Кіріспе

Албанияның саяси жүйесі

Албания – бірлік парламенттік конституциялық республика, онда Албания президенті мемлекет басшысы, ал Албания премьер-министрі көп партиялық жүйеде үкімет басшысы болып табылады. Атқарушы билікті Үкімет және оның кабинетімен бірге премьер-министр жүзеге асырады. Заң шығарушы билік Албания Парламентіне тиесілі. Сот жүйесі атқарушы және заң шығарушы биліктен тәуелсіз. Албанияның саяси жүйесі 1998 жылғы Конституцияда белгіленген. Парламент 1998 жылдың 28 қарашасында қолданыстағы Конституцияны қабылдады. Тарихи тұрғыдан алғанда Албанияда көптеген Конституциялар болды. Алғашында 1913 жылы монархия ретінде құрылған Албания 1925 жылы қысқа уақытқа республика, ал 1928 жылы авторитарлық монархия болды. 1939 жылы Албанияға фашистік итальяндық күштер басып кірді, қуыршақ мемлекет орнатты, кейін нацистік неміс күштері басып алды. 1944 жылы нацистерден партизандық босатудан кейін уақытша үкімет құрылды, ол 1946 жылы бір партиялық коммунистік мемлекетке айналды. 1991 жылдың наурыз айында көппартиялық сайлау арқылы демократия қалпына келтірілді. Президент елдегі және шетелдегі албан халқының бірлігін білдіреді, ол мемлекет басшысы және әскерилердің бас қолбасшысы болып табылады. Президентті Албания Парламенті барлық мүшелерінің бестен үш бөлігінің көпшілігімен құпия дауыс беру арқылы және талқылаусыз ұсынады және әр жағдайда бес жылға сайланады. Президент ұлттық үкімет жүйесінің тұрақты және үйлестірілген жұмысын және тұрақтылығын сақтайды, Албанияның тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын сақтайды және премьер-министрлерді парламенттегі билік тепе-теңдігінің негізінде тағайындайды. Премьер-министрді әрбір парламенттік сайлаудан кейін президент тағайындайды және ол парламенттің сенімін алуға тиіс. Премьер-министр жалпыға бірдей дауыс беру құқығы негізінде, жасырын дауыс беру арқылы төрт жылдық мерзімге сайланады. Конституцияда премьер-министрдің қызмет мерзіміне шектеу қойылмаған. Премьер-министр албан саясатындағы ең күшті және ықпалды тұлға болып табылады. Алайда, премьер-министр болмаған жағдайда, премьер-министрдің орынбасары оның функцияларын, мысалы, министрлер кабинеті мен министрлер кеңесінің төрағалығын алады. Парламент – Албанияның бір палаталы заң шығарушы органы. Ол үкіметке де, парламентке де тиесілі. Өкілдер саны 140 адам, олар халықтық дауыспен төрт жылдық мерзімге сайланады. Ескі парламент 1444 жылдың 2 наурызында Лежеде Гердж Кастриоти Скэндербеудің Осман империясына қарсы күресі кезінде өткізілген. 1991 жылдан бастап плюрализм енгізілгеннен кейін партиялық жүйеде Демократиялық және посткоммунистік Социалистік партиялар басым. Парламент сайлауы әр төрт жылда бір рет өткізіледі, соңғысы 2021 жылы. 2021 жылдың сәуірінде өткен парламенттік сайлауда Премьер-министр Эди Рама бастаған биліктегі Социалистік партия дауыстардың жартысына жуығын және парламентте жалғыз өзі билік етуге жеткілікті орын алып, үшінші рет жеңіс алды. 2022 жылдың ақпан айында Албанияның Конституциялық соты билік басындағы Социалистік партияның қарсыласы президент Ильир Метаға парламент тарапынан импичмент жариялауды жоққа шығарды. Албания Солтүстік Атлантика келісім ұйымының мүшесі, сонымен қатар Еуропалық Одаққа мүшелікке ресми үміткер, "тәуелсіз және әділ сайлау" қағидасы сақталған күйінде.

Заңнамалық

Албания Парламенті (Kuvendi i Shqipërisë) – бір палаталы заң шығарушы орган. Оның құрамына тікелей, жалпыға бірдей, мерзімді және тең сайлау құқығы негізінде, жасырын дауыс беру арқылы төрт жылдық мерзімге кемінде 140 мүше сайланады. Конституцияның 45-бабына сәйкес, сайлау құқығын қамтамасыз ететін Албания халқы өз билігін Парламенттегі сайланған өкілдері арқылы жүзеге асырады. Парламент сайланған кезде, оның алғашқы отырысы сайлау аяқталғаннан кейін 20 күннен кешіктірілмей, Президенттің төрағалық етуімен өтеді. 15 тұрақты комитет бар. Төтенше отырыстарды Президент, Парламент Төрағасы, Премьер-Министр немесе Парламент мүшелерінің бестен бірі шақыра алады. Конституцияда ерекше көпшілік дауыс беру талап етілген жағдайларды қоспағанда, шешімдер мүшелердің жартысынан астамы қатысқанда көпшілік дауыспен қабылданады. Албанияның қазіргі сайлау заңнамасына сәйкес, Парламенттің 140 мүшесі көпмандатты округтер бойынша сайланады. Кез келген округте партиялар 3 пайыз, ал сайлауалды коалициялар 5 пайыз дауыс жинауы тиіс. Парламент қабылдаған барлық заңдар үкіметтің ресми басылымы – "Fletorja Zyrtare" арқылы жарияланады. Парламент Төрағасы (Kryetar i Kuvendit) – Парламентке төрағалық етуші, ол Парламент мүшелерімен сайланады. Оның ресми функциялары: пікірсайыстарды реттеу, процедуралық мәселелер бойынша шешімдер қабылдау, дауыс беру нәтижелерін жариялау, кім сөйлей алатынын анықтау және палатаның немесе үйдің процедураларын бұзған мүшелерді тәртіптік жазалау құқығына ие. Президент уақытша болмаған немесе өкілеттіктерін жүзеге асыра алмаған жағдайда, оның функцияларын Төраға атқарады.

Сот жүйесі

Албания азаматтық құқық дәстүрін ұстанады, ол француз құқық жүйесіне негізделген. Оның үш деңгейлі, тәуелсіз сот жүйесі бар, ол конституциямен және Парламент қабылдаған ұлттық заңнамамен реттеледі. Албанияның сот тармағы үш негізгі институтқа бөлінеді: «Жоғарғы соттар», оларға Жоғарғы Сот (Gjykata e Lartë) және Конституциялық Сот (Gjykata Kushtetuese) кіреді, «Орталық соттар», мысалы, Апелляциялық соттар (Gjykata e Apelit), Сыбайлас жемқорлыққа және ұйымдасқан қылмысқа қарсы апелляциялық сот (Gjykata e Apelit kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar) және Әкімшілік апелляциялық сот (Gjykata Administrative e Apelit), сондай-ақ «Бірінші сатыдағы соттар», мысалы, аудандық соттар (Gjykata e Juridksionit të Përgjithshëm) және Сыбайлас жемқорлыққа және ұйымдасқан қылмысқа қарсы бірінші сатыдағы сот (Gjykata e Shkallës së Parë kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar). Жоғарғы Сот – Албаниядағы ең жоғары апелляциялық сот; оның отырыстары ашық және үкімдері, айыпталушының құпиялығын қорғау қажет болған жағдайларды қоспағанда, жария етіледі. Ол Жоғарғы Соттың төрағасы және Жоғарғы Соттың он сегіз мүшесі сияқты он тоғыз судьядан тұрады. Судьялар 10 жылдан астам өтілі бар судьялар немесе 15 жылдан астам тәжірибесі бар белгілі заңгерлер арасынан таңдалып, тағайындалады. Мүшелер қайта тағайындалу құқығысыз тоғыз жылдық мерзімге қызмет ете алады. Конституциялық Сот Конституцияны түсіндіру және заңдардың конституцияға сәйкестігін бақылау бойынша соңғы орган болып табылады.

Сайлаулар

Коммунистік режим құлағаннан кейін 1991 жылы парламенттік сайлаумен бір мезгілде алғашқы көппартиялық сайлаулар өтті. Албанияның 1998 жылғы Конституциясы жынысына, нәсіліне, әлеуметтік жағдайына, білім деңгейіне немесе мүліктік жағдайына байланысты сайлау құқығын шектеуге жол бермейді. 18 жасқа толған әрбір албан азаматы сайлауға қатысуға құқылы. Президенттік, парламенттік, округ әкімдері, округ ассамблеялары, қала және муниципалитет әкімдері мен қала және муниципалитет кеңестеріне үнемі сайлаулар өткізіледі. Президент Парламент мүшелерінің жалпы санының үштен екісінің көпшілігімен, құпия дауыс беру арқылы бес жылға сайланады, пікірталас болмайды. Конституцияда президенттік лауазымды ең көп екі мерзімге ғана ие болуға болатыны белгіленген. Парламент төрт жылдық мерзімге он екі көпмандатты сайлау округінде сайланады, бұл округтердің шекаралары 12 округтің шекараларына ұқсас, әр округтегі сайлаушылардың саны 3% - ға дейін біркелкі болуы үшін түзетулер енгізілген. Округтер ішінде орындықтар жабық тізім бойынша пропорционалдық өкілдікпен сайланады, партиялар үшін сайлау шегі 3%, ал одақтар үшін 5% құрайды. Орындықтар алдымен д'Ондт жүйесі арқылы одақтарға, содан кейін Сен-Лагю әдісі арқылы саяси партияларға бөлінеді. Округ әкімдері мен қала және муниципалитет әкімдері тиісті жергілікті басқару бірліктерінде берілген дауыстардың көпшілігімен төрт жылдық мерзімге сайланады. Бірінші турда ешбір кандидат көпшілік дауыс алса, екінші тур өткізіледі. Округ, қала және муниципалитет кеңестерінің мүшелері де пропорционалдық өкілдік арқылы төрт жылдық мерзімге сайланады.

Тараптар

Албанияда көп партиялық жүйе бар, онда көптеген партиялар бар, ешбір партияның жеке билікке ие болу мүмкіндігі сирек, сондықтан партиялар коалициялық үкімет құру үшін ынтымақтасуы қажет. Екі ірі партия – Албанияның Социалистік партиясы (PS) және Албанияның Демократиялық партиясы (PD). Албанияда сонымен қатар бірқатар ұсақ партиялар да бар. Төменде 2021 жылғы жалпы парламенттік сайлаудан кейін парламентте ұлттық деңгейде өкілдік алған саяси партиялардың тізімі келтірілген. Атауы Аббр. Идеологиясы Лидері Орындары Албанияның Социалистік партиясы Партия Социалист е Shqipërisë PS Орталық-сол, Социал-демократия, Үшінші жол, Прогрессивтік, Батыстық, Модернизм, Әлеуметтік либерализм Эди Рама 74 Демократиялық партия – Өзгеріс одағы PD AN Орталық-оң, Либералды консерватизм, Консерватизм, Ұлтшылдық, Еуропалық интеграция, Экономикалық либерализм Лулзим Баша 59 Интеграция үшін социалистік қозғалыс LSI Орталық-сол, Социал-демократия, Прогрессивизм Моника Криемади 4 Социал-демократиялық партия PSD Социал-демократия, Орталық-сол Том Доши 3 Заңдылық қозғалысы партиясы Партия Lëvizja e Legalitetit PLL Оңшыл, Монархия, Әлеуметтік консерватизм Шпетим Ахмами 2 2023 жылғы Албанияның жергілікті сайлауында Албанияның Демократиялық партиясына (PD) кандидаттарын тіркеуге рұқсат берілмеді, сот бұл шешімді қолдады, нәтижесінде Албанияның Социалистік партиясы (PS) көптеген орындарды жеңіп алды.

Сыртқы саясат

Сыртқы саясат Тиранадағы Сыртқы істер министрлігі арқылы жүзеге асырылады. Албания шетелде 50 дипломатиялық миссияны ұстап тұр және 115-тен астам елмен қарым-қатынас жасайды. Ол Солтүстік Атлантика келісім ұйымының (НАТО), Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ), Еуропа Кеңесінің, Халықаралық валюта қорының (ХВҚ), Әлемдік банк пен басқа да бірнеше ұйымның мүшесі болып табылады. Ел азаматтары 98 ел мен аумаққа визасыз немесе виза алып келген кезде кіре алады, ал Албания паспорты Хенли визалық шектеу индексі бойынша саяхат еркіндігі тұрғысынан 55-орында тұр. Бүгінде Албания АҚШ, Италия, Бразилия, Грекия, Австрия, Хорватия, Қытай, Германия, Португалия, Ұлыбритания, Түркия, Кувейт және Швейцария сияқты елдермен берік дипломатиялық қарым-қатынас ұстап тұр. 1990 жылы коммунизм құлағаннан бері ел Еуропа және халықаралық істердегі жауапкершілігі мен беделін арттырып, басқа ұлттармен достық қарым-қатынас орнатып, дамытып келеді. Басты мақсаттары – Албанияның Еуропалық Одаққа қосылуы; Косовоның халықаралық деңгейде мойындалуы; Чам албандарының жер аударылуын мойындау; сондай-ақ Черногория, Македония, Грекия, Оңтүстік Сербия, Италия және албан диаспорасындағы албандардың құқықтарын қолдау және қорғау. Бұған қоса, ел Солтүстік Атлантика келісім ұйымына қосылған алғашқы шығыс Еуропа елдерінің бірі болды. Албания саясаткерлері НАТО-ға қабылдануды ел үшін басты міндет деп есептеді. 1992 жылдан бері ол НАТО-мен тығыз байланыста болып, Балқан аймағындағы тұрақсыз және бөлінген аймақта тұрақтылық факторы және АҚШ пен Еуропалық Одақтың сенімді серігі ретінде беделін сақтап келеді. 2008 жылғы сәуірде Бухарестте өткен саммитте НАТО Албания мен Хорватияның қабылдануына келісім берді. Бір жыл өткен соң, 2009 жылғы сәуірде екі ел де альянсқа қосылды. Ал 2014 жылы ел 2009 жылғы өтініші негізінде Еуропалық Одаққа мүшелікке үміткер мәртебесін алды. Бүгінде Албания Берлин процесі келіссөздерінде орталық рөл атқарады.