19 ғасыр француз суретшісі Гюстав Моро және Символизм ағыны

Кіріспе

19 ғасырдағы француз символистік суретшісі

Густав Моро (6 сәуір 1826 – 18 сәуір 1898) – француз суретшісі және символизм қозғалысының маңызды тұлғасы. Жан Кассу оны «символизм суретшісінің өзі» деп атады. Ол 1860 жылдары бейнелеу өнерінде символизмнің ықпалды алға басушысы болды, ал 1890 жылдары символизм қозғалысының шарықталу кезеңінде ең маңызды суретшілердің біріне айналды. Өнер тарихшысы Роберт Делевой Мороның «Юпитер мен Семеле» туындысында «символистік көпқырлылықты ең жоғары деңгейге жеткізгенін» жазды. Ол 15 мыңнан астам сурет, акварель және сызба жасаған өнімді суретші болды. Моро көркем академиялар ұнататын аллегориялар мен дәстүрлі библиялық және мифологиялық сюжеттерді суреттеді. Ж. К. Гюсманс былай деп жазды: «Густав Моро ескі тақырыптарға жаңа серпін берді, өте нәзік және мол дағдысымен ғасырлар бойы қайталап келген мифтерді алып, оларды әсерлі, биік, құпиялы және жаңа тілмен жеткізді».

Білім және алғашқы мансап (18261856)

Густав Моро Парижде мәдениетті, жоғары орта тапқа жататын отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Луи Жан Мари Моро (1790–1862) сәулетші, ал анасы Адель Паулин Десмутье (1802–1884) музыкант болған. Франция тарихындағы алабұрлы кезеңде әкесі Париж қаласында жұмыс істеді, бірақ либералды көзқарастары болғандықтан, кейде қызметтен босатылып, билік ауысқан сайын түрлі лауазымдарға қайта тағайындалды. Отбасы 1827 жылдан 1830 жылға дейін Францияның Везуль қаласында тұрды. 1830 жылғы шілде революциясынан кейін ол Париж қаласының жол комиссары болып тағайындалды. Лауазым аса беделді болмаса да, оның міндеттері аталымынан гөрі алуан түрлі болды және ол 1858 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін сол қызметте болды. Моро бала кезінде денсаулығы нашар болды. Шамамен сегіз жасынан бастап, ол үздіксіз сурет салуға кірісті. 1837 жылы ол Париждегі Роллен колледжіне (Collège lycée Jacques Decour) интернатқа түсті, бірақ 1840 жылы үлкен әпкесі 13 жасында қайтыс болған соң, мектептен алынып, ата-анасымен бірге жартылай оқшау өмір сүрді. Әкесі оның өнерге деген құштарлығын қолдады, бірақ ол берік классикалық білім алуын қатаң талап етті. Моро грек, латын тілдерін үйреніп, әкесінің кітапханасында француз және классикалық әдебиеттерді оқыды. Ол фортепиано ойнауды үйреніп, өте жақсы тенор болды. 1841 жылы ол анасы және туыстарымен Италияға сапар шекті, онда 60 беттік альбомды суреттермен толтырды. Моро Луврдегі суреттерді көшіріп, романтизмге қызығушылық танытты. Ол замандас суретшілері Эжен Делакруа мен Теодор Шасерионы жоғары бағалады, екеуі де оның маңында тұрып жұмыс істеді. Шасерио он жасында ұлы неоклассикалық суретші Жан Огюст Доминик Ингренің жеке студиясына түсіп, кейін Римдегі Француз академиясында Ингренің жанында болды, бірақ жасөспірім шағында неоклассицизмнен Делакруа мен романтизмге бет бұрды. Шасерио ешқашан Сәндік өнер мектебіне түспеген, бірақ ол ынталы және еңбекқор болды және өзіне беделділік орнатып, тапсырыстарды алып, богемиялық және кейде алабұрлы өмір сүрді. Моро өзінен жеті жас үлкен Шасериомен достық қарым-қатынас орнатып, Шасерионың студиясына жақын жерде студия жалдады. Ұзақ уақыттан соң ол да солай істеді, осы кезеңде қалада әсем киінетін адамға айналып, опера мен театрға қатысып, тіпті жиі баратын қоғамдық жиындарда ән шырқады. Анекдоттар бойынша, Моро 1850 жылы Делакруаның студиясына барған; ол Мородан 28 жас үлкен еді, бірақ одан артық қарым-қатынас туралы мәліметтер аз. Моро 1857 жылдың қазан айында досы, суретші Фредерик Шарло де Курсимен бірге Парижден Марсельден Чивитавеккияға және Римге дейін кемемен сапарлады. Ол Италиядағы уақытын ұзақ оқу кезеңі ретінде қарастырды, бұл Париждегі Сәндік өнер мектебінен ерте шығуының орнын толтыру сияқты болды. Бірнеше күн қалаға барып, көрікті жерлерді тамашалағаннан кейін ол қаладағы өнерді зерттеуге кірісті. Ол екі айдың басым бөлігін Сикстин капелласында өткізді, күн сайын 7-8 сағат бойы төбеден суреттерді көшіріп отырды. Ол белгілі шеберлердің туындыларын ғана емес, салыстырмалы түрде белгісіз және танылмаған суретшілердің туындыларын да көшірді. Ол әсіресе бірнеше фигуралардың күрделі топтастыруын және түстік композициялық схемаларды зерттеуге қызығушылық танытты. Ол Вилла Медичиге жиі баратын, онда ол тірі модельдерден жұмыс істей алатын, сондай-ақ Италияда оқып жүрген басқа париждіктермен, соның ішінде Эли Делоней, Анри Шапу, Эмиль Леви және Жорж Биземен достық қарым-қатынас орнатты. Ол Италияда Мороның ұстазы бола алатын жас Эдгар Дегамен танысты. 1858 жылдың тамызында оған ата-анасы қосылды. Әкесі жақында зейнеткерлікке шыққандықтан, әсіресе сәулетке қызығушылық танытты. Венецияда ол сол кездегі көпшілікке беймәлім суретші Витторе Карпаччоға қызығып, оның бірнеше туындысын көшірді. Олар Флоренция, Милан, Пиза және Сиена қалаларына сапар шекті. 1859 жылдың көктемінде екінші итальяндық тәуелсіздік соғысы басталып, Неаполь мен Помпейдегі жазды шиеленісті кезеңге айналдырды. Моро Италиядағы басқалардың еңбектерін көбіне көшіріп, тек бірнеше түпнұсқа туындыларын жасады. Мысалы, Гесиод пен Муза тақырыбындағы бірнеше үлкен суреттер және ауада салынған акварельдегі көптеген әдемі пейзаждар. 1859 жылдың қыркүйегінде Моро ата-анасымен бірге бірнеше жүз сурет пен картиналармен Парижге оралды. Парижде Дега 1860 жылы Мороның шағын портретін салды, ол Мороның студиясында өмірінің соңына дейін ілініп тұрды. Дегенмен, олардың қарым-қатынасы тез арада Эдуард Мане мен импрессионизмнің ықпалына түсті, ал Моро тарихи сурет салуға назар аударды. Моро бір күні Дегаға: «Балет арқылы өнерді жаңаруға боласың деп ойлайсың ба?» деді, ал Дега: «Ал сен зергерлік бұйымдары арқылы жаңаруға боласың деп ойлайсың ба?» деп жауап берді. Оның алғашқы символистік картиналарының бірі – «Одип және Сфинкс» 1864 жылы Салонда медаль жеңіп алды. Оның стилі Витторе Карпаччо, Мантенья және Джованни Беллинидің туындыларын зерттегенін көрсетті. Нақты контурлары мен егжей-тегжейлі бейнелеуі оның сыншылар мен жұртшылық арасында сәттілікке жеткізген туындыларының ерекшелігі болды. Аталған картина қазіргі таңда Нью-Йорктегі Метрополитен өнер музейінің тұрақты коллекциясында сақталуда. 1870 жылдары, өзінің туындыларының формулалық болғаны туралы сынға ұшыраған Моро бірнеше жыл көрмеге қатысуын тоқтатты және өнерін жаңаруға ден қойды. 1876 жылы ол «Геродтың алдында билейтін Саломе» атты туындысын аяқтады, ол оның кейінгі туындыларын сипаттайтын көбірек бояулы стильді жариялады. Моро өмірі бойы анасымен тығыз байланыста болды. Ол қарттығында есітімін жоғалтқан, ал Густав оған қағаз қиындыларына жазбалар арқылы хабарласып, көбінесе жұмыс істеп жатқан картиналары туралы ойларын білдіретін. Оның көмекшісі Анри Рупп көптеген жазбаларды сақтап, музейде архивтеген, олар Мороның өнері туралы ойларына маңызды түсінік береді. 1884 жылы анасы 82 жасында қайтыс болған кезде ол терең қайғыға батты. Біраз уақыт бойы ол отбасылық үйінде түнде жалғыз бола алмады және жақын жердегі Александrine Dureux пәтерінде паналады. Соңында анасы қайтыс болған бөлме өзгеріссіз қалдырылды және ол ешқашан кірмеген қасиетті орынға айналды. Алты жылдан кейін ол 1890 жылдың 28 наурызында Александrine Dureux төсегі басында қайтыс болды, ол бес ай бойы денсаулығы нашарлағаннан кейін көз жұмды. Оның өлімі де оған қатты әсер етті. Ол өзіне берген бірнеше акварельдерді және оның мұрагерлерінен жиһазды сатып алып, оның есіміне арнап үйінің бір бөлмесіне қойды. Екі өлім де оның оқшаулануын күшейтті және ол өзіне тікелей қатысты жұмыстарына көбірек берілді, олар одан да көбірек қайғылы сипатқа ие болды. «Осы жерде, өмірінің соңғы жылдарында ол ұстаз ретінде керемет таланттарды көрсетті». Мороның сабағына ең прогрессивті және авантюралық студенттер көптеп жиналды. 1896 жылы Роже Маркс: «Сәндік өнер мектебінің жүрегінде бүлік оттары тұтанды: барлық тәртіпке қарсы шығушылар, өздерінің жеке жолдарымен дамуды қалайтындар Густав Мороның қорғауы астына жиналды» деп жазды. Моро студенттеріне өзінің көзқарастары мен стилін таңуға тырыспады. Ол оларға ынталандыратын атмосфера мен өз идеяларын дамытуға қатысты зиялылықты ұсынды. Ол шәкірттерін Луврге алып барып, шеберлердің туындыларын зерттеуге және көшіруге мүмкіндік берді, бұл Сәндік өнер мектебінде естілмеген жайт еді: Матисс: «Оның жас студенттің санасын өмірі бойы дами беруге тиіс деп санауы революциялық көзқарас болды және оны түрлі академиялық емтиханнан өтуге итермеді» деді. Матисс жақын арада Мороның студиясындағы студенттердің тобының орталық тұлғасына айналды, олар кейін фовистерге айналды. Альбер Марке: «...»

Gustave Moreau was born in Paris, into a cultured, upper middle class family. His father, Louis Jean Marie Moreau (1790–1862), was an architect, and his mother, née Adèle Pauline Desmoutier (1802–1884) was a musician. During a turbulent period in French history his father worked for the city of Paris, but being of liberal leanings, he was at times dismissed and later reinstated from various offices as powers shifted. The family lived in Vesoul, France from 1827 to 1830. After the July Revolution of 1830, he was appointed highway commissioner for the city of Paris. Although the office was not highly revered, his duties were more varied than the title suggests and he remained there until he retired in 1858. As a child Moreau was of frail health. Beginning at about the age of eight, he started drawing incessantly. In 1837 he began attending the Collège Rollin (Collège lycée Jacques Decour) in Paris as a boarder, but in 1840 when his older sister died at the age of 13, he was withdrawn from the school and lived a somewhat sheltered life with his parents. His father encouraged and supported his artistic tendencies but was adamant that he received a solid classical education. Moreau learned Greek, Latin, and read both French and classical literature in his father's rather substantial library. He learned piano and was a very good tenor. In 1841 he visited Italy with his mother and relatives, where he filled a 60 page album with drawings. Moreau spent his time copying paintings in the Louvre and was soon drawn to romanticism. Two contemporary artists he greatly admired were Eugène Delacroix and Théodore Chassériau, both of whom lived and worked in his neighborhood. Chassériau had entered the private studio of the great Neoclassical painter Jean Auguste Dominique Ingres at the age of ten and later spent time with Ingres at the French Academy in Rome, but in his late teens he turned away from Neoclassicism to Delacroix and romanticism. Chassériau never attended the École des Beaux Arts, but he was driven and hardworking and managed to establish a reputation for himself, securing commissions, and living a rather bohemian and sometimes turbulent life. Moreau developed a friendship with Chassériau, seven years his senior, and rented a studio near Chassériau's. He soon followed suit, becoming something of a dapper man about town during this period, attending the opera and theater, and even singing at the social gatherings he frequented. Anecdotal accounts say Moreau visited Delacroix's studio around 1850; he was 28 years older than Moreau, but there is little evidence of a relationship beyond that. Moreau left Paris in October 1857 with his friend, artist Frédéric Charlot de Courcy, sailing from Marseille to Civitavecchia and on to Rome. He approached his time in Italy as a period of extended study, a compensation for his premature withdraw from the École des Beaux Arts in Paris of sorts. After a few days of getting oriented and taking in the sights he began studying and copying art in the city in earnest. He spent the better part of two months in the Sistine Chapel copying figures from the ceiling seven or eight hours a day. He copied the work of relatively obscure and unknown artists as often as the established masters. He was particularly interested in examining complex grouping of multiple figures and compositional color schemes. He frequented the Villa Medici, where he could work from live models, and there he established friendships with other Parisians studying in Italy, including Elie Delaunay, Henri Chapu, Émile Lévy, and Georges Bizet. He met a young Edgar Degas, for whom Moreau was to become something of a mentor while in Italy. In August 1858 he was joined by his parents. His father, having recently retired, was particularly interested in the architecture. In Venice he developed a fascination with Vittore Carpaccio, a little known artist at that time, and copied several of his works. Visits were made to Florence, Milan, Pisa, and Siena. The Second Italian War of Independence broke out in the spring of 1859, making the summer in Naples and Pompeii a tense period. Moreau largely copied the work of others in Italy, and produced only a few original works there. Examples include some large drawings on the theme of Hesiod and the Muse and a number of fine landscapes in watercolors, painted en plein air. In September 1859 Moreau and his parents returned to Paris with several hundred drawings and paintings. Back in Paris, Degas painted a small portrait of Moreau in 1860, that hung in Moreau's studio for the rest of his life. However, their relationship began to drift as Degas soon fell under the influence of Édouard Manet and impressionism, while Moreau stayed focused on history painting. Moreau once remarked to Degas "You pretend to be able to renew art through ballet?" to which Degas replied "And you think you will be able to do it by jewelry?" Oedipus and the Sphinx, one of his first Symbolist paintings, won a medal at the Salon in 1864. Its style revealed his close study of the work of Vittore Carpaccio, Mantegna and Giovanni Bellini. Its firm outlines and detailed modeling are typical of the works that brought him success with critics and the public for the remainder of the decade. The painting currently resides in the permanent collection at the New York Metropolitan Museum of Art. In the 1870s, disturbed by criticism that his work had become formulaic, he stopped exhibiting for a few years while he concentrated on renewing his art. In 1876 he completed Salome Dancing before Herod, which announced a more painterly style that would characterize his later works. Moreau and his mother were very close throughout his life. She lost her hearing in her later years and Gustave communicated with her by writing notes on slips of paper, often giving his thoughts regarding the paintings he was working on. His assistant Henri Rupp saved many of the notes, which are archived at the museum and provide significant insight into Moreau's ideas on his art. The death of his mother at the age of 82 in 1884 caused him deep despair. For a while he could not spend nights alone in the family townhome and took refuge at the apartment of Alexandrine Dureux nearby. Ultimately, the room where his mother died was left unchanged and became something of a shrine that he never entered. Six years later he was at Alexandrine Dureux's bedside when she died on 28 March 1890 after five months of deteriorating health. Her death also affected him greatly. He bought back several watercolors that he had given her over the years and some furniture from her heirs, which he placed in a room of his townhome in her memory. Both deaths reinforced his isolation and he buried himself in his work, which took on an even greater melancholic edge. "Here, during his last years, he displayed remarkable talents as a teacher." Moreau's class quickly attracted the most progressive and adventurous students. As early as 1896 Roger Marx wrote, "The fires of insurrection have been lit in the very heart of the École des Beaux Arts: all the rebels against routine all those who wish to develop in their own individual way, have gathered under the shield of Gustave Moreau." Moreau made no attempt to impose his own views or style on his students. He gave them a stimulating atmosphere and intelligent encouragement to follow their own ideas. He took his pupils to the Louvre to study and copy the masters, unheard of at the École des Beaux Arts: Matisse said "It was an almost revolutionary attitude on his part to show us the way to the Museum." Matisse said, "Gustave Moreau's great quality was to regard the mind of a young student as needing to develop continuously throughout his life, and not to push him to get through the various scholastic examinations." Matisse soon became the central figure among a faction of students in Moreau's studio that developed into the fauvist. Albert Marquet said, "As early as 1898, Matisse and I were working in what was later to be called the fauve manner", exemplified by Fauve Nude, painted in Moreau's atelier. For decades his pupils credited the significance of their teacher, recalling his prophetic comments that were often taken to heart: "the more elementary your means are, the more your sensibility shows through. "; "One must think color, one must have it in the imagination." "Nature in itself is nothing! It merely gives the artist an occasion to express himself. Art is the unflagging pursuit through plastic means of expression and inner feeling." All these influences led Moreau to draw not only humans, but animals and architectural monuments. He started his career drawing classical art, but by incorporating exotic images he developed a mysterious and unique form of art.

Мұра

Өмірінде Моро 15 000-нан астам сурет, акварель және сызба жасады. «Ешкімге теңдессіз көреген, ол армандар елінің иесі атанды, бірақ армандарының ақымақтығынан қайғы мен үмітсіздік сезімі оның туындыларына енді. Ол заманының шебер әуегері болды, өзімен бірге замандастарын әуелете, күмәнді және тәжірибелі «fin de siècle» дәуіріне бір тамшы идеализм сыйлады. Оның суреттерінің ықпалымен бүкіл бір буын жастар мұңды және жалқау болып өсті, көздері табанды түрде өткенге және ескі күндердің сиқырына қарады; әдебиетшілердің бүкіл бір буыны, әсіресе ақындар, құйма асыл тастармен жарқыраған Саломелерге, қан тамған кесілген бас ұстаған Музаларға құштарлықпен ғашық болды». – Жан Лоррен.

Оның өмірінде және қайтысынан кейінгі он жылдық ішінде символизмге тигізген әсері зор болды. «Гюстав Моро сол кездегі ең танымал тұлға еді. Оңаша, тәуелсіз, жалғыз болғанымен, ол жоғары қоғамда сәнге ие болып, масондық және эзотерикалық айналымдарда қабылданды». Бретон 1961 жылы былай деп жазды: «Он алты жасымда Париждегі Гюстав Моро мұражайын ашқаным, менің өмірім бойы ұнатқан және сүйген нәрселеріме бағыт берді. Сол жерде, әйелдердің кейбір бет-әлпеттері мен кейпінде, мен сұлулық пен махаббатты таныдым». Жорж Батайл оның туындылары туралы құлшыныспен жазды, оны сюрреализмнің алға басушысы деп атады. Сальвадор Дали да Мороның туындыларын зор құрметпен бағалап, Гюстав Моро мұражайына үнемі келіп тұратын: «Мен жақын тұратындарыма мұражайға барып, осы көлеңкелі әлемге бойлауды ұсынамын, онда эротикалық және скатологиялық құштарлықтан туған, құйма асыл тастар шоқжұлдыздары періштелік кешірімнің көптеген уәделері сияқты қалқып жүреді». 1970 жылы Гюстав Моро мұражайында Дали (күміс табақтағы өзінің басының балауыз көшірмесін ұстап) өзінің жеке мұражайын, Фигерас (Испания) қаласындағы Театро Музео Далиді ашу жоспарларын жариялады. Макс Эрнст кейде Мороның туындыларының көшірмелерін коллаждар жасау үшін пайдаланғаны белгілі. Сонымен қатар, Қазіргі заманғы өнер мұражайы Мороның суреттерінен көрмелер ұйымдастырды, одан кейін 1962 жылы Брюссельде символизмнің маңызды көрмесі, Le Groupe des XX et son temps өтті. 1970 жылдарға қарай Моро мен символизмге арналған көрмелер мен монографиялар белгілі бір жүйелілікпен жарық көре бастады.