Кіріспе

Тілдің белгілі бір әлеуметтік топқа тән түрлері немесе тіркелімдері. Әлеуметтік лингвистикада, социолект – бұл тілдің бір түрі (стандартты емес диалект, шектеулі тіркелім) немесе әлеуметтік-экономикалық топ, кәсіп, жас тобы немесе басқа әлеуметтік топтар қолданатын лексикалық элементтердің жиынтығы. Социолекттерге жергілікті қауымдастықпен байланыс арқылы нақты коммуникативтік тәжірибелерді пассивті түрде қабылдау, сондай-ақ белгілі бір топтармен өзін-өзі теңестіруді көрсету үшін сөйлеу немесе жазу формаларын белсенді үйрену және таңдау кіреді. Социолект термині әлеуметтік шектеулі диалекттерге қатысты болуы мүмкін, бірақ кейде оны тіркелім ұғымымен теңестіреді немесе жаргон мен сленгтің синонимі ретінде қолданады. Социолекттерді және тілдік вариацияларды зерттейтін әлеуметтік лингвистер, нақты тілдік терминдердің әлеуметтік таралуын қарастыру арқылы социолектті анықтайды. Мысалы, социолингвист белгілі бір популяцияда "сен" деген екінші жақ есімдіктің қолданылуын зерттейді. Егер белгілі бір әлеуметтік топ есімдіктің көпше түрі ретінде "сендер" дегенді қолданса, онда бұл социолекттің бар екенін көрсетеді. Социолект аймақтық диалекттен (региолекттен) өзгеше, себебі тілдік ерекшеліктерді негіздеуде географиялық бөліністен гөрі әлеуметтік топ маңыздырақ.

Шолу

Әлеуметтік диалект, жетекші социолингвист және философ Питер Труджилл анықтама бергендей, "сөйлеушілердің географиялық емес, әлеуметтік ортасына байланысты деп саналатын тілдің бір түрі немесе диалектісі". Бұл әлеуметтік диалект туралы идея диалектологияның пайда болуымен қатар дамыды, яғни қоғаммен байланысты түрлі диалекттерді зерттеумен айналысатын ғылым. Бұл сала Англия сияқты елдерде көп жылдар бойы қалыптасқан, бірақ соңғы кезде ғана оған көбірек назар аударылуда. Дегенмен, диалектіден өзгеше, әлеуметтік диалекттің негізгі ерекшелігі – адамның этникалық тегі, жасы, жынысы сияқты әлеуметтік тобына сәйкес сөйлеуі. Уильям Лабов айтқандай, "социолингвистикалық көзқарас бойынша, біз өзіміздің қоғамның қалыпты үлгісіне сай сөйлеуді үйренуге дайынбыз". Осылайша, бізді қоршаған орта қалай сөйлейтінімізге, ал содан кейін қалай әрекет ететінімізге және кімдермен байланыс жасайтынымызға әсер етеді.

Диалектіден ерекшеленуі

Әлеуметтік диалекттер (әлеуметтік тілдер) мен нақты диалекттердің (географиялық диалекттер) арасындағы басты айырмашылық, олар көбінесе шатастырылып жатады, – олардың пайда болатын ортасы. Диалекттің негізгі белгісі – география: белгілі бір аймақ нақты фонетикалық, морфосинтаксистік немесе лексикалық ережелерді қолданады. Ал социолекттің негізгі белгісі – белгілі бір тілдік қауымдастықтағы әлеуметтік-экономикалық топ, жас, жыныс және/немесе этникалық принадлежность. Аймақтық диалектілік айырмашылықтың мысалы – АҚШ-тың әртүрлі аймақтарындағы «сода», «поп» және «кока-кола» сөздерінің қолданылуы. Томас Э. Мюррейдің айтуынша, «кока-коланы» елдің оңтүстік жартысындағы мыңдаған адамдар жалпылама түрде қолданады». Ал «поп» сөзі елдің солтүстік жартысындағы көптеген азаматтар қолдайтын термин. Әлеуметтік топтасуға негізделген социолектілік айырмашылықтың мысалы – афроамерикандық сөйлеу тіліндегі нулевой байланыс. Ол нақты этникалық топта, бірақ АҚШ-тың барлық аймақтарында кездеседі. Классикалық араб тілі الفصحى немесе аль-фусха деп аталады, ал әдеби тіл елге байланысты өзгереді. Мысалы, шами тілі Ливан мен Сирияның бір бөлігінде қолданылады. Көп жағдайларда классикалық және әдеби тілдегі сөздердің арасында айқын лексикалық айырмашылықтар бар, сондай-ақ сөздер бірдей болғанда, қысқа дауыстылардың айырмашылығы сияқты айтылудағы айырмашылықтар да кездеседі. Диглоссияның нақты мысалы келтірілмесе де, оның әлеуметтік контексті одан да маңызды. Мысалы, Халлидей былай дейді: «Диглоссия бар аймақтарда тіл мен табыс арасындағы байланыс айқын, өйткені жоғары, классикалық стиль ресми білім беру арқылы оқытылады». Кейде кодты ауыстыру жағдайға байланысты немесе тақырыпқа байланысты болуы мүмкін. Халлидей бұл туралы тілдің рөлін анықтағанда ең жақсы түсіндіреді: «Дәл осы фактор тілдің жағдайдағы рөлін анықтайды немесе онымен байланыстырады». Демек, қандай стиль қолданылатыны жағдайға байланысты және жағдайдың әлеуметтік контекстін анықтайды, өйткені егер дұрыс стиль қолданылмаса, сөздерге дұрыс емес контекст беріледі. Сонымен қатар, араб тілінде сөйлейтін әлемдегі және Үндістандағы тамил касталық жүйесіне оралсақ, қолданылатын сөздер сөйлеушінің әлеуметтік статусына ғана емес, жағдайға, тақырыпқа және сыпайылыққа қажеттілікке де сәйкес болуы керек. Толық анықтама былай берілген: «Кодты ауыстыру – бұл тек жағдайдың сипаттамасы ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік иерархияның көрінісі».