Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Голландиялық физиолог және химик (1730–1799 жж.)
Dutch physiologist and chemist (1730–1799)
Ян Ингенхоуш ФРС (8 желтоқсан 1730 – 7 қыркүйек 1799 жж.) – голландиялық-британдық физиолог, биолог және химик. Ол фотосинтезді жасыл өсімдіктердің көміртегі диоксидін сіңіріп, оттегін бөліп шығару процесіне жарық қажет екенін көрсету арқылы ашқандығымен әйгілі. Сондай-ақ, өсімдіктердің жануарлар сияқты жасушалық тыныс алуға ие екенін анықтады. Өмірінде ол 1768 жылы Венадағы Габсбургтер әулетінің мүшелерін шешекке қарсы сәтті вакцинациялап, кейіннен Австрия императоршасы Мария Терезияның жеке кеңесшісі және жеке дәрігері болғандығымен танылды.
Jan Ingenhousz FRS (8 December 1730 – 7 September 1799) was a Dutch British physiologist, biologist and chemist. He is best known for discovering photosynthesis by showing that light is essential to the process by which green plants absorb carbon dioxide and release oxygen. He also discovered that plants, like animals, have cellular respiration. In his lifetime he was known for successfully inoculating the members of the Habsburg family in Vienna against smallpox in 1768 and subsequently being the private counsellor and personal physician to the Austrian Empress Maria Theresa.
Ерте өмір
Ол Голландия Республикасындағы Штаттс-Брабанттағы Бреда қаласында патшалық Инген Хауш отбасында дүниеге келді. 16 жасынан бастап Ингенхоуш Левен университетінде медицинаны оқыды, алайда сол кездегі протестант университеттері өзі сияқты католиктерге жабық болды, және ол 1753 жылы медицина докторы ғылымын қорғады. Ол Лейден университетінде тағы екі жыл оқыды, онда Питер ван Мусшенбруктың дәрістерін тыңдады, бұл Ингенхоустың өмір бойына электр энергиясына деген қызығушылығына себеп болды. 1755 жылы ол Бредаға қайтып оралды және жалпы медициналық тәжірибасын бастады.
He was born into the patrician Ingen Housz family in Breda in Staats Brabant in the Dutch Republic. From the age of 16, Ingenhousz studied medicine at the University of Leuven, the Protestant Universities were not then open to Catholics like himself, where he obtained his MD in 1753. He studied for two more years at the University of Leiden, where he attended lectures by, among others, Pieter van Musschenbroek, which led Ingenhousz to have a lifelong interest in electricity. In 1755 he returned home to Breda, where he started a general medical practice.
Шал аурумен жұмыс
1764 жылы шілдеде әкесі қайтыс болғаннан кейін Ингенхуш Еуропаға оқу сапары жасауға ниеттенді, бастауында Англия болды, онда ол шешекке қарсы егудің ең соңғы тәсілдерін үйренгісі келді. 1740 жылдардан бері отбасылық досы болған дәрігер Джон Прингл арқылы ол Лондон қаласында көптеген құнды байланыстар орнатып, біраз уақыттан соң шебер егушіге айналды. 1767 жылы ол Гертфордширдегі эпидемиямен күресуде сәттілікке жетіп, 700 ауыл тұрғынына егу жасады. 1768 жылы Императрица Мария Тереза Принглдің Англияда шешекпен күрестегі жетістіктері туралы хатын оқыды, ал Австрия империясында медициналық орта егуге қарсы күресті күшейтті. Ол алдымен өз отбасына егу жасатуды шешті (оның туысы бұрын қайтыс болған еді) және ағылшын корольдік үйі арқылы көмек сұрады. Прингл ұсынғаннан кейін Ингенхуш таңдалып, Австрияға баруға шақырылды. Ол Корольдік отбасына шешекке шалдыққан адамның іріңінен алынған шешек микробтарымен жабылған ине және жіп арқылы егу жасауды жоспарлаған. Егудің мақсаты – дені сау организмге аз мөлшерде микробтар енгізу арқылы шешекке қарсы иммунитет қалыптастыру еді. Егу сәтті аяқталды және ол Мария Терезаның сарай дәрігері болды. Ол Вена қаласына қоныстанды, онда 1775 жылы Агата Мария Жаквинге үйленді.
Following his father's death in July 1764, Ingenhousz intended to travel through Europe for study, starting in England where he wanted to learn the latest techniques in inoculation against smallpox. Via the physician John Pringle, who had been a family friend since the 1740s, he quickly made many valuable contacts in London, and in due time became a master inoculator. In 1767, he inoculated 700 village people in a successful effort to combat an epidemic in Hertfordshire. In 1768, Empress Maria Theresa read a letter by Pringle on the success in the fight against smallpox in England, whereas in the Austrian Empire the medical establishment vehemently opposed inoculations. She decided to have her own family inoculated first (a cousin had already died), and requested help via the English royal house. On Pringle's recommendation, Ingenhousz was selected and requested to travel to Austria. He had planned to inoculate the Royal Family by pricking them with a needle and thread that were coated with smallpox germs taken from the pus of a smallpox infected person. The idea of the inoculation was that by giving a few germs to a healthy body the body would develop immunisation from smallpox. The inoculation was a success and he became Maria Theresa's court physician. He settled in Vienna, where in 1775 he married Agatha Maria Jacquin.
Фотосинтезмен жұмыс
1770 жылдары Ингенхоуш өсімдіктердің газ алмасуына қызығушылық танытты. Ол мұны 1771 жылғы 23 мамырда Батыс Йоркширдегі Бирсталл қаласында ғалым Джозеф Пристлимен (1733–1804) кездескеннен кейін істеді. Пристли өсімдіктердің газдарды өндіріп, сіңіретінін анықтаған. Ингенхоуштің Солтүстік Англияға саяхаттаған тобында Бенджамин Франклин де болды. Кейін олар Батыс Йоркширдегі Торнхиллдегі пасторлықта, көп білімді және ботаник Рев. Джон Мичеллмен бірге болды. 1779 жылы Саутхолл Гриндегі жалға алған шалбасында жұмыс істеген Ингенхоуш, жарық болғанда өсімдіктердің жасыл бөліктерінен көпіршіктер пайда болатынын, ал көлеңкеде олардың ақырында тоқтатылатынын байқады. Ол бұл газды оттегі деп анықтады. Сондай-ақ ол өсімдіктердің қараңғыда көмірқышқыл газын шығаратынын да анықтады. Ол жарықта бөлінетін оттегі мөлшерінің қараңғыда бөлінетін көмірқышқыл газынан артық екенін түсінді. Бұл өсімдіктердің массасының бір бөлігі топырақтағы су мен қоректік заттардан ғана емес, сонымен қатар ауадан да түсетінін көрсетті.
In the 1770s Ingenhousz became interested in gaseous exchanges of plants. He did this after meeting the scientist Joseph Priestley (1733–1804) at his house in Birstall, West Yorkshire, on 23 May 1771. Priestley had found out that plants make and absorb gases. Ingenhousz' travelling party in northern England included Benjamin Franklin. They then stayed at the rectory in Thornhill, West Yorkshire with the polymath and botanist Rev. John Michell. In 1779, Ingenhousz working at his rented country house in Southall Green, discovered that, in the presence of light, plants give off bubbles from their green parts while, in the shade, the bubbles eventually stop. He identified the gas as oxygen. He also discovered that, in the dark, plants give off carbon dioxide. He realised as well that the amount of oxygen given off in the light is more than the amount of carbon dioxide given off in the dark. This demonstrated that some of the mass of plants comes from the air, and not only the water and nutrients in the soil.
Басқа жұмыстар
Нидерланды мен Венадағы жұмысынан өзге, Ингенхуш Францияда, Англияда, Шотландияда, Швейцарияда және тағы басқа жерлерде уақыт өткізді. Ол электр, жылу өткізгіштік және химия салаларында зерттеулер жүргізді, сонымен қатар Бенджамин Франклин мен Генри Кавендишпен тығыз және үнемі хат алмасып тұрды. 1785 жылы ол спирт бетіндегі көмір шаңының хаотиқалық қозғалысын сипаттады, сондықтан Браун қозғалысы деп белгілі болған құбылыстың ашқан адамы ретінде танылды. Ингенхуш 1769 жылы Лондон Корольдік қоғамының мүшесі, ал 1786 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1799 жылы Ингенхуш Уилтширдегі Калн қаласының жанындағы Бовуд үйінде қайтыс болды және Калн қаласындағы Әулие Мария шіркеуінің қорына жерленді. Оның әйелі келесі жылы қайтыс болды.
In addition to his work in the Netherlands and Vienna, Ingenhousz spent time in France, England, Scotland, and Switzerland, among other places. He carried out research in electricity, heat conduction, and chemistry, and was in close and frequent correspondence with both Benjamin Franklin and Henry Cavendish. In 1785, he described the irregular movement of coal dust on the surface of alcohol and therefore has a claim as discoverer of what came to be known as Brownian motion. Ingenhousz was elected a Fellow of the Royal Society of London in 1769 and a member of the American Philosophical Society in 1786. In 1799, Ingenhousz died at Bowood House, near Calne in Wiltshire, and was buried in the churchyard of St Mary the Virgin, Calne. His wife died the following year.
Құрмет
2017 жылдың 8 желтоқсанында Google Doodle оның 287 жылдығын еске алды.
On 8 December 2017, Google Doodle commemorated his 287th birthday.