Кіріспе

Пратинас (Πρατίνας) – б.з.д. V ғасырының басында Афинада шығармашылығы гүлденген және сыншылар оның еңбектерінің нәтижесінде өнер толықтығына жеткеніне сенген ерте трагедия ақындарының бірі.

Өмір

Ол Пелопоннестегі Флиус қаласының тумасы болған, сондықтан туғаннан-ақ дорийлік болған. Оның әкесі Пирронид немесе Энкомиус аталған. Ол Афинаға қашан барғаны белгісіз, бірақ ол 70-ші Олимпиада шамасында, яғни б.з.д. 500-499 жылдары, Эсхилдің сахнаға тұңғыш рет шыққан жылы, Хоерил және Эсхилмен бірге жарысқа қатысқандығы белгілі.

Шығармалары

Ежелгі сыншылар Пратинаға жатқызған басты жаңалық – сатиралық драманы трагикалық драмадан бөліп шығаруы болды. Пратинас сатиралық ойындарды трагедиядан ерекше ойын-сауық түрі ретінде енгізгенімен белгілі, онда сатирлердің көңілді әрекеттері мен құлшына билері сақталған. Бұл өзгеріс трагедияның ертерек нұсқаларындағы маңызды ерекшелікті сақтап қалды, оны толығымен жою халықтың талғамына ғана емес, діни сенімдерге де қарсы келер еді. Сонымен қатар, бұл өзгеріс трагедиялық драманы жанрлық шектеулерден арылтып, өзінің даму мүмкіндіктерін кеңейтті. Дионистің серіктері саналатын сатирлер тобы трагедияның алғашқы хорын құрады. Олардың әзіл-қалжыңдары мен ойын-қылықтары драманың мазмұнымен үйлесім тапқан, бұл Гомердің күлкілі бөлімдерін оқығандағыдай сезім тудырмады. Аристотель осыдан сатиралық драма мен комедияның бастауын іздейді. Алайда, трагедия Дионистің есіміне сілтеме жасамай, батырлық мифологияның кең ауқымын қамтығанда, сатирлер хоры қолдануға келмейтін және абсурдты көріне бастады. Сонымен қатар, сатирлер хорының мінезіне тән әзіл-қалжың элементі жоғары трагедиялық драмалардың терең мағынасына қайшы келді. Мысалы, «Прометей отты әкелген» пьесасында ескі сатирдің отты құшақтауға тырысқанда сақалын өртеуі көңілді көрінеді, бірақ «Шынжырланған Прометейде» мұхит нимфаларының орнына сатирлер хоры болса, ақын не істей алатынын қиялдау қиын. Пратинаның бұл жаңашылдығы трагедияны осы мәселеден бірден құтқарып, сатирлерге өздеріне жеке сахна берді. Онда ақындар трагедияларға негіделген оқиғаларды мүлдем басқа рухта бейнелей отырып, өнерлерінің танымал ерекшелігін (ескі хорды) сақтап қана қоймай, көрермендерге ұнайтын әңгімелерді ұсынды. Кейбір авторлар Пратинаның Аэскхилдің трагедиясында көлеңкеде қалудан сескеніп, сатиралық драманы дамытқанын айтады. Бірақ, басқалары оған келіспейді, Пратинаның жас кезінде осындай драмаға деген құштарлығы туғанын атап көрсетеді. Оның туған қаласы Флиус, «трагикалық хорлардың» мекені – Сикион қаласының жанында орналасқан еді, және Дориандар трагедияны өзі ойлап тапқандарын мақтан тұтатын. Бұл қала сонымен қатар Арионға тиесілі сатиралық хорлардың ұзақ жылдар бойы қалыптасқан Коринф қаласына да жақын болды.

Беделі

Пратинастың бұл жаңалығы замандастары тарапынан қабылданып, қолданысқа енді; алайда Пратинастың ерекшелігі – оның сатиралық драмаларының көптігі. Судаға сәйкес, ол елу пьеса жазған, олардың отыз екісі сатир пьесаларынан тұрған. Бірақ Бекх Суданың басқаша түсіндірілуіне сүйене отырып, Пратинасқа тек он екі сатиралық драма жатқызады, соның нәтижесінде әрбір сатиралық драмаға үш трагедиядан келетіндей, яғни он екі тетралогия мен екі жеке пьеса жазуға мүмкіндік туады. Замандастарының пікірінше, Пратинастың сатиралық драмаларының сапасы Эсхилдікінен кейін ең жоғары бағаланған. Пратинас лирикалық және драмалық поэзияда да өте жоғары деңгейде болды. Ол дитирамбтар мен гипорхемата деп аталатын хорлық одаларды да жазды, олардың бірінің маңызды бөлігі Афинейде сақталған. Гипорхема жиі кездесетін әзіл-қалжың арқасында сатиралық драмамен, ал дитирамбтар сатирлердің ежелгі хорларымен тығыз байланысты болды. Пратинас, мүмкін, замандасы Гермионалық Ласспен бірге афиналық дитирамбикалық поэзия мектебін құрғандықтары үшін құрметке ие болған деуге болады. Оның гипорхемаларының қызықты үзінділері сақталған, әсіресе Афинейдегі маңызды бөлім, ол сол кезде поэзия мен музыка, сондай-ақ музыка түрлері арасындағы бақталастың маңызды көрсеткіші болып табылады. Ақын әншілердің дауыстарын флейталардың шуы басып кеткеніне шағымданып, сол кезде кең таралған фригиялық гаммаларды дорийлік гаммалармен алмастыруды қалайтынын білдіреді. Оның лирикалық поэзиясының драмалық шығармаларынан қаншалықты бөлек екенін анықтау қиын; өйткені ол өмір сүрген дәуірден және нақты куәліктерден біз әндерге ғана емес, хор билеріне де үлкен мән берілгенін білеміз. Афиней оны "орхестиктер" (ὀρχηστικοί) деп аталған ақындардың бірі ретінде еске алады, себебі олардың драмаларында хор билері маңызды рөл атқарды.

Отбасы

Оның ұлы Аристиас та сатиралық пьесаларымен үлкен даңққа ие болды, және Флиус қаласының тұрғындары оның құрметіне ескерткіш қойды.