Андреа Чезальпино: Итальян ғалымы, дәрігер және ботаник
Andrea Cesalpino
Андреа Чезальпино (1524-1603): итальяндық дәрігер, философ, ботаник. Өсімдіктерді жемістері мен тұқымдары бойынша жіктеген, Пиза ботаникалық бағының директоры болған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Италиялық дәрігер, ботаник және философ (1524–1603)
Italian physician, botanist and philosopher (1524–1603)
Андреа Чезальпино (Andreas Cæsalpinus) (1524/1525 – 23 ақпан 1603) – флоренциялық дәрігер, философ және ботаник. Ол өзінің еңбектерінде өсімдіктерді әліпбилік тәртіппен немесе дәрілік қасиеттері бойынша емес, жемістері мен тұқымдарына қарай жіктеген. 1555 жылы ол Лука Гиниден кейін Пизадағы ботаникалық бақтың директоры болып тағайындалды. Ботаник Пьетро Кастелли оның шәкірттерінің бірі болды. Чезальпино өсімдіктер мен жануарлар физиологиясы саласында да белгілі бір жұмыстар атқарды. Медицинада ол қанның қайталап булануы мен конденсациялануынан тұратын «химиялық айналымды» болжады, осы себепті тарихшылар оны 1628 жылы қанның «физикалық айналымын» теориялық тұрғыдан зерттеген Уильям Харвидің (1578–1657) алдағы шеберлерінің бірі деп есептейді.
Andrea Cesalpino (Latinized as Andreas Cæsalpinus) (1524/1525 – 23 February 1603) was a Florentine physician, philosopher and botanist. In his works he classified plants according to their fruits and seeds, rather than alphabetically or by medicinal properties. In 1555, he succeeded Luca Ghini as director of the botanical garden in Pisa. The botanist Pietro Castelli was one of his students. Cesalpino also did limited work in the field of plant and animal physiology. In medicine, he envisioned a "chemical circulation" consisting of repeated evaporation and condensation of blood, and for this reason historians have conceived him as a forerunner of William Harvey (1578–1657), who theorized the "physical circulation" of blood in 1628.
Өмірбаян
Чезальпино Тоскананың Ареццо қаласында дүниеге келген. Джузеппе Лайс пен Уго Вивиани маңызды құжаттар сериясымен хабарлағандай, және жақында Чезальпиноға арналған ғылыми томда расталғандай, ол 1524 жылдың күзінде Ареццоның шетінде туған болуы мүмкін. Пиза университетінде оқыған кезде оның медицина бойынша оқытушысы Р. Коломбо (1559 жылы қайтыс болған), ал ботаника бойынша атақты Лука Гини болды. Курсты бітіргеннен кейін ол сол университетте көптеген жылдар бойы философия, медицина және ботаникадан сабақ берді, сонымен қатар Италияның әртүрлі аймақтарында ботаникалық зерттеулер жүргізді. Осы кезде Еуропадағы алғашқы ботаникалық бақтар құрылды; ең алғашқысы 1546 жылы Падуада, ал келесісі 1547 жылы Пизада, оның бірінші директоры Гини болды. Гиниден кейін Чезальпино 1554–1558 жылдары Пиза бағын басқарды. Өмірінің соңына таяған шағында Чезальпино Римдегі Ла Сапиенца университетінде медицина профессоры және Рим папасы VIII Клименттің жеке дәрігері қызметіне шақырылды. Ол сонымен қатар 1566 жылы өзінің ең белгілі шәкірттерінің бірі Микеле Меркати құрған Рим ботаникалық бағының бас инспекторы болды ма, жоқ па, бұл нақты белгісіз. 1600 жылғы Юбилейге арналған Чезальпино шіркеу тарихы туралы "Historiae ecclesiasticae compendum usque ad Annum Jubilei MDC" атты еңбекті жазды, ол Римдегі Biblioteca Apostolica Vaticana-да қолжазба түрінде сақталады (Vat. Lat. 35600), оның дінге адалдығының куәсі.
Cesalpino was born in Arezzo, Tuscany. As it is reported by Giuseppe Lais and Ugo Viviani with a series of important documents, and recently confirmed in a scholarly volume devoted to Cesalpino, he was likely born in the Autumn of 1524 in the outskirt of Arezzo. For his studies at the University of Pisa his instructor in medicine was R. Colombo (d. 1559), and in botany the celebrated Luca Ghini. After completing his course he taught philosophy, medicine, and botany for many years at the same university, besides making botanical explorations in various parts of Italy. At this time the first botanical gardens in Europe were laid out; the earliest at Padua, in 1546; the next at Pisa in 1547 by Ghini, who was its first director. Ghini was succeeded by Cesalpino, who had charge of the Pisan garden 1554–1558. When far advanced in years Cesalpino accepted a call to Rome as professor of medicine at University of Rome La Sapienza and physician to Pope Clement VIII. It is not positively certain whether he also became the chief superintendent of the Roman botanical garden which had been laid out about 1566 by one of his most celebrated pupils, Michele Mercati. For the 1600 Jubilee, Cesalpino wrote a text on the history of the Church, entitled Historiae ecclesiasticae compendum usque ad Annum Jubilei MDC, kept as a manuscript at the Biblioteca Apostolica Vaticana in Rome (Vat. Lat. 35600), evidence of his orthodoxy.
Философиялық еңбектер
Кесальпиноның барлық жазбалары оның гений иесі және терең ойшыл екенін көрсетеді. Шындығында, оның стилі көбінесе ауыр, бірақ еңбектерінің схоластикалық формасына қарамастан, оларда әдемі кезеңдер жиі кездеседі. Аристотельдің жазбаларымен таныс емес қазіргі ботаниктер мен физиологтар Цезальпиноның кітаптарын түсініксіз деп табады; оларды түсінбеу олардың оның жетістіктерін бағалауда жиі жаңылысуына себеп болады. Оның барлық еңбектерін сыни тұрғысынан зерттеуге негізделген, Цезальпиноның зерттеулерінің толық қорытындысын ұсынатын еңбек әлі жарық көрген жоқ, сондай-ақ оның жазбаларының толық жинағы да жоқ. Оның жеті еңбегінің бар екені белгілі, және жеті еңбегінің көпшілігі бірнеше рет басылған, бірақ 17 ғасырдан бері ешқайсысы қайта басылмаған. Төмендегі тізімде көрсетілген басылым күні – алғашқы басылым күні. Оның ең маңызды философиялық еңбегі – Quaestionum peripateticarum libri V (1571). Осы еңбекте Цезальпино 16 ғасырдағы Аристотельдің ең көрнекті және түпнұсқалық шәкірттерінің бірі екенін дәлелдейді. Дегенмен, оның жазбаларында Аверростың ықпалы байқалады, сондықтан ол аверроизмді аристотельші; көрінеді, ол пантеизмге бейімді болған, сондықтан ол кейіннен Спинозадан бұрын спинозистер қатарына енген. Аристотельдік көзқарастарға қарсы болған протестант Николай Таурелл Цезальпиноға қарсы бірнеше рет жазған. Тауреллдің "Alpes cæsae" (1597) атты еңбегі Цезальпиноның пікірлеріне қарсы күреске толық арналған, бұл Cæsalpinus есімімен ойнаудан көрінеді. Шамамен жүз жылдан кейін Сэмюэл Паркер "Disputationes de Deo et providentia divina" (1678) атты еңбегінде Цезальпиноның көзқарастарына тағы шабуыл жасады. Цезальпино өзінің католик принциптерінің тұрақты екенін және Аристотельдік доктрина ретінде ұсынылған философиялық пікірлердің жалған екенін мойындауға дайын екенін бірнеше рет мәлімдеді, егер олар аянға қайшы келсе.
All of Cesalpino's writings show the man of genius and the profound thinker. His style, it is true, is often heavy, yet in spite of the scholastic form in which his works are cast, passages of great beauty often occur. Modern botanists and physiologists who are not acquainted with the writings of Aristotle find Cesalpino's books obscure; their failure to comprehend them has frequently misled them in their judgment of his achievement. No comprehensive summing up of the results of Cesalpino's investigations, founded on a critical study of all his works has appeared, neither has there been a complete edition of his writings. Seven of these are positively known, and most of the seven have been printed several times, although none have appeared since the 17th century. In the following list the date of publication given is that of the first edition. His most important philosophical work is Quaestionum peripateticarum libri V (1571). Cesalpino proves himself in this to be one of the most eminent and original students of Aristotle in the 16th century. His writings, however, show traces of the influence of Averroes, hence he is an Averroistic Aristotelian; apparently he was also inclined to pantheism, consequently he was included, later, in the Spinozists before Spinoza. A Protestant opponent of Aristotelian views, Nicolaus Taurellus wrote several times against Cesalpino. The work of Taurellus entitled Alpes cæsae, etc. (1597), is entirely devoted to combating the opinions of Cesalpino, as the play on the name Cæsalpinus shows. Nearly one hundred years later Cesalpino's views were again attacked by Samuel Parker, in a work entitled Disputationes de Deo et providentia divina (1678). Cesalpino repeatedly asserted the steadfastness of his Catholic principles and his readiness to acknowledge the falsity of any philosophical opinions expounded by him as Aristotelian doctrine, which should be contrary to revelation.
Медициналық және физиологиялық жұмыстар
Цезальпиноның қан айналымына қатысты физиологиялық зерттеулері жақсы белгілі, бірақ тіпті бүгінгі күнге дейін олар көбінесе артық бағаланып, кем бағаланған. Оның еңбектеріндегі осы мәселеге қатысты әртүрлі бөлімдерді қарастырғанда, Цезальпиноның Уильям Харвиден бұрынғы кез келген физиологқа қарағанда қан айналымының құпиясына тереңірек енгені айқын, алайда ол анатомиялық зерттеулерге негізделген қанның толық ағыны туралы жан-жақты білімге ие болмаған. Бұрын айтылған Quæstionum peripateticarum еңбегінен өзге, Quaestionum medicarum libri duo (1593) атты еңбекке де сілтеме жасау қажет.
Cesalpino's physiological investigations concerning the circulation of the blood are well known, but even up to the present time they have been as often overestimated as undervalued. An examination of the various passages in his writings which bear upon the question shows that although it must be said that Cesalpino had penetrated further into the secret of circulation of the blood than any other physiologist before William Harvey, still he had not attained a thorough knowledge, founded on anatomical research, of the entire course of the blood. Besides the work Quæstionum peripateticarum already mentioned, reference should be made to Quaestionum medicarum libri duo (1593).
Ботаникалық жұмыстар
Оның ең маңызды жарияланымдарының бірі – De plantis libri XVI (1583). Бұл еңбек Ұлы герцог Франческо I де Медичиге арналған. Сол кездегі «дәрілік өсімдіктер туралы анықтамалықтардан» айырмашылығы, онда иллюстрациялар жоқ. Жұмыстың алғашқы бөлімі, тридцать беттен тұрады, жалпы ботаника үшін ең маңызды бөлігі болып табылады. 17 ғасырдың басынан бері қазірге дейін ботаниктер Чезальпиноның Аристотельді басшылыққа алған осы еңбегінде өсімдіктер морфологиясы мен физиологиясының негізін қалап, гүлді өсімдіктердің алғашқы ғылыми жіктемесін жасады деген пікірде келіседі. Кітапқа ең алдымен үш нәрсе ерекшелік береді: микроскоп ойдағыдай табылмас бұрын жасалған гүлдер, жемістер және тұқымдар туралы көптеген түпнұсқа, өткір байқаулар, оның ботаникалық жүйесінің негізі ретінде жеміс беретін органдарды таңдау; соңында, байқаулар арқылы жиналған мол материалды тапқырлықпен және сонымен бірге қатаң философиялық тұрғыдан өңдеу. Чезальпиноның тұқымдар мен тұқымдық қаптарды өсімдіктерді жіктеудің басты өлшемдері ретінде таңдауы 17 ғасырдың көрнекті британдық натуралисі Джон Рейдің жіктеме жұмысына зор әсер етті. Ол қайтыс болғаннан кейін, осы еңбекке толық емес қосымша, «Appendix ad libros de plantis et quaestiones peripateticas» (1603) жарық көрді. Чезальпино ботаника тарихында алғашқы гербарий жасаған ботаниктердің бірі ретінде де белгілі; ол 1563 жылы епископ Альфонсо Торнабуони үшін жасаған гербарийлердің ең көнелерінің бірі әлі де сақталып қалған. Гербарий көптеген тағдыр өзгерістерінен өткеннен кейін қазір Флоренциядағы Museo di Storia Naturale di Firenze мұражайында сақталады. Ол үш томдық, қызыл былғарымен мұқабаланған 260 беттен тұрады және 768 түрлі өсімдіктерді қамтиды. Химия, минералогия және геология салаларындағы құнды еңбегі «De metallicis libri tres» (Рим, 1596) деген атпен жарық көрді. Бұл еңбек негізінен Ватикан Металлотекасына сүйенген және оны Меркати дайындаған, бірақ оның ерте қайтыс болуына байланысты аяқтай алмады. Оның кейбір мазмұны 18 ғасырдың соңында Антуан Лавуазье және Рене Жюст Хауй жасаған жаңалықтарды еске түсіреді, сонымен қатар ол қазбаларды дұрыс түсінуді көрсетеді. Францискан монахы Чарльз Плюмиер өсімдіктер тұқымдасына Cæsalpinia деген ат берді, ал Линней оны өз жүйесінде сақтап қалды. Қазіргі уақытта бұл тұқымға шамамен 10 түр кіреді және Fabaceae туысының, Cæsalpinioideae қосалқы туысының құрамына кіреді, онда көптеген пайдалы өсімдіктер бар. Линней өзінің жазбаларында ботаника ғылымындағы ұлы алдыңғысы туралы жиі айтады және Кесальпиноны келесі жолдармен мақтайды:
His most important publication was De plantis libri XVI (1583). The work is dedicated to the Grand Duke Francesco I de' Medici. Unlike the "herbals" of that period, it contains no illustrations. The first section, including thirty pages of the work, is the part of most importance for botany in general. From the beginning of the 17th century up to the present day botanists have agreed in the opinion that Cesalpino in this work, in which he took Aristotle for his guide, laid the foundation of the morphology and physiology of plants and produced the first scientific classification of flowering plants. Three things, above all, give the book the stamp of individuality: the large number of original, acute observations, especially on flowers, fruits, and seeds, made, moreover, before the invention of the microscope, the selection of the organs of fructification for the foundation of his botanical system; finally, the ingenious and at the same time strictly philosophical handling of the rich material gathered by observation. Cesalpino's selection of seeds and seed receptacles as the primary criteria for plant classification heavily influenced the classificatory work of John Ray, a major seventeenth century British naturalist. After his death, an incomplete supplementary to this work, entitled Appendix ad libros de plantis et quaestiones peripateticas (1603), was published. Cesalpino is also famous in the history of botany as one of the first botanists to make an herbarium; one of the oldest herbaria still in existence is that which he arranged in 1563 for Bishop Alfonso Tornabuoni. After many changes of fortune the herbarium is now in the Museo di Storia Naturale di Firenze at Florence. It consists of 260 folio pages arranged in three volumes bound in red leather, and contains 768 species of plants. A work of some value for chemistry, mineralogy, and geology was issued by him under the title De metallicis libri tres (Rome, 1596). This mostly relies on the Vatican Methalloteca, and it was prepared by Mercati, who was unable to complete it due to his early death. Some of its matter recalls the discoveries made at the end of the eighteenth century, as those of Antoine Lavoisier and René Just Haüy, it also shows a correct understanding of fossils. The Franciscan friar Charles Plumier gave the name of Cæsalpinia to a plant genus and Linnaeus retained it in his system. At the present day this genus includes approximately 10 species and belongs family Fabaceae, subfamily Cæsalpinioideae, which contains a large number of useful plants. Linnaeus in his writings often quotes his great predecessor in the science of botany and praises Cesalpino in the following lines:
Quisquis hic exstiterit primos concedat honoresCæsalpine tibi primaque certa dabit.
Геология
Жоғарыда айтылғандай, De metallicis libri tres (Рим, 1596) минералогия мен геология үшін құнды болды, ол қазбаларды дұрыс түсінгенін көрсетті. Чарльз Лайеллдің "Геология принциптері" еңбегінде 1596 жылы атақты ботаник Чезальпино, қазба жәндіктердің теңіз арқылы жерге қалғанын және топырақ біту кезінде тасқа айналғанын болжаған.
As mentioned above, De metallicis libri tres (Rome, 1596) was of value for mineralogy and geology, displaying a correct understanding of fossils. Charles Lyell's Principles of Geology states that in 1596,
Cesalpino, a celebrated botanist, conceived that fossil shells had been left on the land by the sea, and had concreted into stone during the consolidation of the soil."