Скандинавия патшасы Фйолнир туралы аңыз

Кіріспе

Швецияның аңызға толы патшасы

Фьёльнир ( ) – норвегия мифологиясындағы аңызға толы патша, Фрейрдің (Фрей) және оның әйелі Гердрдтің (Гертха) ұлы деп айтылады. Атау әртүрлі түрінде кездеседі, оның ішінде Фиолнир, Фьолнер, Фьолне т.б. Ол Gamla Uppsala қаласынан билік жүргізген швед Yngling әулетінің бабасы саналады. Гроттасонгр бойынша, Фьёльнир б.з. дейінгі 1 ғасырдан б.з. 1 ғасырының басына дейін өмір сүрген. Фьёльнир Дания аралы Зеландияның тағы бір аңызға толы патшасы Бейбіт Фродиге сапар барысында балегіш толы балға батып кеткені айтылады. Одан кейін Фьёльнирдің орнын оның ұлы Свейгдир басты.

Атауы

Ежелгі скандинав тіліндегі Fjǫlnir атауының этимологиясы белгісіз. Ол *fela* ('жасыру') етістігінен туындауы мүмкін, онда Fjǫlnir – 'ақындық балуанды жасырушы', немесе ол *fjǫlviðr* ('өте дана') сөзінің қысқартылған түрі болуы да мүмкін. *fjǫl* ('көпшілік') сөзінен де шыққан деген болжам бар, онда Fjǫlnir – 'көп қырлы' немесе 'көбейтуші' мағынасын білдіреді, бірақ мұндай сөзжасамның нақты мысалы жоқ. Линдоудың пікірінше, екінші этимология Одиннің атына көбірек сәйкес келуі мүмкін, бірақ мағынасы кез келген жағдайда белгісіз болып қалады. Фьёльнир жиі Одиннің аты ретінде айтылады. *Grímnismál* ('Гримнирдің әні') жырда, Один Геирррге бұл есімді өзінің аян беруші есімдерінің бірі ретінде еске салады. *Reginsmál* ('Региннің әні') жырда, өзінің Один екені анық білінетін адам Фьёльнирді өзіне сілтеме жасау үшін қолданады, Сигурд пен Регинге тау үстінен сөйлеген кезде. *Gylfaginning* ('Гилфидің алдануы') кітабында Фьёльнир, Одиннің тағы бір аты – Альфёдрге берілген он екі есімнің ішінде кездеседі.

Қақпалар

Гроттасонгр Фьёльнирдің Цезарь Августтың замандасы болғанын хабарлайды (б.з.б. 63 – 14 ж.). Ол – қуатты патша, егін мол болды және бейбітшілік сақталды. Оның тұсында Фридлейфтің ұлы Фроди патша Зеландиядағы Лейреде билік етті. Гроттасонгр Фродидің Упсалаға сапар жасағанда екі алыпты, Фенья мен Меньяны әкелгенін айтады: Fróði konungr sótti heimboð í Svíþjóð til þess konungs, er Fjölnir er nefndr. Олар үлкен және күшті болды. Дегенмен, осы екі алып әйел оның құлауына себеп болды (Гроттасонгрге қараңыз).

Инглинга сагасы

Инглинг сагасында Фьёльнир Фрейрдің және оның әйелі Гердтің ұлы болған, бірақ ол әулетінің құдайға айналмаған алғашқы адамы болды. Фрейр Ньордтан кейін патшалықты иеленді, шведтер оны «дрот» деп атады және оған салық төледі. Ол, әкесі сияқты, достарымен және жақсы маусымдармен бақытты болды. Фрейр Упсалада үлкен ғибадатхана салып, оны өзінің басты резиденциясы етіп, барлық салықтарын, жерін және мүлкін берді. Содан бастап Упсаланың иеліктері пайда болды, олар содан бері сақталып келеді. Оның билігінде Фрода бейбітшілігі басталды, содан кейін барлық жерде жақсы маусымдар болды. Швециялықтар осыны Фрейрге жатқызып, оны басқа құдайлардан артық санады, өйткені оның билігінде ел бейбітшілік пен жақсы маусымдардың арқасында гүлденді. Оның әйелі Герд, Гимирдің қызы, ал ұлы Фьёльнир деп аталды. Снорри Фрейрдің өлімінен кейін Фьёльнир Швецияның патшасы болғанын айтады. Алайда, Зеландия патшасы Фридфридті (Friðfróði) көріп тұрғанда, ол мед ыдысына құлап қайтыс болды. Фридфрид Хлейдруде болды; олардың арасында шақыру мен құдалық болды. Фьёльнир Селундқа барғанда, оған елге шақыру үшін үлкен дастархан дайындалды. Фроди үлкен үй иесі болды; онда көп құлаш биіктігінде үлкен қазан жасалды және үлкен ағаш бөренелермен толтырылды; ол жер астында тұрды, ал төбесі ашық болды, едені ойық болды, сондықтан ішімдік қазанға құйылды, ал қазан толық медпен араластырылды; онда сусында керемет күшті болды. Кешке Фьёльнирге ең жақын бөлмеге жетелеп, оның серіктері де онымен бірге болды. Түнде ол серуендеп, орын іздеп, шаршап, мас болды. Ал ол бөлмеге қайтқанда, ол галерея бойымен және басқа есікке дейін жүрді, содан кейін аяғынан айнылып, мед қазанына құлап, жоғалып кетті. «Фьёльнирге түскен жаза Фроди тұрған жерде орындалды. Бұқа мүйіздерінің (сыра) толқыны ханзаданы құртады». Фрей Фьёльнирді дүниеге келтірді, ол мед ыдысына батып қайтыс болды. Оның ұлы Свейгдир, [ ]. Ескі дерек Íslendingabók Инглинг сағасындағы шежірені келтіреді және Фьёльнирді Фрейрдің мұрагері және Свейгдирдің алдыңғысы деп көрсетеді. Одан әрі, ол Фьёльнир Фридфридте (Бейбітшілік Фроди) қайтыс болғанын қорытындылайды: iii Фрейр. iiii Фьёльнир. Фридфродада қайтыс болған. v Свейгдир.

The Ynglinga saga tells that Fjölnir was the son of Freyr himself and his wife Gerd, but he was the first of his house who was not to be deified. Freyr tók þá ríki eptir Njörð; var hann kallaðr dróttinn yfir Svíum ok tók skattgjafir af þeim; hann var vinsæll ok ársæll sem faðir hans. Freyr reisti at Uppsölum hof mikit, ok setti þar höfuðstað sinn; lagði þar til allar skyldir sínar, lönd ok lausa aura; þá hófst Uppsala auðr, ok hefir haldizt æ síðan. Á hans dögum hófst Fróða friðr, þá var ok ár um öll lönd; kendu Svíar þat Frey. Var hann því meir dýrkaðr en önnur goðin, sem á hans dögum varð landsfólkit auðgara en fyrr af friðinum ok ári. Gerðr Gýmis dóttir hét kona hans; sonr þeirra hét Fjölnir. Frey took the kingdom after Njord, and was called drot by the Swedes, and they paid taxes to him. He was, like his father, fortunate in friends and in good seasons. Frey built a great temple at Upsal, made it his chief seat, and gave it all his taxes, his land, and goods. Then began the Upsal domains, which have remained ever since. Then began in his days the Frode peace; and then there were good seasons, in all the land, which the Swedes ascribed to Frey, so that he was more worshipped than the other gods, as the people became much richer in his days by reason of the peace and good seasons. His wife was called Gerd, daughter of Gymir, and their son was called Fjolne. Then Snorri tells that after Freyr's death, Fjölnir became the king of Sweden. However, he drowned in a vat of mead visiting Peace Fróði (Friðfróði), the king of Zealand. Fjölnir, son Yngvifreys, réð þá fyrir Svíum ok Uppsala auð; hann var ríkr ok ársæll ok friðsæll. Þá var Friðfróði at Hleiðru; þeirra í millum var heimboð ok vingan. Þá er Fjölnir fór til Fróða á Selund, þá var þar fyrir búin veizla mikil ok boðit til víða um lönd. Fróði átti mikinn húsabœ; þar var gert ker mikit margra alna hátt, ok okat með stórum timbrstokkum; þat stóð í undirskemmu, en lopt var yfir uppi, ok opit gólfþilit, svá at þar var niðr hellt leginum, en kerit blandit fult mjaðar; þar var drykkr furðu sterkr. Um kveldit var Fjölni fylgt til herbergis í hit næsta lopt, ok hans sveit með honum. Um nóttina gékk hann út í svalir at leita sér staðar, var hann svefnœrr ok dauðadrukkinn. En er hann snerist aptr til herbergis, þá gékk hann fram eptir svölunum ok til annarra loptdura ok þar inn, missti þá fótum ok féll í mjaðarkerit, ok týndist þar. Translation: ‘The word of doom that fell upon Fjǫlnir was fulfilled where Fróði lived. And the windless wave of the spears of the bull [HORNS > BEER] was to destroy the prince.’Frøy engendered Fjolne, who was drowned in a tun of mead. His
son, Sveigde, [ ]
The even earlier source Íslendingabók cites the line of descent in Ynglingatal and also gives Fjölnir as the successor of Freyr and the predecessor of Svegðir. In addition to this it summarizes that Fjölnir died at Friðfróði's (i. e. Peace Fróði): iii Freyr. iiii Fjölnir. sá er dó at Friðfróða. v Svegðir:.

Gesta Danorum (Даналық кітап)

Gesta Danorum, 1-кітапта Фроди Хадингусқа, ал Фьёльнир Хундингусқа сәйкес келеді, бірақ оқиға сәл өзгеше. Онда Швеция патшасы Хундингус Дания патшасы Хадингустың қайтыс болғаны туралы қауесетке сеніп, оның қабір тойын үлкен салтанатты рәсіммен өткізді, оның ішінде зор сыра ыдысы да болды. Хундингус өзі сыраны құйды, бірақ мүжіліп, ыдысқа құлап, тұншығып, суға батып қайтыс болды. Патша Хадингус осы қайғылы жаңалықты естігенде, өзін-өзі дарға асты (Фрейрді қараңыз).

Вералдур баладасы

Дюмезил (1973, I қосымша) 1840 жылы Один мен оның ұлы Вералдур туралы жазылған Фарер балладасын келтіреді. Бұл Вералдур Фьёльнир мен Фрейрмен байланысты деп саналады, себебі Снорри Фрейрді «әлем құдайы» (veraldar goð) деп атаған. Балладада Вералдур Одиннің ескертулеріне қарамастан, Зеландия патшасының қызына үйлену үшін Зеландияға аттанады. Зеландия патшасы Вералдурды ұнатпайды және оны «тас зал» ішіндегі сыра қайнату ыдысына түсіріп алдайды, нәтижесінде Вералдур суға батып қайтыс болады. Один бұл жаңалықты естіген соң, өліп, Асгардқа баруға шешім қабылдайды, онда оның ізбасарлары да өлімнен кейін қарсы алынады. Бұл оқиға Фрейрдің ұлы Фьёльнирдің өлімімен ұқсас: Фьёльнир Зеландия билеушісі Фридфридіге амандасуға барғанда, балға суға түсіп, батып кеткен.