Кіріспе

Гавай Лейсан атолы (Laysan) - Гонолулудан солтүстік-батысқа қарай орналасқан Солтүстік-Батыс Гавай аралдарының бірі. Ол шамамен көлемінде бір құрлық массасын құрайды. Бұл бір түрлі атолл, бірақ жер теңіз деңгейінен бірнеше метр жоғары орналасқан, тұздылығы мұхиттан шамамен үш есе жоғары орталық көлді толық қоршап тұр. Лейсанның гавай тіліндегі аты Кауо, ол "жұмыртқа" дегенді білдіреді.

Геология

Лейсан – Солтүстік-Батыс Гавай аралдарындағы Мидуэй атолындағы Сэнд-айлендтен кейін екінші үлкен құрлық. Лейсанды коралл өсуі және геологиялық көтерілу пайда еткен. Аралды қоршаған рифтер Лейсан көліне дейін жатады, аралдың ішкі бөлігіндегі қоңыр, гиперсалыны сулы көлдің тереңдігі ондаған жылдар бойы өзгеріп келді. 1860 жылдары көлдің тереңдігі ең көп 9 метрге жеткен, бірақ 1920 жылдары құмды дауылдар кезінде құм жиналу нәтижесінде орташа тереңдігі болды. Лейсанда тұщы суды табудың ең жақсы жолы – қарғаларды қай жерде ішкенін байқау; тұщы су тұзды судың үстінде қалып, жағалау бойында жиналады. Аралдың ең биік нүктесі теңіз деңгейінен 15 метр биіктікте, аралдың солтүстік бөлігінің көп бөлігін жабатын үлкен құмды төбеде орналасқан. АҚШ Геологиялық қызметінің зерттеуі Лейсан, Мидуэй атолы және Тынық мұхитындағы осындай аралдар 21 ғасырда суға батып, өмір сүруге жарамсыз болуы мүмкін екенін көрсетті.

Ашық зерттеулер мен алғашқы экспедициялар

Гавайлықтар Кауо туралы американдықтар мен еуропалықтар өз кемелерін 19-ғасырдың басында аймаққа келгенге дейін білген болуы мүмкін (төменде қараңыз). Аралды алғаш рет көргендер туралы хабар 1820 жылдары Массачусетс штатындағы кит аулаушылар берді. "Нантакет Энквайрер" газеті 1825 жылы осы аралды көргенін жариялады. Осы жерде Лейсан атының басылымда алғаш рет пайда болғанын көруге болады. Олар Жапония жағалауында жаңадан ашылған кит аулау орындарынан пайдаланып, Гавай аралдарының солтүстік-батысындағы су жолдарын маңызды сауда маршрутына айналдырды. 1828 жылы АҚШ үкіметі Тынық мұхиты географиясын зерттеу барысында бұрынғы кит аулаушылардың есептерін және капитан "Бригс" көрген Лейсан сипаттамасына сәйкес келетін аралды қосты. Бұл капитан Джон Бриггс, Нью-Бедфордтан болуы мүмкін, ол 1822 жылы осы аралға соғып кеткен болуы мүмкін. Әртүрлі жарияланымдарда Лейсанды ашқан ретінде орыс кемесі "Моллердің" капитаны Станиуковичтің есімі айтылады. Ол 1828 жылы аралды картаға түсіріп, оған өз кемесінің атын беруге тырысқан, бірақ ол, кем дегенде, Жаңа Англиялықтардан кейін келген. 1857 жылы капитан Джон Пати, "Мануокавай" кемесімен Лейсанды Гавай Корольдігіне қосып алды. Аралдың экономикалық құндылығы гуанода болды. 1859 жылы капитан Брукс, "Гамбия" кемесімен аралға сапар шегіп, кеме журналында онда гуано бар екенін, бірақ "оны алуға тырысуға жеткілікті мөлшерде емес" деп жазды. Осы бағалауға қарамастан, 1890 жылы Джордж Д. Фрит және Чарльз Н. Спенсер Гавай Корольдігінен Лейсанда гуано өндіруге рұқсат сұрап, Корольдікке роялти төлеуге келісті. Күнделікті шамамен 500 тоннадан астам гуано өндірілді. Бірақ гуано қазу аралдың экожүйесіне күшті әсер етті. Бернис П. Бишоп мұражайының профессоры Уильям Алансон Брайан 1903 жылы Лейсанда 10 миллионға жуық теңіз құсы бар екенін бағалады, ал сегіз жылдан кейін бұл көрсеткіш бір миллионнан аспады. Сол сегіз жылдың ішінде Лейсанға ғана тән Притчардия пальмалары мен аралдағы сандал ағаштары (Santalum ellipticum) жойылып кетті. 1894 жылы Лейсанның ең танымал тұрғыны, неміс иммигранты Макс Шлеммер келді. Шлеммер аралға үй қояндары, бельгиялық қояндары, ағылшын қояндары және теңіз шошқаларын жіберді, олардың көбейіп, болашақта ет консервілеу бизнесіне шикізат береді деп күтті. Бұл Лейсанның жергілікті флорасы мен фаунасының төмендеуіне елеулі үлес қосты.

Өлу мерзімі

Қояндар шұғыл көбейді. Көп ұзамай, олардың аштығы Лейсан аралындағы барлық өсімдіктерден асып түсті. Бұл жайт және жапон браконьерлерінің құстарды аулауы туралы шағымдар 1909 жылы президент Теодор Рузвельтті Солтүстік-Батыс Гавай аралдарын құстар қадағалау орны деп жариялауға итермеледі. Шлеммер жапондықтарға құс қанаттарын заңсыз экспорттауға мүмкіндік бергендіктен, ол аралдан қуылды. Бірақ өсімдік жамылғысы болмағандықтан, топырақ пен құмның көп бөлігі босап, құмдауылдармен желге ұшып жатты. 1918 жылға қарай, қояндар соншалықты көп жеді, қалған өсімдіктер енді тек 100 қоянды ғана бағуға жететін. Жиырма алты өсімдік түрі жойылды, ал Лейсан ұрғашы құсы жоқ болып кетті. 1923 жылы Танагер экспедициясы келді, содан кейін қояндар, соңғы рет, жойылды. Құстардың саны бұрынғы көлемінің оннан бір бөлігіне дейін азайды. Үш эндемикалық таксон, сондай-ақ көптеген басқа өсімдік түрлері де жойылды. Тағы екі эндемикалық түр – Лейсан үйрек және Лейсан қарғасы – бүгінге дейін сақталған, бірақ олар да жойылу қаупінде.

Жақында болған тарих

Солтүстік-батыс Гавайи аралдарының көпшілігі сияқты Лейсан да қазіргі уақытта адам тұрмайды. Ол 1961 жылғы Гавайи табиғи өмірі туралы заңмен қорғалған және АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі тарапынан басқарылады, олар аралдағы зиянды жәндіктерді жоюда, өсімдік жамылғысын қалпына келтіруде және қорғауға алынған түрлердің санын арттыруда сәттілікке жеткен. Лейсанға кемелерден келген қоқыстар жиі жағаға шығады. Бұл құстар үшін қауіпті, себебі олар пластикалық қоқыстарды жұтып қоюы мүмкін, ол асқазан ішінде ыдырамайды және тамаққа орын қалдырмайды. 2006 жылғы миссиялық күнделігіндегі байқауларында NOAA теңіз мұғалімі Патрисия Грин пластиктің көп бөлігі Жапониядан келгенін анықтады. Сонымен қатар, 1990 жылдары биологтар улы карбофуран контейнерінің жағаға илесіп келгенін және жоғары толқын шегінен жоғары жарылып, кез келген тірі нәрсені өлтіретін "өлі аймақ" құрғанын анықтады.

Құм қиыршықтарын жою

1991 жылы АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі құстардың мекені болып табылатын жергілікті шоғырлы шөпті ығыстырып тастайтын жат шөп – құмдық құсты (sandbur) жоюға кірісті. Құмдық құс алғаш рет 1960 жылдары АҚШ Қарулы күштерінің қызметкерлерімен әкелінді. Шамамен бір миллион долларға жуық қаражат жұмсалған жоба 2000 жылы құмдық құс толықтай жойылғаннан кейін аяқталды. Осы қауіп сейілген соң, USFWS Лейсан аралын оның ашылғанға дейінгі жағдайына қайтаруға үміттенеді. Жойылып кеткен жергілікті Причардия пальмаларын алмастыру үшін Qызмет Нихоа аралынан Причардия ремотасын (Pritchardia remota) әкелуді жоспарлап отыр, ол Лейсанның жоғалған желдеткіш пальмасына ұқсас түр. Ал келесі кезекте, жойылып кеткен Лейсан құстарындарының орнына Нихоа құстарындарын (millerbirds) әкелу мүмкін. Бұл трансплантациялар екі мақсатқа қызмет етеді: Лейсан аралын өнеркәсіптік дәуірге дейінгідей экологиялық жағдайға келтіру және Лейсан аралында екінші популяцияны құру арқылы осы екі түрді жойылудан қорғау. Осылайша, егер аурулар, өрттер немесе дауылдар Нихоа аралындағы популяцияны жойса, Лейсаннан бірнеше құстарды көшіру арқылы оны қайта жаңартуға болады.

"Лайсан қызуы"

1991 жылы Лейсан аралындағы бірнеше жұмысшы бұрын белгісіз қызба ауруына шалдықты. Бұл ауру Лейсан аралындағы жұмысшылардың арасында әртүрлі деңгейде көрінді: бір әйел қалыпты қызуының салдарынан эвакуацияланды, ал басқаларында өте жеңіл симптомдар байқалды. Гавай университетінің Маноа қауымдық денсаулық мектебінің профессоры Седрик Йошимото «бақылау нәтижесінде адамдарда «Лайсан қызуы» (ЛҚ) деп аталатын жаңа ауру анықталды» деп жазды. Бұл ауру теңіз құстарының орнитодорос капенсисінің шағуымен байланысты [және] теңіз құстарының колонияларымен байланысты адамдарға жұғатын аурулардың аз тізіміне енді. Q қызуының симптомдары мен Лайсан қызуының симптомдары көп жағдайда бірдей, сондықтан ғалымдар олардың ортақ себептері болуы мүмкін деген болжам жасауда.

Байыркы Гавайи тұрғындарының болуы мүмкін

2003 жылы археолог шөгінділерді зерттеу барысында орталық лагунаның түбінен тереңде кокос пальмасының гүлінің тозаңын тапты. Бұл күтпеген жағдай бірнеше мәселені тудырады. Бұрынға дейін кокостың Полинезиялық теңізшілер келгенге дейін Гавайи аралдарына жеткеніне ешқандай дәлел болған емес. Сонымен қатар, ежелгі гавайліктердің Гавайи аралдарының тізбегін Нихоа мен Мокуманамана (Некер) аралдарынан әрі зерттеулерін кеңейткенін көрсететін ешқандай физикалық дерек табылмады. Кокос тозаңын қамтитын шөгіндінің жасын анықтау дәл емес, бірақ шамамен 5500 жыл бұрынғы және 18 ғасырдың соңында Гавайи суларына еуропалықтардың келген кезеңі аралығында деп есептеледі. Өзектің толық ұзындығы 70 фут (21 метр) және ол 7000 жылдық деректерді сақтап қалған жазба деп саналады. Кокос тозаңы өзектің терең (ескі) бөлігінде табылған жоқ. Дегенмен, Батыс Тынық мұхитындағы Гуам аралынан алынған өзекте кокос ағаштарының 9000 жыл бұрын, адамдар қоныстанғанға дейін өскені анықталды. Гавайи дәстүрлері гавайліктердің солтүстік-батысқа қарай аралдардың бар екенін білгенін көрсетеді, ал тозаңның болуын гавайліктердің Лейсанға ерте сапарларының дәлелі ретінде қарастыруға болады. Бұл жағдайды жақсырақ түсіну үшін шөгінді қабаттарының жасын анықтау өте маңызды.

Лейсанның ерекше түрлері

Лейсан әдетте Солтүстік-Батыс Гавайи аралдарының (NWHI) ең биологиялық түрлерге толы "ғажайып маржаны" деп есептеледі. Онда әлемдегі ең сирек кездесетін қаз – Лейсан қазы қоныстанды. Лейсанның тағы бір жергілікті құсы – Лейсан тырнасы, ол мүмкіндікті пайдаланатын шебер аңшы. Тағы 18 түрлі құс мұнда ұя салады және Солтүстік-Батыс Гавайи аралдарындағы жалғыз көл – Лейсан көлін тоқтау орны немесе көбею орны ретінде пайдаланады. Лейсанның жергілікті өсімдіктері де жеткілікті, олардың көпшілігі, мысалы, Eragrostis variabilis, Лейсаннан жойылу кезеңінде жойылған, кейін ғалымдар оларды басқа желден қорғалған аралдардан қайта енгізген. Басқа көптеген Солтүстік-Батыс Гавайи аралдары сияқты, Лейсан да Гавайи монах теңіз түлкілері мен жасыл теңіз тасбақаларына мекен.