Руфин Аквилейский: Жәрдем, тарихшы және теолог

Кіріспе

Монах, тарихшы және теолог (шамамен 344–411)

Тиранний Руфинус, сондай-ақ Аквилеялық Руфинус деп аталған (Rufinus Aquileiensis; 344/345–411) – грек патристикалық материалдарын, әсіресе Оригеннің еңбектерін латын тіліне аударумен айналысқан монах, философ, тарихшы және теолог.

Өмір

Руфинус 344 немесе 345 жылы Адриатика теңізінің жағасында, Аквилея қаласына (қазіргі Италия) жақын орналасқан Юлия Конкордия (қазіргі Конкордия Сагиттария) римдік қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы да христиан болған сияқты. 370 жылдары ол Аквилеядағы монастырь қауымында тұрып, Иерониммен танысты. 372 жыл шамасында Руфинус Иерониммен бірге Александрияға сапар шекті, онда Дидим Соқырдың басшылығымен біраз уақыт оқыды, және Макарий ақсақалмен, сондай-ақ шөлде тұратын басқа да дервиштермен дос болды. Египетте, тіпті Италиядан кеткенге дейін, ол бай және ізгі ниетті римдік жесір Мелания ақсақалмен жақын танысты. Мелания Палестинаға көшіп келгенде, қуғын-сүргінге ұшыраған дін қызметкерлері мен монахтарды өзімен бірге алып келді, Руфинус олармен бірге 380 жылы Иерусалимге келді. Иерусалимде, оның қамқоршысы өз монастырында тұрғанда, Руфинус оның қаржысына бірнеше монахтарды жинап, Зәйтүн тауында жаңа монастырь құрды және грек теологиясын зерттеуге берілді. Ойлау және білімді үйренудің осы үйлесімі Египет монастырьларында қалыптасқан еді. 386 жылы Иероним Бейт-Лехемге келгенде, Аквилеядағы достық жаңадан жанданды. Бірнеше жылдан кейін Иероним өзінің қамқоршысы Пауламен бірге Бейт-Лехемде де осындай қауым құрды. Руфиннің тағы бір жақын досы – Иерусалим епископы Иоанн II, бұрын Натрун шөлінің монахы болған, ол 390 жылы дін қызметкері етіп тағайындалды. 394 жылы Иерусалимге келген сапарында саламдық Эпифаний Оригеннің іліміне қарсы шабуыл жасады, нәтижесінде Руфинус пен Иероним арасында қызу дау басталды. Иероним де, Руфинус та бұрын Оригеннің еңбектерін жоғары бағалаған болса да, Эпифанийдің сындық пікірлерінен кейін Иероним Руфинус Оригеннің еңбектерін жеткілікті түрде сынамады деп ойлады. Үш жылдан кейін Иероним мен епископ Иоанн арасында ресми келісімге келді, бірақ Руфинус олардың тарапында болды, алайда бұл келісім ұзаққа соқпады. 397 жылдың күзінде Руфинус Римге аттанды, онда Шығыс теологиялық даулары көп қызығушылық тудырғанын көріп, Ориген үшін Памфилдің "Апология" латын тіліне аударды. Ол қосымшада Оригеннің іліміндегі көптеген даулы мәселелер түпнұсқа мәтіннің өзгертілуі мен бұрмалануынан туындағанын айтты. 398/399 жылдары жарық көрген Оригеннің "Де Принципис" (Περὶ Αρχῶν) еңбегін аударғанда Руфинус осы даулы үзінділерді жеңілдетіп көрсетті. "Де Принципис" кітабының алғы сөзінде Руфинус Иеронимді Оригеннің жақтаушысы ретінде және оның кейбір еңбектерін екіұшты доктриналық сөздерді өзгерту арқылы аударғанын атады. Бұл сөз Иеронимді ренжітті, өйткені ол өзінің теологиялық және ғылыми беделіне өте сезімтал болды. Нәтижесінде Руфинус пен Иероним арасында қызу пікір алмасу болды, олар "Руфинусқа қарсы" және "Иеронимге қарсы" атты кітапшалар жазды. Александриялық Феофилдің ықпалымен Папа Анастасий I (399-401) Руфинусты Аквилеядан Римге шақырып, өзінің православиесін қорғауын талап етті, бірақ ол жеке қатысудан бас тартып, "Apologia pro fide sua" атты жазбасын ұсынды. Папа жауабында Оригенді айыптады, бірақ Руфинус дінінің дұрыстығын оның өзінің ар-ожданына қалдырды. Алайда, ол православиелік ортада күдікпен қарады (Decretum Gelasii, 20). Руфинус V ғасырдың алғашқы он жылдығының көп бөлігін Оригеннің еңбектерін аударумен өткізді. Ол Оригеннің Тоқты кітабына (Дeuteronomi кітабынан басқа) жазылған уағыздарын, сондай-ақ Забур, Әндер жырлары және 1 Самуил кітабына жазылған басқа да уағыздарды аударды. Руфинус Оригеннің Римдіктерге арналған түсіндірмесін (шамамен 405-406 жж.) аударғаннан кейін, Римдік ортада 390-жылдардың ортасынан бері талқыланып келе жатқан тағдыр мен ерік бостандығы туралы пікірлерге жаңа серпін берді, бұл мәселе көп ұзамай Августин мен Пелагийдің арасындағы қақтығысқа айналды. Руфинус басқа да еңбектерді аударды. Олардың қатарында – 401 жылы Аквилея епископы Хроматийдің өтінішімен готтардың Италияға шабуылынан туған қорқынышқа қарсы ем ретінде аударылған Евсевийдің "Церковная история". Руфинус Евсевийдің оныншы кітабының көп бөлігін алып тастап, қалған бөлігін 9-шы кітапқа біріктірді; ол бірнеше жерде баяндауды қайта өңдеп, екі кітапты қосып, Теодосийдің өліміне дейін (395) дейін жеткізді.

Rufinus was born in 344 or 345 in the Roman city of Julia Concordia (now Concordia Sagittaria), near Aquileia (in modern day Italy) at the head of the Adriatic Sea. It appears that both of his parents were Christians. Around 370, he was living in a monastic community in Aquileia when he met Jerome. In about 372, Rufinus followed Jerome to the eastern Mediterranean, where he studied in Alexandria under Didymus the Blind for some time, and became friends with Macarius the elder and other ascetics in the desert. In Egypt, if not even before leaving Italy, he had become intimately acquainted with Melania the Elder, a wealthy and devout Roman widow. When she moved to Palestine, taking with her a number of clergy and monks on whom the persecutions of the Arian Valens had borne heavily, Rufinus followed her, moving to Jerusalem in 380. There, while his patroness lived in a convent of her own in Jerusalem, Rufinus, at her expense, gathered together a number of monks to form a new monastery on the Mount of Olives, devoting himself to the study of Greek theology. This combination of the contemplative life and the life of learning had already developed in the Egyptian monasteries. When Jerome came to Bethlehem in 386, the friendship formed at Aquileia was renewed. Jerome, along with his patroness Paula, set up a similar community in Bethlehem a few years later. Another of the intimates of Rufinus was John II, Bishop of Jerusalem, and formerly a monk of the Natrun desert, by whom he was ordained to the priesthood in 390. In 394, as a result of the attacks by Epiphanius of Salamis upon the doctrines of Origen made during a visit to Jerusalem, a fierce quarrel broke out, which found Rufinus and Jerome on different sides. Although both Jerome and Rufinus had previously been great admirers of Origen's work, in the light of Epiphanius' criticism of Origen, Jerome felt that Rufinus was not fierce enough in attacking the works of Origen. Three years afterwards a formal reconciliation was brought about between Jerome and Bishop John, with whom Rufinus sided, but this was to prove only temporary. In the autumn of 397 Rufinus embarked for Rome, where, finding that the theological controversies of the East were exciting much interest and curiosity, he published a Latin translation of the Apology of Pamphilus for Origen. In an appendix, he claimed that many of the controversial features in Origen's teaching arose from interpolations and falsifications of the genuine text. In his somewhat free translation of Origen's De Principiis (Περὶ Αρχῶν), published 398/399, Rufinus downplayed these controversial passages. In the preface to De Principiis, Rufinus referred to Jerome as an admirer of Origen, and as having already translated some of his works with modifications of ambiguous doctrinal expressions. This allusion annoyed Jerome, who was exceedingly sensitive as to his theological and scholarly reputation. The consequence was a bitter pamphlet war, with Rufinus's Against Jerome and Jerome's Against Rufinus. At the instigation of Theophilus of Alexandria, Pope Anastasius I (399 401) summoned Rufinus from Aquileia to Rome to vindicate his orthodoxy, but he excused himself from a personal attendance in a written Apologia pro fide sua. The pope in his reply expressly condemned Origen, but left the question of Rufinus's orthodoxy to his own conscience. He was, however, regarded with suspicion in orthodox circles (cf. the Decretum Gelasii, 20). Rufinus spent most of the first decade of the fifth century translating Origen. He translated Origen's homilies for the whole Heptateuch except Deuteronomy, and others on selected Psalms, the Song of Songs, and 1 Samuel. Rufinus's translation of Origen's Commentary on Romans (c. 405 6) gave fresh stimulus to discussions of destiny and free will that had been going on in Roman circles since the mid 390s and would shortly become an issue in Augustine's clash with Pelagius. Rufinus also translated other works. These include Eusebius' Ecclesiastical History, translated in 401 at the request of Bishop Chromatius of Aquileia as an antidote to the terror caused by the Gothic incursions into Italy. Rufinus omits much of Eusebius' tenth book, and compresses what remains of it into book 9; he also retouches the narrative in several places and adds two books of his own to bring the account down to the death of Theodosius the Great (395).

Ықпал

Руфин грек әкелерін латын тіліне аударған арқылы батыс дінтанушыларына зор ықпал етті. Доминик Вальярсидің толықтырылмаған "Руфин" басылымы (I том, фолио, Верона, 1745) құрамында "De Benedictionibus", "Apologies", "Expositio Symboli", "Historia Eremitica" және "Historia Ecclesiastica" еңбегінің екі түпнұсқа кітабы бар. Вальярси аудармаларды II томда жинақтауды жоспарлаған, бірақ ол ешқашан жарық көрмеді. Сондай-ақ, Минье, "Patrologia Latina" (21 том) қараңыз. Аудармалар үшін Ориген, Евсевий және т.б. еңбектерінің әртүрлі басылымдарын қараңыз.