Кіріспе

Богемиялық неміс автокөлік инженері және ойлап табушы (1875–1951)
Porsche автомобильдерінің негізін қалаушы

Фердинанд Порше (3 қыркүйек 1875 – 30 қаңтар 1951) – неміс-богемиялық автокөлік инженері және Porsche AG негізін қалаушы. Ол ең алдымен алғашқы бензин-электрлік гибридтік көлік (Lohner–Porsche), Volkswagen Beetle, Auto Union жарыс машиналарын, Mercedes Benz SS/SSK және бірнеше маңызды жетістіктер мен Porsche автомобильдерін жасағанымен танымал. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның соғысқа қатысуына маңызды үлес қосқан Порше VK 45.01 (P), Elefant (бастапқыда "Фердинанд" деп аталған) өзі жүретін артиллериялық қондырғы және Panzer VIII Maus аса ауыр танкы, сондай-ақ V 1 қанатты бомбасы сияқты басқа да қару жүйелерін өндіруге қатысты. Порше нацистік партияның мүшесі және SS офицері болды. Ол Германияның өнер мен ғылым саласындағы ұлттық сыйлығына, SS Ehrenring-ке және Соғысқа еңбегі үшін орденге ие болды. 1996 жылы Порше Халықаралық Мотор спортының Даңқ залына енгізілді және 1999 жылы ғасырдың автокөлік инженері деп танылды.

Ерте өмір

Фердинанд Порше солтүстік Богемиядағы Мафферсдорф (Вратиславице-над-Нисоу) қаласында Анна Порше (қызметтес аты Ерлих) мен Антон Порше отбасында дүниеге келді. Бұл кезде ол Австро-Венгрияның құрамында болған, ал қазір Чехия Республикасының бөлігі. Фердинанд ата-анасының үшінші баласы еді. Оның әкесі – шебер саяхатшы. Фердинанд өте ерте жасынан-ақ технологияға қабілетті екенін көрсетті, әсіресе электр қуатына қызығушылық танытты. Ол күндіз әкесінің механикалық шеберханасында көмектессе, түнде Рейхенбергтегі Императорлық политехникалық колледждің сабақтарына қатысты (кейбіреулері үйден). Бір ұсыныс арқылы Порше Венадағы Béla Egger & Co. электр компаниясында жұмысқа орналасты (кейін Браун Бовери). Венада жұмыс істеген кезінде ол қазіргі Вена Технологиялық университетінде жартылай штатты студент ретінде оқуға түсті. 1934 жылы Адольф Гитлер немесе Жозеф Геббельс Поршенің Германия азаматтығын алуына ықпал етті.

Ерте мансап

1897 жылы Якоб Лонер Людвиг Лонердің басшылығымен 1896 жылы Флоридсдорфтың Дунайдан тысқары маңында автомобильдер құрастыруды бастады. Олардың алғашқы үлгісі – 1898 жылғы 26 маусымда Венада таныстырылған – Egger–Lohner көлігі (сондай-ақ C.2 Phaeton деп те аталады). Egger–Lohner көлігі – батареямен қуатталатын, алдыңғы дөңгелектерінде екі электрмоторы орнатылған, каретаға ұқсас автомобиль. Бұл қуат беру жүйесін артқы дөңгелектерге тағы екі электрмоторды орнату арқылы төрт дөңгелекті көлікке оңай кеңейтуге болды, ал 1900 жылы ағылшын Э.У. Харт төрт моторлы үлгіге тапсырыс берді. Сол жылдың желтоқсан айында автомобиль Париждегі Әлемдік көрмеде Toujours Contente деген атпен көрсетілді. Бұл бір дана ғана көлік жарысқа қатысу және рекордтар жасау үшін жасалған болса да, оның қорғасын-қышқыл аккумуляторларының жеткіліксіздігі үлкен кемшілік болды. «Рұқсат болғанда керемет жылдамдық көрсетті», дегенмен аккумуляторлардың салмағы оның төбелерге көтерілуін қиындатты. Аккумулятордың қысқа мерзімді жұмыс істеуіне байланысты оның жүріс диапазоны да шектеулі болды. Лонерде жұмысын жалғастырған Порше 1901 жылы «Lohner–Porsche Mixte Hybrid» ұсынды: үлген батарея жинағының орнына, неміс фирмасы Daimler жасаған ішкі жану қозғалтқышы генераторды қоздырды, ол өз кезегінде электр дөңгелектеріндегі моторларды қоздатты. Қосымша ретінде кішкентай батарея жинағы орнатылды. Бұл – тарихқа енген алғашқы мұнай-электрлік гибридтік көлік. Ол кезде жеткілікті сенімді берілістер мен біріктіргіштер болмағандықтан, ол сериялық гибридтік жүйені таңдады, бұл қазір автомобильдерге қарағанда дизельдік-электрлік немесе турбоэлектрлік теміржол локомотивтерінде көбірек қолданылады. 1906 жылға дейін 300-ден астам Lohner–Porsche шассилері сатылды, олардың көпшілігі екі дөңгелекті қозғалтқышпен жабдықталған: алдыңғы немесе артқы дөңгелектермен жүретін жүк көліктері, автобустар және өрт сөндіру машиналары. Төрт дөңгелекті автобустар да жасалды, бірақ төрт дөңгелекті автомобильдер жасалмады. Көліктер жоғары жылдамдыққа жетіп, бірнеше австриялық жылдамдық рекордтарын бұзды, сондай-ақ 1901 жылы Эксельберг раллиінде жеңіске жетті, мұнда Порше өзі алдыңғы дөңгелекті гибридтік көлікті жүргізді. Кейіннен ол Daimler және Panhard компанияларынан алынған күшті қозғалтқыштармен жаңартылды, бұл оған жылдамдық рекордтарын жаңаруға жеткілікті болды. 1905 жылы Порше Австрияның ең көрнекті автомобиль инженері ретінде Пёттинг сыйлығымен марапатталды. 1902 жылы ол әскерге шақырылды. Ол Австро-Венгрия тағының мұрагері Франц Фердинандтың жеке жүргізушісі болды, оның қазасы Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына ықпал еткені айтылады.

Austro-Daimler-дің

1906 жылы Austro Daimler компаниясы Поршені бас дизайнер ретінде жұмысқа алды. Поршенің ең танымал Austro Daimler машинасы 1910 жылы «Принц Генри» сынағы үшін жасалған, ол Вильгельм II-нің інісі, Пруссияның принці Генрихтің құрметіне аталған. Осы 85 ат күші (63 кВт) машинаның үлгілері бірінші үш орынды жеңіп алды, ал машина «Модель 27/80» аталымынан гөрі «Принц Генри» деген лақап атымен көбірек танымал. Ол сондай-ақ Мерседес Йеллинектің кіші әпкесі Андре Майя (немесе Майя) Йеллинектің құрметіне аталған 30 ат күші бар «Мая» деп аталған модельді жасады. 1916 жылы Порше басқарушы директор болып тағайындалды және 1916 жылы Вена Техникалық университетінен құрметті доктор ғылымы дәрежесін алды: «Dr. Ing. h. c.» – «Doktor Ingenieur Honoris Causa» деген сөздердің аббревиатурасы. Порше жарыс машиналарын жасауды сәтті жалғастырды, оның 1922 жылғы дизайнымен 53 жарыстың 43-інде жеңіске жетті. 1923 жылы Порше автомобильдерді дамытудың болашақ бағыты туралы келіспеушіліктер туындағаннан кейін Austro Daimler компаниясынан кетіп қалды. Бірнеше айдан кейін Daimler Motoren Gesellschaft компаниясы Поршені Германияның Штутгарт қаласында техникалық директор болып жұмыс істеуге шақырды, бұл қала неміс автокөлік өнеркәсібінің маңызды орталығы болды. 1924 жылы ол Штутгарттағы Daimler Motoren Gesellschaft компаниясындағы жұмысы үшін Штутгарт Техникалық университетінен тағы бір құрметті доктор ғылымы дәрежесін алды, кейіннен оған профессор атағы берілді. Daimler Motoren Gesellschaft компаниясында жұмыс істеген кезінде ол бірнеше өте табысты жарыс машиналарын жобалады. Суперчарджермен жабдықталған модельдер сериясы, нәтижесінде шыққан Mercedes Benz SSK 1920 жылдардағы автожарыстар класында үстемдік құрды. 1926 жылы Daimler Motoren Gesellschaft және Benz & Cie компаниялары Daimler Benz компаниясына бірікті, олардың бірлескен өнімдері Mercedes Benz деп атала бастады. Алайда, Поршенің кішкентай, жеңіл салмақты Mercedes Benz машинасы туралы идеясы Daimler Benz басқармасында қолдау таппады. 1929 жылы ол Steyr Automobile компаниясына өтті, бірақ Ұлы депрессия салдарынан Порше жұмыстан босатылды.

Porsche-дің құрылуы

1931 жылы сәуірде Порше Штутгартқа оралып, өзінің консалтингтік фирмасын құрды – Dr. Ing. h. c. F. Porsche GmbH, Konstruktionen und Beratungen für Motoren und Fahrzeugbau (моторлар мен көлік құралдарының жобалау және консалтингтік қызметтері). Ол өзінің австриялық заңгері Антон Пиех пен Адольф Розенбергердің қаржылық қолдауымен, бұрынғы жұмыс орындарында дос болған бірнеше бұрынғы әріптестерін, соның ішінде Карл Рабе, Эрвин Коменда, Франц Ксавер Реймсписс және оның ұлы Ферри Поршені табысты жұмысқа алды. Олардың алғашқы жобасы – Wanderer компаниясы үшін орта сыныпты автомобильді жасау болды. Содан кейін басқа да тапсырыс бойынша жобалар жасалды. Бизнес өскен сайын, Порше өзінің жеке дизайны бойынша жұмыс істеуді шешті, ол Штутгарттағы Daimler Benz компаниясындағы күндері қалыптасқан шағын автомобиль тұжырымдамасын дамыту болды. Ол жобаны өмір сақтандыру шарты бойынша алған несиемен қаржыландырды. Кейіннен Zündapp жобаны демеуге келісті, бірақ мотоциклдерде жетістікке жеткеннен кейін қызығушылығын жоғалтты. NSU демеушілікке ие болды, бірақ жоғары құрал-жабдықтар құнына байланысты қызығушылығын жоғалтты. Экономикалық жағдайдың нашарлауына байланысты автомобильге жасалған тапсырыстар азайғандықтан, Порше Hochleistungs Motor GmbH (High Performance Engines Ltd.) еншілес компаниясын құрды, ол үшін клиенті жоқ жарыс машинасының жобасын жасауды мақсат етті. Макс Вагнердің 1923 жылғы Benz Tropfenwagen, яки «Tomпирақ» аэродинамикалық дизайнына негізделген эксперименталды P Wagen жобасының жарыс машинасы (P – Porsche) 750 кг формуласының ережелеріне сәйкес жасалды. Бұл формуланың басты ережесі – жүргізушісіз, отынсыз, майсыз, сусыз және шинасыз автомобильдің салмағы белгілі бір шектен аспауы керек еді. 1932 жылы Audi, DKW, Horch және Wanderer компанияларынан құралған Auto Union Gmbh құрылды. Директорлар кеңесінің төрағасы барон Клаус фон Оэрцен ерекше жобаны қалағандықтан, директордың әріптесі Адольф Розенбергердің ұсынысымен фон Оэрцен бұрын өзі үшін жұмыс істеген Поршемен кездесті. 1933 жылы Берлин автосалонында Германия канцлері Адольф Гитлер ұлтты автокөлікке айналдыру ниетін жариялады, болашақта әрбір неміс азаматының автокөлігі немесе тракторы болуын қалады, сондай-ақ екі жаңа бағдарламаны ұсынды: «халық автокөлігі» және «жоғары жылдамдықты неміс автомобиль өнеркәсібін» дамытуға бағытталған мемлекеттік демеушілікпен жарыс бағдарламасы. Осы мақсатта Mercedes Benz компаниясына жыл сайын грант берілуі тиіс еді. Бұл жобалар Порше үшін екі жаңа жобаға әкелді және онжылдық бойына үрдіс орнатты, Порше Германия үкіметі үшін Tiger танкысі мен Elefant танк жойғышын қоса алғанда, тағы да көп жобаларды жүзеге асырды.

Volkswagen Beetle және үкімет комиссиясы

1934 жылдың маусым айында Порше Гитлерден халық машинасы (немесе "Volkswagen") жобалау туралы келісім-шарт алды, бұл оның 1931 жылы Zündapp үшін жасалған 12-ші үлгідегі машина сияқты бұрынғы жобаларынан кейін болды. Алғашқы екі прототип 1935 жылы аяқталды. Олардан кейін 1936-1939 жылдары бірнеше өндіріс алдындағы партиялар жасалды. Автомобиль Ханс Ледвинканың сол кездегі дизайндарына ұқсас болды, әсіресе Tatra V570 және Tatra 97 үлгілеріне. Бұл Porsche компаниясына қарсы Tatra компаниясының артқы қозғалтқышты ауамен салқындатуға қатысты патенттерін бұзды деген талаппен сот процесіне әкелді. Сот ісі Германияның Чехословакияға басып кіруімен тоқтатылды: Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бірнеше жыл өткен соң Volkswagen өтемақы төледі. Ұлттық-социалистік билік "Фольксваген" (Volksauto) құрумен айналысқаны үшін Поршені "Ұлы неміс инженері" деп мақтады. Гитлер чехтерді төмен санады және Поршеге 1934 жылы неміс азаматтығына өтініш беруге кеңес берді. 1937 жылы ол нацистік партияға (5 643 287 нөмірімен) және СС-ке қосылды. 1938 жылға қарай ол өзінің зауытында СС-ді күзетшілер мен жүргізушілер ретінде пайдаланды және кейіннен SS Sturmwerk Volkswagen деп аталатын арнайы бөлім құрды. Соғыс жылдарында ол СС-тің "Эренринг" орденімен марапатталды және "Соғыс еңбегі үшін" кресімен сыйланды. Соғыс барысында оның жаңа әзірлемелерге ұсынған шешімдері күрделене түсті және ол белгілі бір топтарда, әсіресе Альберт Шпеермен (негізінен "ұшты" дизайнға деген жаңа құштарлығына байланысты) "құмар ғалым" ретінде танылды. Volkswagen зауыты үшін Фальлерслебенге жақын жерде "KdF Wagen қаласы" деген жаңа қала құрылды, бірақ соғыс кезінде өндіріс негізінен әскери Kübelwagen және Schwimmwagen үлгілеріне шоғырланды. Соғыс аяқталғаннан кейін бұл автомобиль, кейін "Құмырсқа" (Beetle) деп аталған, жаппай өндіріле бастады. Бүгінде қала Вольфсбург деп аталады және ол әлі де Volkswagen тобының бас кеңсесі болып табылады.

Auto Union жарыс машинасы

Неміс жарыс жүргізушісі Ханс Стук Гитлер канцлер болғанға дейін онымен кездескен еді, ал «Мерседес» командасына қосыла алмағандықтан, Розенбергердің шақыруын қабылдап, оған, фон Оертцен мен Поршеге канцлерге бірлесіп жүгінуге келісті. Рейхс-канцелярияда өткен кездесуде Гитлер Поршемен Германияның даңқы үшін жобаны екі компанияның дамытуы дұрыс екеніне келісті, нәтижесінде Гитлер қаражатты «Мерседес» пен «Авто Юнионға» тең бөлуге келісім берді. Бұл «Мерседес» компаниясын қатты ашуландырды, себебі олар өздерінің «Мерседес Бенц W25» моделін әзірлеген еді, және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде екі компания арасында жарыс трассасында да, одан тыс жерде де қатысты дау-жанжалға себеп болды. Мемлекеттік қаржыны алғаннан кейін «Auto Union» компаниясы «Hochleistungs Motor GmbH» фирмасын сатып алып, осымен «P Wagen» жобасын да иеленді, содан кейін компанияны Хемницке көшірді. Порше Вольфсбург зауытын салуға көбірек араласа бастағанда, ол өзінің жарыс жобаларын ұлы Ферриге тапсырды. Екі брендтің де «күміс жебелерінің» үстемдігі 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ғана тоқтатылды.

Әскери көліктер

Porsche 1942 жылы "Тигр (P)" деп те аталатын VK4501 ауыр танк дизайнын жасады. Күрделі жүргізу жүйесіне байланысты, өндіріске Henschel компаниясының қарсы дизайны таңдалды. Бұрыннан салынған 90 шасси өздігінен жүретін танкке қарсы құрылғыларға айналдырылды; олар 1943 жылы Panzerjäger Tiger (P) ретінде қолданысқа енгізіліп, "Фердинанд" деген атпен белгілі болды. "Фердинанд" гибридтік электр қуат жүйесімен жабдықталған және 88 мм зениттік пушканың жетілдірілген нұсқасымен қаруланған. Көліктердің жоғалуының басты себебі – тұрып қалу немесе бұзылу болды, сондықтан экипаждар көліктерінің жау қолына тиюіне жол бермеу үшін оларды өртеуге мәжбүр болды. Оның жою коэффициенті шамамен 10:1 құрады, бірақ көптеген неміс соғыс машиналарын сияқты, жабдықтаудың жетіспеуі техникалық қызмет көрсетуді қиындыққа толы мәселеге айналдырып, көліктердің тиімділігін төмендетіп, экипаждарды жұмыс жасай алатын көптеген машиналарын жоюға мәжбүр етті.

Соғыстан кейін

1945 жылдың қараша айында Поршеден Францияда Volkswagen дизайнын жалғастыру және соғыс өтемақысының бір бөлігі ретінде зауыт жабдықтарын сол жерге көшіру сұранысты. Францияда болғанда, Поршеге болашақ Renault 4CV машинасының дизайны мен өндірісі бойынша консультация беру сұранысты, бұл жаңа тағайындалған Renault басшысы, бұрынғы қарсылық батыры Пьер Лефошомен күрделі қақтығысқа әкелді. Француз үкіметінің ішіндегі келіспеушіліктер мен француз автокөлік өнеркәсібінің наразылықтары Volkswagen жобасын басталатын уақытта тоқтатты. 1945 жылдың 15 желтоқсанында француз билігі Поршені, Антон Пиехті және Ферри Поршені соғыс қылмыскерлері ретінде тұтқындады. Ферри 6 айдан кейін босатылса, Фердинанд пен Антон алдымен Баден-Баденде, содан кейін Париж және Дижон қамалдарына қамалды. Әкесі тұтқында болған кезде Ферри компанияны сақтап қалу үшін тынымсыз жұмыс істеді, автомобильдерді, су сорғыларын және лебёдкаларды жөндеу бөлімін құрды. Пьеро Дузиомен Grand Prix жарыс машинасы, Type 360 Cisitalia үшін келісімшарт жасалды. Жаңашыл 4WD дизайны ешқашан жарысқа қатыспады. Пиех пен Поршенің түрмеге қамалуының заңдық негізі негізінен Фердинанд Поршенің елдің соғысқа қатысуына қосқан үлесі және Гитлермен жеке байланысы болды. Порше отбасының өзінің мәлімдемесінше, бұл іс олардан ақша талап ету және оларды Renault компаниясымен ынтымақтастыққа мәжбүрлеу үшін жасалған жасырын әрекет болды. Бірақ отбасы мәжбүрлі еңбек пен соғыс кезеңіндегі операцияларының масштабы туралы жалған мәлімдеме жасады. Кейіннен шамамен 300 мәжбүрлі еңбекші, оның ішінде поляктар мен орыстар жұмыс істегені анықталды. Соғыс жылдарында осындай зауыттарда (шамамен 1000 жұмысшы) құл еңбегін пайдалану кең таралған, көбінесе славян соғыс тұтқындарымен жұмыс істеді, олар көбінесе өлімге дейін шаршап жұмыс істеді. Соғыстан кейінгі француз үкіметі Пиех пен Поршені босату үшін бір миллион франк төлем талап етті, бұл төлем кепіл ақшасы немесе құны деп әртүрлі сипатталды. Бастапқыда осы соманы таба алмаған отбасы ақырында Cisitalia компаниясымен жасалған келісімшарт арқылы жинады. Сот процесінде куәгерлер зауытта француз тұтқындарының жұмыс істеуі үшін әкелмегенін растады. Cisitalia компаниясымен жұмыс істеуден басқа, компания Porsche 356 дизайнымен айналысты, бұл Porsche таңбасымен шығарылған алғашқы автомобиль болды. Одақтастардың бомбалауынан қашу үшін компания Штутгарттан Каринтиядағы Гмундқа көшірілді. Компания Гмундтегі ескі ара тісті зауытында Porsche 356 өндірісін бастады. Олар барлығы 49 автомобиль жасады, олар толығымен қолмен құрастырылды.

Штутгартқа қайта оралу

1949 жылы Порше отбасы өз бизнесін қайта қалай бастау керектігін білмей Штутгартқа оралды. Банктер компанияның зауыты әлі де американдық эмбаргода болғандықтан және кепіл ретінде пайдалана алмағандықтан, оларға несие бермеді, бірақ олардың қолында әлі де жеткілікті ресурстар болды. Сондықтан Ферри Порше Gmünd-тен шығарылған 356 модельдерінің біреуін алып, Volkswagen дилерлеріне барып, бірнеше тапсырыс жинады. Ол дилерлерден тапсырыс берген көліктер үшін алдын ала төлем жасауды сұрады. Штутгарттағы сериялық өндіріс үлгісінде бастапқы, шектеулі Gmünd сериясында қолданылған алюминий корпустың орнына, орталық түтік платформа шассиіне дәнекерленген болат корпус болды. Ферри Порше компанияны жаңғыртып келгенде, шамамен 1500 дананы сериялық өндіріске шығаруды жоспарлаған. Келесі 17 жылда 78 000-нан астам Porsche 356 автомобильдері жасалды. Кейін Volkswagen компаниясы Porsche компаниясымен қосымша кеңес беру жұмыстарын жүргізіп, әрбір Volkswagen Beetle үшін роялти алды. Бұл Porsche-ге 20 миллионнан астам I типті автомобильдер құрастырылғандықтан, жақсы табыс әкелді. 1950 жылдың қараша айында Порше Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері алғаш рет Вольфсбургтегі Volkswagen зауытына сапар жасады. Порше сапарының басым бөлігін Volkswagen президенті Генрих Нордхоффпен үлкен санда өндіріліп жатқан VW Beetle-дердің болашағы туралы әңгімелесумен өткізді. Бірнеше аптадан кейін Порше инсульт алды. Ол толыққанды жазыла алмады және 1951 жылдың 30 қаңтарында қайтыс болды. 1996 жылы Порше Халықаралық Моторспорт Даңқы залына енгізілді, ал 1999 жылы өлімінен кейін «Ғасырдың Автомобиль Инженері» сыйлығын жеңіп алды.

Еңбек туралы көзқарастар

Порше Генри Фордтың Детройттегі кәсіпорнына көп рет сапар шекті, онда өнімділіктің маңыздылығын ұқты. Сол жерде ол жұмысты қадағалауды үйренді. Ол жұмысшылар мен басшылардың бірдей құрметпен қарым-қатынас жасауына таң қалды; тіпті, құрметті қонақ ретінде ол өзі асханаға табағын алып барып, жұмысшылармен бірге тамақтануға мәжбүр болды. Өнімділікті арттыру қажеттілігі Поршенің басты мақсатына айналды. Өнімділікті арттырудың дәстүрлі әдістеріне жұмыс уақытын ұзарту, жұмыс қарқынын үдету және еңбекті жеңілдетуге бағытталған жаңа техникалар кірді. Алғашқыда Volkswagen жобасы неміс автоөндірушілерінің бірлескен жобасы болуы керек еді, бірақ олар жобадан бас тарды, сондықтан толыққанды жұмыс күші қажет болды. Сонымен қатар, Porsche AG бұрын мұражайға тапсырған автомобильдерін қайтарып алды.