Кіріспе

Басқару бухгалтерлік есебінің қағидасы

Шығыс-шығысты есепке алу (ТК) – басқарушыларға кәсіпорынның табыстылығын арттыру үшін шешімдерді қолдауға қажетті ақпаратты ұсынатын, қағидаларға негізделген және жеңілдетілген басқару бухгалтерлік есебінің тәсілі. ТК басқару есебінде салыстырмалы түрде жаңа. Бұл тәсіл ұйымның мақсатына жетуіне кедеріс келтіретін факторларды анықтап, содан кейін ұйымдық мақсаттарға жету үшін негізгі салалардағы мінез-құлықты ынталандыратын қарапайым өлшемдерге назар аударады. ТК-ны Элияху М. Голдратт дәстүрлі есеп берудің баламасы ретінде ұсынды. Осылайша, Шығыс-шығысты есепке алу есеп беру де, есептеу де емес, себебі ол қолма-қол ақша ағынына бағытталған және кәсіпорын сатқан немесе ұсынған өнімдер мен қызметтерге барлық шығындарды (өзгермелі және тұрақты шығындар, оның ішінде жалпы шығындарды) жатқызбайды. Өзгерістің заңдылықтарын ескере отырып, өнімнің бірліктерімен тікелей байланысты шығындар ғана (TVC үшін Т-нің төмендегі анықтамасын қараңыз), мысалы шикізат, өнімді анықтау үшін сатудан шегеріледі. Шығыс-шығысты есепке алу – шектеулер теориясында (TOC) өнімділікті өлшеу үшін қолданылатын басқару бухгалтерлік есебінің әдісі. Бұл пайданы барынша арттыруға қолданылатын бизнес-ақпарат, алайда, есеп беруден айырмашылығы, ол негізінен «шығындарды қысқаруға» және пайда табу үшін шығыстарды азайтуға бағытталған, ал Шығыс-шығысты есепке алу негізінен шығыс-шығыстың көлемін арттыруға бағытталған. Теориялық тұрғыдан алғанда, Шығыс-шығысты есепке алу ұйымның шектеулеріне қатысты өнімдер мен қызметтардың шығыс-шығыстың жылдамдығын немесе қарқынын арттыруға тырысады, шектеу ұйымның ішкі немесе сыртқы болсын. Шығыс-шығысты есепке алу – ұйымдардың өнімділігін шектейтін факторлар ретінде шектеулерді қарастыратын басқару бухгалтерлік есебінің жалғыз әдістемесі. Басқару бухгалтерлік есебі – акционерлердің байлығын барынша арттыру үшін қолданылатын ұйымның ішкі әдістері мен тәсілдері. Осылайша, Шығыс-шығысты есепке алу басқару бухгалтерлерінің құрал-жабдық жиынтығының бір бөлігі болып табылады, ол тиімділікті қамтамасыз етеді, сондай-ақ ұйымның жалпы тиімділігін арттырады. Бұл ішкі есеп беру құралы. Бизнеске қатысты сыртқы тараптар қаржылық (мемлекеттік) бухгалтерлердің дайындаған есептік есептеріне сенеді, олар Қаржылық есеп беру стандарттары кеңесі (FASB) шығарған және АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) және басқа да жергілікті және халықаралық реттеуші органдар, сондай-ақ Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары (IFRS) сияқты ұйымдар бекіткен Жалпы қабылданған есеп беру қағидаларын (GAAP) қолданады. Шығыс-шығысты есепке алу басқарудың жақсы шешімдері арқылы пайданы арттырады, шешімдердің үш маңызды ақшалай айнымалыларға (шығыс-шығыс, инвестициялар (немесе қор) және операциялық шығындар – төменде анықталған) тигізетін әсерін жақсырақ көрсететін өлшемдерді пайдалану арқылы.

Тарих

1890 жылдары шығындар есебі дамыған кезде еңбек өнім құнының ең үлкен бөлігін құрады және оны өзгермелі шығын ретінде қарастыруға болады. Жұмыскерлер дүйсенбі күні жұмысқа келгенде апта ішінде қанша сағат жұмыс істейтінін көбінесе білмейтін, себебі уақытты есептеу жүйелері жетілмеген еді. Сондықтан шығындар есепшілері менеджерлердің еңбекті қаншалықты тиімді пайдаланатынына назар аударды, өйткені ол олардың ең маңызды өзгермелі ресурсы болды. Бірақ қазір дүйсенбі күні жұмысқа келген жұмыскерлердің көпшілігі 40 сағаттан астам жұмыс істейді; олардың құны өзгермейтін, яғни тұрақты. Дегенмен, бүгінгі күні көптеген менеджерлер әлі де еңбек тиімділігі бойынша бағаланады, ал көптеген «қайта құрылымдау», «оптимизациялау» және басқа да еңбек күшін қысқарту шаралары осы тиімділікке негізделген. Голдратт қазіргі жағдайларда еңбек тиімділігі ұйымдарға көмектесудің орнына зиян келтіретін шешімдерге алып келеді деп санайды. Сондықтан, Throughput Accounting (Өтімділік есебі) стандартты шығындар есебінің тиімділікке, әсіресе еңбек тиімділігіне деген тәуелділігін басқару практикасынан жояды. Көптеген шығындар және қаржы есепшілері Голдраттың сын-пікірлерімен келіседі, бірақ олар өздерінің орнын алмастыратын жаңа әдіс туралы келісімге келмеді және қазіргі тәжірибемен жұмыс істеуге оқытылған мамандардың үлкен саны салдарынан инерция күшті. Throughput Accounting саласындағы даму болып табылатын шектеулер есебі, шешім қабылдаудағы шектеудің (Архимедтік шектеу деп аталады) маңызды рөлін атап көрсетеді.

Қатысуы

Өтімділік есебінің ең маңызды аспектілерінің бірі – оның шығаратын ақпараттың өзектілігі. Өтімділік есебі операциялар, тарату және маркетинг сияқты бизнес функцияларында қазіргі уақытта болып жатқан жағдайды көрсетеді. Ол ғана емес, GAAP қаржылық есептілік есептеріне (оларды сыртқы аудиторлар растауы қажет) толығымен сүйенбейді, сондықтан басқарудың қазіргі және болашақта бизнеске әсер ететін шешімдері үшін өте маңызды. Өтімділік есебі Критикалық тізбек жобаларын басқаруда (ККЖБ), ішкі шектеулері бар бизнестегі «Барабан-Буфер-Арқан» (ДБР) жүйесінде, сыртқы шектеулері бар бизнестегі «Оңайлатылған Барабан-Буфер-Арқан» (S DBR) жүйесінде (әсіресе клиенттердің тапсырысының жетіспеуі нарықтық шектеуді көрсететін жағдайда), сондай-ақ стратегия, жоспарлау және тактикада және т.б. қолданылады.