Кіріспе

Уэльстік кинооператор (1968–2003)

Джеймс Генри Доминик Миллер (18 желтоқсан 1968 – 2 мамыр 2003) – уэльстік оператор, продюсер және режиссер, көптеген марапаттарға, соның ішінде бес «Эмми» сыйлығына ие болған. Ол Газа секторында деректі фильм түсіріп жатқан кезде Израиль қорғаныс күштерінің (ИДФ) оқ атуынан қаза тапты. Миллер Сайра Шахпен бірнеше жыл бойы тұрақты түрде жұмыс істеді, және 2001 жылы «Frostbite Productions» деп аталатын тәуелсіз өндіріс компаниясын құру үшін олармен бизнес серіктестікке келді. Израиль әскери полициясының Миллердің өлімі бойынша жүргізген тергеуі 2005 жылдың 9 наурызында аяқталды, оның нәтижесінде оқ атқан күдікті сарбазға қылмыстық айып тағылмады, себебі оның атысы оқиғаға жауапты екенін анықтау мүмкін болмады. Алайда, ол қақтығысу ережелерін бұзғаны және оқиға туралы мәлімдемесін өзгерткені үшін тәртіптік жазаға тартылды. 2006 жылдың 6 сәуірінде Лондондағы Сент-Панкрас сот залындағы сот отырысында қаза болды деп үкім шығарылды, сонымен қатар Миллердің «заңсыз өлтірілгені» айтылды. Лондон полициясының криминалистикалық сарапшылары оқтардың ИДФ қолданатын оқтармен сәйкес келетінін анықтады. Миллер отбасымен кездесуден кейін, 2007 жылдың маусым айында Бас прокурор Лорд Голдсмит Израильдің әріптесіне, оқ атқан сарбазға қарсы алты апта ішінде қылмыстық іс қозғау туралы ресми өтініш жіберді. Алайда, Израиль үкіметі бұл өтініштерді қарастырмады және қылмыстық іс ешқашан ашылмады.

Жас шағы мен отбасы

Джеймс Миллер Уэльстің Пемброкшир, Хаверфордвест қаласында дүниеге келді. Ол кейін полковник шеніне дейін көтерілген армия офицері Джеффри Миллер мен оның әйелі, мектеп директоры Айлиннің кіші ұлы еді. Ол Батыс аймағында өсті, бірақ алтыдан сегіз жасқа дейін әкесі тағайындалған Сыртқы Гебрид аралдарында тұрды. Рим-католик дінінде тәрбиеленген ол өмірінің соңына дейін сол сенімін сақтады. Ол Downside мектебінде, содан кейін Лондон баспа колледжінде білім алды, онда бірнеше аптадан кейін оқытушылары оны фотожурналистика бойынша магистратураға жіберді. Телевизионға ауысудан бұрын фотограф болып жұмыс істеді. 1997 жылы Софи Уоррен Кноттқа үйленді, олардан Александр ұл және Шарлотта қыз дүниеге келді.

Мансап

Миллер жұмыс өмірін жеке оператор ретінде бастады, ал 1995 жылы Frontline News ұжымына оператор, продюсер және режиссер ретінде қосылды. Ол 1995 жылдан бастап Алжирдегі азаматтық соғыс және әлемдегі басқа да даулы аймақтар туралы CNN және Ұлыбританиядағы жетекші жаңалықтар арналары үшін репортаждар дайындады. 1999 жылы ол Hardcash Productions үшін «Бас күдіктілер» атты алғашқы фильмін түсірді, ол Channel 4 арнасының Dispatches бағдарламасы үшін Косоводағы қырғын туралы болды. Бұл фильм 1999 жылы Корольдік теледидар қоғамының (RTS) Халықаралық ағымдағы оқиғалар саласындағы сыйлығын жеңіп алды. Hardcash үшін түсірген дерлік барлық фильмдері маңызды наградаларға ие болды. «Бас күдіктілер» фильмінен кейін «Президентке өлім» (Екінші шешен соғысы туралы) және «Құпия мемлекеттің балалары» (Корея туралы) фильмдері Dispatches арнасы үшін жарық көрді. Содан кейін Миллер тележурналист Сайра Шахпен кәсіби байланыс орнатып, «Бенез дь Вейл» фильмін жасады, ол Талибан басқаратын Ауғанстандағы әйелдердің өміріне арналған. Бұл фильм Dispatches және CNN арналарында көрсетілді, «Бас күдіктілер» фильмінің табысын қайталап, RTS Халықаралық ағымдағы оқиғалар сыйлығын тағы да жеңіп алды. Ол сонымен қатар «Эмми» сыйлығын, BAFTA және RTS «Жыл бағдарламасы» сыйлығын иеленді. Миллердің тамаша фотосуреттері үшін RTS шеберлік сыйлығы да берілді. Миллер мен Шахтың екінші фильмі «Құдайсыз соғыс», 2001 жылы Ауғанстан соғысының қайнар кезінде түсірілді, Миллерге режиссер ретінде алғашқы «Эмми» сыйлығын және («Бенез дь Вейл» фильмімен бірге) беделді Пибоди сыйлығын жеңіп берді. Осы фильмді түсіру кезінде Миллер мен Шах Хиндукуш тауларын кесіп өту кезінде суықтан жаздап қалған. Frostbite Films – Миллер мен Шахтың осы тәжірибеден кейін 2001 жылы құрған тәуелсіз кино өндіріс компаниясының аты. Миллер мен Шах оның қазасына дейін американдық HBO кабельдік арнасы үшін деректі фильм жұмысын аяқтады. «Газадағы өлім» атты фильм 2004 жылы шықты және 2005 жылы үш «Эмми» және бір BAFTA тележүлдесін жеңіп алды. Миллер «Газадағы өлім» үшін 2004 жылы Рори Пек сыйлығын алды, бұрын үш рет финалист болған болатын. Миллердің қазасынан кейін оның досы Фергал Кин былай деп жазды: «Джеймс Миллер – мен таныған ең талантты журналистердің бірі. Егер ол тірі болса, әрине, өзінің буынының ең ұлы деректі фильмдерін жасаушысы ретінде танылар еді. Ол өте құнды журналистік мұра қалдырды».

Өлім

Миллер қайтыс болған күні түсіріп жатқан деректі фильмде (2004 жылы HBO телеарнасы шығарған "Газадағы өлім") Миллер мен оның әріптестері түнде Рафах босқындар лагеріндегі палестиналық отбасының үйінен ақ ту көтеріп, тоғыз сарбаз бар екі IDF бронетранспортеріне қарай бара жатқан көрінеді. Бұл сарбаздар Desert Reconnaissance Battalion бөлімінің, яғни бедуин араб-израильдік сарбаздар тобының құрамында болды. Олар верандадан шамамен 20 метрдей қашықтыққа барғанда, бірінші оқ атылды. 13 секунд бойы үнсіздік орнады, тек Шахтың "Біз британдық журналистерміз!" деген дауысы естілді. Содан кейін екінші оқ атылып, Миллер қаза тапты. Оқ оның мойнының алғы жағына тиді. Оны өлтірген сарбаздың аты – бірінші лейтенант Хиб әл Хейб екені анықталды. Сот-медициналық сараптама бойынша, өлімге себеп болған оқ 200 метрден кем қашықтықтан атылған. Оқиғадан кейін IDF Миллердің қақтығыс кезінде арқасынан атылғанын мәлімдеді. Бірақ кейіннен бұл мәлімдемесінен бас тарды. Куәгерлердің сөзіне қарағанда, қақтығыс болған жоқ және APTN жазбасында да ешқандай оқ атылған дыбыс естілмейді. Миллердің қазасынан кейін IDF өкілі келесі мәлімдеме жасады: "IDF жауынгерлік аймаққа кірген оператордың қазасына өте қайғырады. Операторлардың қасақана түрде қарулы қақтығыс аймағына кіруі өзін және әскерді қауіпке тікелей ұшыратады, соның салдарынан олар оққа ұшырауы мүмкін". IDF өкілі оның қазасын "түнде жүргізілген операция кезінде, [Израиль] күштерінің атысқа түсуіне және олардың жеңіл қарумен жауап беруіне" байланысты сипаттады. IDF өкілі, капитан Якоб Даллал былай деді: "Біздің күштер аталған үйдің ішіндегі туннельді тапты, сол кезде оларға танкқа қарсы зымыран атылды. Олар шабуылдың көзіне жауап берді. Осы оқиға кезінде Джеймс Миллер жарақат алды. Израиль армиясы бейбіт азаматтың қазасына қайғырады, бірақ соғыс аймағына, әсіресе түнде қасақана кіретін оператор өзін қауіпке тікелей ұшырататынын атап өткен жөн".

Салдары

2005 жылдың 9 наурызында Израиль қорғаныс күштері (ИҚК) Миллер ісін жапты, сол кезде оқ атуға кінәлі деп саналған әскери қызметкер іске тартылмайтынын мәлімдеді. Әскери бас прокурор Авихай Мандельблит қудалау үшін жеткілікті дәлелдер жоқ екенін шешті. Әскери полиция оқиғаны мұқият тергегенін, бірақ әскери қызметкердің кінәсін анықтай алмағанын мәлімдеді. «Әскери полицияның қорытындысы көрсеткендей, ИҚК лейтенанты, оқиға орнындағы ИҚК күштерінің командирі, ИҚК-ның ұрыс ережелерін бұза отырып, қаруын атқан деген күдік бар», - делінген мәлімдемеде. «Дегенмен, заң бойынша бұл оқтың Миллер мырзасына тиген оқпен байланыстыру мүмкін емес». Әскер сол әскери қызметкер ұрыс ережелерін бұзғаны және оқиға туралы мәлімдемесін өзгерткені үшін тәртіптік жазаға тартылатынын айтты. Ол толыққанды мәлімет бермеді. Хейб ИҚК Оңтүстік командасының басшысы, бригада генералы Гай Цурдың алдында тәртіптік тыңдауға тартылды. Израильдің әскери бас адвокаты ұрыс ережелерін бұзғаны, қаруды заңсыз қолданғаны және тергеу кезінде дұрыс емес мінез-құлық танытқаны үшін тәртіптік жаза беру туралы кеңес бергеніне қарамастан, ол кінәсінен босатылды. Әскери прокурорлар ақтау туралы шағымдады, бірақ ол екінші тыңдауда да ақталды. Кейін Хейб кіші лейтенанттан капитан шеніне көтерілді. Миллердің отбасы бұл шешімге көңілі толмады. Оның жесірі Софи былай деді: «Екі жыл күтіп, енді сәтсіз аяқталған жүйеге сенім артып, командирді күдікпен қарастырып, оны күдіксіз қалдыратын прокурорлар бар екеніне және бастапқы қате тергеу процесіне байланысты тәртіптік шаралар қолдануға болатындығына байланысты біздің ашуымызды ештеңе жеткізе алмайды. Шындық шығады және Израильдің сот жүйесі әділдік орнатады деп үміттенеміз. Бұл тергеу ИҚК-ға, адал ізраилдік азаматтарға, бізге, оның отбасына және, ең бастысы, Джеймске қызмет етпейді». Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі баронесса Саймонс бұл шешімге «көңілі қалғанын» айтты. «Джеймстің отбасына шын жүректен көңіл айтамын, олар Джеймске әділдік орнату үшін көп еңбек етті. Ұлыбритания үкіметі Джеймстің мәселесін Израиль үкіметімен көтеруді жалғастырады». Метрополитен полициясы Миллердің өліміне қатысты тергеуді бастады, оны Арнайы қылмыстар басқармасының детективі Роб Андерсон басқарды. Кейін Андерсон тергеу барысында Израильдің ынтымақтастыққа дайын болмауы тергеуді қиындатқанын айтты. Метрополитен полициясына полиция қызметкерлерін Израильге және Газа секторына оқ атылған жерге барып, оқиға куәгерлерімен және әскери қызметкерлермен сұхбаттасу үшін жіберуге рұқсат берілмеді, ал Израиль үкіметі сот тергеушісіне маңызды құжаттарды ұсырмады. Тергеу барысында алынған дәлелдерге сүйене отырып, Андерсон Миллердің тек израильдік әскери қызметкерлердің оқтарынан қана қаза тапқанын қорытындылады.

Израиль үкіметінің сотқа іс жүргізуі

2005 жылғы 2 мамырда Миллер қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткенде, оның отбасы Израиль үкіметіне қарсы сотқа шағымдануға кірісті. Отбасы Израиль әскерінің ақ ту ұстаған Миллерге оқ атқанда тиісті сақтық шараларын қолданбағанын айыптайды. Миллердің жесірі Софи отбасының әділдік табуға және Израиль әскеріндегі "жазасыздық мәдениетіне" нүкте қоюға бекіндігін мәлімдеді. "Біз Джеймстің өліміне жауапкершілік танудан өзге, азаматтық іс сәтті аяқталса, бұл жағдайды өзгертуге және Израиль сарбаздарын жазықсыз азаматтарды ату туралы екі рет ойлануға мәжбүр етуге көмектеседі деп үміттенеміз", - деді ол The Guardian газетіне берген сұхбатында. Екі жылдан астам уақыт өткен соң, 2007 жылғы 5 тамызда отбасының адвокаты Майкл Сфард: "Отбасы қылмыстық және азаматтық әділдік талап етеді. Олар өздерінің жақынына еш себепсіз оқ атқан адамның айыпталып, жазасын алуын лайықты деп санайды. Ол өзінен кейін жесір және екі бала қалдырғандықтан, Израиль мемлекетінен өтемақы алуға құқылы. Бұл туралы саяси және әскери эшелон бірнеше рет уәде берген, бірақ әзірге орындалмады", - деді. 2009 жылғы 1 ақпанда Джеймс Миллердің отбасы Израильден 1,5 миллион фунт стерлинг өтемақы алғаны хабарланды. Отбасы жасаған мәлімдемеде төленген сома расталмады, бірақ "бұл, бағаналы түрде, ізраилдік тараптың кінәсін мойындауына ең жақын қадам" екені айтылды.

Сот сараптамасы

Миллердің өліміне қатысты сот отырысы 2006 жылдың 3 сәуірінде Лондонның Сент-Панкрас сот залында басталды. Сот отырысында куәлік берген Миллердің әйелі Софи күйеуін атып өлтірген израильдік сарбаздың есімін 2003 жылдың 2 мамырында оқиға болған кезде бөлімшеге басшылық етіп тұрған Бедуин шөлдік барлау батальонының бірінші лейтенанты Хейб деп атады. Ол күйеуі атылған сәттен бастап Израиль қорғаныс күштері (IDF) дұрыс емес ақпарат бергенін, ал лейтенант Хейб алты рет куәлік бергенін, олардың барлығы бір-бірімен қайшы болғанын айтты. Миллердің өлімінен түсірілген видеожазба аты-жөні айтылмаған израильдік сарбазға көрсетілді, ол IDF әскерилері өзіне қауіп сезінбесе, атуға болмайтынын мәлімдеді. Ол былай деді: «Бұл жағдай кездейсоқ бола алмайды, сарбаз оны анық көрген, ату өте дәл болған. Не десем боларын білмеймін, бұл кісі өлтіруге ұқсайды, ол оны өлтіргісі келгендей.». Сотта Миллер «классикалық снайперлік оқтан» өлгені және оқ IDF қолданатын оққа сәйкес келетіні анықталды. Тәуелсіз тергеуші Крис Кобб Смит, бұрын Ұлыбритания армиясында қызмет еткен және Ирактағы қару-жарақ инспекторы болған, сарбаздың оқ атуы кездейсоқ болмағанын анықтады. Ол сотқа: «Бұл еш күмәнсіз, қасты түрде жасалған кісі өлтіру», - деді. Ол былай қосты: «Бұл оқтарды қорқып кеткен сарбаз атқан жоқ, қарсы шабуылға тап болған сарбаз атқан жоқ. Бұл баяу, ойластырылған, есептелген және мақсатты оқтар. Сарбаз нысананы көздеп, қасады түрде атып тұр. Ол жарықтандырылған ғимаратқа, әйелдер, балалар немесе шетелдік журналистер бар екенін білетін жерге жақын жерде атуға болмауы керек еді». Миллердің көмекші продюсері Дэниел Эдж (осы оқиға кезінде өзі де атылудан қиындықпен құтылған) израильдік сарбаздардың оған оқты палестиналықтар атқан деген жауап беруге қысым көрсеткенін айтты. Ол сот отырысында: «Олар мені «Джеймсті палестиналықтар атып өлтіруі мүмкін» деген сөзді айтуға тырысты, бірақ мен бас тарттым», - деді. 2006 жылдың 6 сәуірінде қазылар алқасы оның «заңсыз өлтірілгенін» деп үкім шығарды. Миллердің отбасы британ үкіметінен оның өлтірушісінің сотталуын қамтамасыз етуді сұрады, сондай-ақ Израиль билігін «халықаралық гуманитарлық және адам құқықтары заңдарының негізгі және аңғартпасыз талаптарын орындамау» деп айыптады.

Қылмыстық іс қозғау туралы өтініш

2007 жылдың маусым айында Англия мен Уэльстің сол кездегі бас прокуроры лорд Голдсмит Израильдің бас прокуроры Менахем Мазузға, сол сарбазды сотқа тарту үшін алты апта ішінде қылмыстық іс қозғау туралы өтініш жіберді. Өтініште Миллерді өлтірген оқ Израильдің бронетранспорттық құралынан атылғанын растаған аудиожазбалардың жаңа сараптамасының нәтижелері келтірілді. Егер Израиль алты апта ішінде жауап бермесе, британдық билік капитан әл-Хейбті Ұлыбританияда соттау мүмкіндігін қарастыратыны айтылды. Миллердің әпкесі Энн Уоддингтон 2007 жылдың 7 тамызында, алты апталық мерзімнің аяқталу күні таңертең BBC телеарнасына сұхбат берді. Ол: «Өкінішке орай, біз төрт жарым жыл бойы Израильдің тактикасын бастан кешірдік, олар уақытты тартуда шебер, әрқашан уақытты ойынға салып, нәтижеге келмейді» деді. Ол былай деп қосты: «Израильдіктер ағам өлтірілгеннен кейін көптеген жалған және шатастыратын мәлімдемелер жасады, олар оны палестиналықтардың шабуылынан немесе өзара атыстан қаза тапқанын көрсетуге тырысты, бірақ көптеген өтіріктер мен жалған әңгімелер таратты. Бұл, әрине, APTN бейнежазбасындағы өлтірудің нақты көрінісінен де, куәгерлердің көрсетуінен де, сондай-ақ сол кезде өте анық болған қосымша дәлелдерден де анықталды». «Мен «кісі өлтіру» деген сөзді әдейі қолдандым ба?» деген сұраққа ол: «Иә, мен солай ойлаймын. Өткен жылғы сотта қазылар алқасы бұл тек заңсыз өлтіру емес, шынымен де кісі өлтіру болды деп ерекше шешім шығарды» деді. 7 тамыз күні Мазуз жаңа сараптама туралы қосымша ақпарат сұрады. Миллер отбасына оның жауабы туралы хабарлағаннан кейін, олар мынадай мәлімдеме жасады: «Лорд Голдсмиттің хатында белгіленген мерзімде генерал Мазуз жауап бергеніне өте қуаныштымыз. Бұл ақпараттың көп бөлігі төрт жылдан астам уақыттан бері Израиль тергеушілерінің қолында болды. Израильдің Метрополитен полициясының акустикалық сараптамасын жоққа шығаруға тырыса ма, әлде бұл Израильдің әділет іздеуіне жасалған алғашқы маңызды қадам болады ма, оны қызығушылықпен күтеміз». Миллер отбасының өтініші бойынша лорд Голдсмит Ұлыбританияның Корольдік прокуратурасына «Женева конвенциясы бойынша Ұлыбританияда қудалау үшін жеткілікті дәлелдер бар ма, және бар болса, Ұлыбритания үкіметі экстрадиция талабын қоюға бола ма» деген кеңес беруге келісті. Ақырында Израиль үкіметі британ үкіметі істі жапса және оның өлтірілуіне қатысқан Израиль сарбаздарын экстрадициялауды талап етпесе, Миллер отбасына 1,75 миллион фунт стерлинг төлеуге келісті.