Кіріспе
Dungeons & Dragons ролелік ойынының мультивселендігі – ойынның өтетін кеңістігін құрайтын әртүрлі жазықтықтардан тұрады. Әр жазықтық – гравитация, география, сиқыр және мораль қағидалары бойынша өзіне тән ғалам. Ойынның әртүрлі басылымдарында әртүрлі ресми космологиялар пайда болды; бұл космологиялар стандартты Dungeons & Dragons мультивселендігінің құрылымын сипаттайды. Ішкі, Эфирлік, Бастапқы Материалдық, Астральдық және Сыртқы жазықтықтар туралы ұғым Dungeons & Dragons-тың ең алғашқы нұсқаларында енгізілген. Ол кезде төрт Ішкі жазықтық ғана болды, ал Сыртқы жазықтықтардың саны белгіленбеген. Кейін бұл Ұлы Доңғалақ космологиясы деп аталатын жүйеге дамыды.
The planes of the Dungeons & Dragons roleplaying game constitute the multiverse in which the game takes place. Each plane is a universe with its own rules with regard to gravity, geography, magic and morality. There have been various official cosmologies over the course of the different editions of the game; these cosmologies describe the structure of the standard Dungeons & Dragons multiverse. The concept of the Inner, Ethereal, Prime Material, Astral, and Outer Planes was introduced in the earliest versions of Dungeons & Dragons; at the time there were only four Inner Planes and no set number of Outer Planes. This later evolved into what became known as the Great Wheel cosmology.
Жариялану тарихы
Ұшақтардың космологиясы алғаш рет 1977 жылдың шілдесінде шыққан The Dragon журналының 1-томының 8-ші нөмірінде, Ұшақтардың Ұлы дөңгелегінің бір бөлігі ретінде ұсынылды. "Жоспарлар: D&D-дегі кеңістіктік, уақыттық және физикалық қатынастар туралы түсініктер" деген мақалада Гэри Гигакс 16 Сыртқы жазықтық бар екенін айтады. D&D-нің "Негізгі нұсқасы" заманауи AD&D ойынынан өзгеше, бірақ ұқсас космологияға ие болды, ол өз әріптесіне қарағанда ашық және аз реттелген. Ұшақтар "Ойыншы нұсқаулығында" (1978) және "Құдайлар мен жарты құдайлар" (1980) кітаптарында одан әрі жетілдірілді. Дизайнерлер мен айдаһарлардың авторы Шаннон Аппелклайн 1980-ші жылдардың басында Dragon журналы "кейбір ұшақтарды толығырақ" сипаттағанын атап өтті, бірақ "D&D ұшақтарының бірнеше ескі суреттерінен басқа, жалпы жоспар болған жоқ". Апелклайн де, Кертис Д. Карбонелл де өзінің "The Dread Trident: Үстел үстіндегі роликтік ойындар және қазіргі заманғы фантастика" атты кітабында жазықтар мен ортақ космология туралы ақпарат "Жұмыстар нұсқаулығы" (1987) және "Сыртқы жазықтар туралы әңгімелер" (1988) кітаптарында кодификацияланғанын атап көрсетті. Карбонелл жоба жетекшісі және дизайнер Джефф Грабб "ұшақтардың қажетті бес аймағының схемасын: Бастапқы Материал, Эфирлік, Астральдық, Ішкі және Сыртқы жазықтарды" толығырақ сипаттағанын жазды. Бұл негізгі құрылым әлі де 5e-де қолданылады, бірақ кейбір өзгерістер кішігірім түзетулер мен нақтылаулар енгізеді [ ]. Граббтың тәсілі соңғы нұсқаудағы басты мақсатқа айналған, икемділікті сақтай отырып, кодификациялау қажеттігін көрсетті". Бұл кампаниялық орта ойыншылар үшін Сигил қаласын туған қала және бастау нүктесі ретінде пайдалана отырып, ұшақтарда оқиғалар жасауға мүмкіндік берді. Карбонелл бұл ортаны "2e-нің AD&D параметрлерінде жасалған мультивұқтың ең күрделі мысалы" деп атады және былай деп жазды: "Гармонияға көбірек нюанспен және күрделі түрде қол жеткізуге тырысқан Planescape, Spelljammer-дің ғылыми-фантастикалық бағытынан гөрі, ұшақтар арасында саяхаттаудың баламалы жолын ұсынды". 4-ші нұсқада түрлі ұшақтардың орналасуы жаңа Әлемдік ось космологиясына сәйкес өзгертілді және ойынға Feywild және Shadowfell-дің Параллельдік ұшақтары қосылды; көптеген өзгерістер сол нұсқаулықтағы Ұшақтар нұсқаулығында (2008) толығырақ сипатталды. Алайда, 5-ші нұсқаулықтағы Ойыншы нұсқаулығы (2014) және Dungeon Master's Guide (2014) ұшақтардың космологиясының көп бөлігін Ұлы дөңгелек моделіне қайтарды, ал ішкі жазықтардың сипаттамаларында Әлемдік ось моделінің кейбір аспектілері сақталды.
Ұлы доңғалақтың космологиясы
Ұлы доңғалақтың үлгісінде сипатталған космологияда он алты сыртқы жазықтық бар, олар он алты жазықтықтан тұратын сақинада орналасқан. Жақсылыққа бағытталған жазықтықтар (немесе Жоғарғы жазықтықтар) жоғарыда, ал Жамандыққа бағытталған жазықтықтар (немесе Төменгі жазықтықтар) төменде орналасқан. Кескіндемелерде әдетте сол жақта Заңдық жазықтықтар (немесе Заң жазықтықтары), ал оң жақта Хаотикалық жазықтықтар (немесе Хаос жазықтықтары) көрсетіледі. Осылардың арасында бейтарап жазықтықтар немесе қақтығыс жазықтықтары орналасқан. Орталықта ішкі және материалдық жазықтықтар бар. Көптеген сыртқы жазықтықтар 1994 жылы жарық көрген Planescape кампаниясы аясында Advanced Dungeons & Dragons 2nd Edition-да қайта аталды. 2001 жылғы 3-ші нұсқадағы «Жазықтықтар туралы нұсқаулықта» ескі және жаңа атаулар біріктірілді, Көлеңке демипланы Көлеңке жазықтығына дейін көтерілді, Басты Материалдық жазықтық Материалдық жазықтыққа дейін қысқартылды және әрбір Материалдық жазықтықтың өзіне тән Эфирлік жазықтықпен байланысты екені айтылды. Космология көбінесе концентрлі шеңберлер тізбегі түрінде ұсынылады, олар кеңістіктік және транзитивті жазықтықтарды алмастырады; орталықтан сыртқа қарай олар мына ретпен орналасқан: Ішкі, Эфирлік, Материалдық, Астральдық, Сыртқы жазықтықтар және Алыс Әлем. Көлеңке жазықтығы мен Уақыт өлшемі, егер олар қосылса, басқалардан бөлек және әдетте Материалдық жазықтықпен байланысты болып бейнеленеді. Демипландар, көбінесе Эфирлік жазықтықпен байланысты болғанымен, кез келген жазықтыққа қосылуы мүмкін. Барлық жазықтықтар, жартылай жазықтықтарды қоспағанда, шексіз. Жазықтықтар шектес болуы (бір-бірімен тоғысуы) немесе бірге өмір сүруі мүмкін. Атап айтқанда, Эфирлік және Көлеңке жазықтықтары Материалдық жазықтықпен бірге өмір сүреді. Іс жүзінде, екі жазықтықтың арасындағы «шекара» бүкіл кеңістікке дейін созылады. Осылайша, Dungeons & Dragons-тағы әуесқой, ол эфирлік жаратылыс, Материалдық және Эфирлік жазықтықтардың шекарасына жақын жерде орналасқан. Ол Материалдық жазықтықта «көрініс бере» алады және Материалдық жазықтықтан жасалған шабуылдар оған тиеді.
Ішкі жазықтық
Ішкі жазықтар элементтік материя мен күштерден құралған. Олар элементтік жазықтардан тұрады. "Бакстаб" журналының рецензенттері Лорд Уинфилд пен Канеда Планескап әлеміндегі ойыншы кейіпкерлері ең аз баратын орындардың қатарында Ішкі жазықтарды анықтады, олар ұзақ тұруға ыңғайлы емес. 5-ші басылым Ұлы Дөңгелек моделіне оралғанмен, сол басылымдағы Ішкі жазықтар 4-ші басылымның Әлемдік Ось моделінің кейбір аспектілерін "сақтайды": "Төрт элементтік жазық қайта келді, бірақ олар материалдық жазықпен тығыз байланысты, оның шығармашылық негізі ретінде. Параэлементтік жазықтар да Planescape-тен бері алғаш рет қайта келді, бірақ олардың аттары көбірек әсерлі. Күл жазығы – Ұлы Шығу, Мұз жазығы – Мұзды Дала, Магма жазығы – Жаратылыс Көзі, ал Ооз жазығы – Естен Шығу Батпағы. Сонымен қатар, Элементтік Хаос – Ішкі жазықтардың ұсталып тұратын қозғалыстағы әлемі".
Материалдық жазықтық
Материалдық жазықтар – Сыртқы жазықтардың философиялық күштері мен Ішкі жазықтардың физикалық күштері арасында тепе-теңдікте болатын әлемдер. Бұл – фантастикалық RPG кампанияларының стандартты әлемдері. Материалдық бірінші деңгейде көбі Жерге ұқсайтын, "қалыпты" әлемдер бар. Dungeon Master's Guide 2-ші басылымында бірнеше Негізгі Материалдық жазықтар бар делінген, бірақ басқа 2-ші басылым өнімдері бірнеше емес, бір ғана Негізгі Материалдық жазық бар екенін айтады. Spelljammer әлемінде енгізілген Флогистон – Материалдық жазықтың бір бөлігі. Бұл – өте тез тұтанатын газдай орта, онда әртүрлі Жұлдыз жүйелерін қамтитын кристалл шарлары қозғалады, олар Спеллжаммер кемелерімен жүріп өтіледі. 4-ші нұсқадағы Әлемдік Осі моделіне енгізілген Feywild және Shadowfell, Параллельді Жазықтар Ұлы Доңғалақ моделінің 5-ші нұсқасына қосылды. 2015 жылы D&D шығармашылық директоры Крис Перкинс осы жазықтар туралы 4-ші нұсқаның бастапқы кітаптары 5-ші нұсқа үшін ең жақсы ақпарат көзі екенін мәлімдеді.
Сыртқы жазықтықтар
Бағытталған жазықтықтар. Құдайлардың, қайтыс болған жандардың, таза философия мен сенімнің мекені.
Транзитивті жазықтықтар
Транзитивті жазықтықтар басқа жазықтықтармен байланыстырады және көбінесе қатты заттар немесе туған жердегі тіршілік мүлдем немесе өте аз болады.
Астральдық жазықтық
Астральдық жазық – ой, естелік және психикалық энергия жазығы; құдайлар өлгенде немесе ұмытылғанда (немесе, көбінесе, екеуі де) баратын орын. Бұл – қатты материяның сирек кездесетін бөліктері бар шөлді жай. Астральдық жазық ерекшелігі – ол шексіз емес, шексіз кішкентай. Мұнда кеңістік пен уақыт жоқ, бірақ олар жандар кеткен кезде оларды қуып жетеді. Бас Материалдық жазықтан жаңадан өлген жандар өмірден кейінгі әлемге немесе Сыртқы жазықтарға жол тартар алдында осы арқылы өтеді. Астральдық жазықтың ең көп кездесетін белгісі – астральдық проекция сиқырын қолданушы саяхатшылардың күміс арқандары. Бұл арқандар – саяхатшының бастапқы нүктесіне дейін созылатын, жандарды адасқаннан сақтайтын өмірлік желілер. Құдай аралы – жұлдыздық жазықта қалқып жүзетін, өлген құдайдың тасқа айналған зор қалдықтары. Гитянкилер және басқалар олардан минералдарды қазып алып, тасты беттерінде қоғамдар құрады. Гитянкилердің астанасы Ту’нарат – "Бос кеңістегі Бір" деп белгілі өлген құдайдың тасқа айналған денесіне салынған. Құдай аралдары жақын жердегілерге әдеттен тыс әсер етеді, соның ішінде құдай тірі болған кезде болған оқиғалар туралы есімдерге толы армандарды тудырады. Құдай аралдары – Астральдық жазықта гравитацияның немесе қалыпты уақыт ағысының бар екенін білдіретін жалғыз орындар. Baldur's Gate II: Shadows of Amn ойынының бір бөлігі Астральдық жазықта өтеді. Arcane журналынан Трентон Уэбб «Астральдық жазыққа нұсқаулық» кітабы «бұрынғыда жазықтық автожолынан артық болмаған нәрсеге өмір сыйлайды» деді. Өте шексіз және аздаған «тұрақты орындарға» немесе тума түрлерге толы Астральдық жазық, өз құқығымен, жайсыз орын болуы керек. Бірақ, шеберлікпен қиялға беріліп, логикалық айламен, нұсқаулық бұл өлі аймақты керемет ерекше «дүниеге» айналдырады. Ол сондай-ақ «Астральдық жазықтықтың қабылданған «физикасын» кеңейту және классикалық Planescape ойлауын қолдану арқылы күміс бос кеңістік берік және түсінікті болады» деп қосты.
Эфирлік жазықтық
Эфирлік кеңістік көбінесе мұхитқа теңеумен келеді, бірақ судың орнына ол шексіз мүмкіндіктер теңізі. Ол екі бөліктен тұрады: Ішкі және Бастапқы Материалдық жазықтықтармен байланысатын Шекаралық Эфирлік және көптеген әлеуетті жартылай жазықтықтар мен басқа да протомагиялық әлемдер үшін инкубатор қызметін атқаратын Терең Эфирлік жазықтық. Шекаралық Эфирлік жазықтықтан саяхатшы өзі сапар шегіп жатқан жазықтықтың тұманды, сұрғылт көрінісін көре алады; алайда, әр жазықтық тек өзінің Шекаралық Эфирімен ғана байланысты, яғни жазықтықтар арасында саяхаттау үшін Терең Эфирге еніп, содан кейін бағытталған жазықтықтың өзінің Шекаралық Эфирлік жазықтығына шығу қажет. Ravenloft сияқты көптеген жартылай жазықтықтар Терең Эфирлік жазықтықта табылады; жартылай жазықтықтың көп бөлігі осы жерде пайда болады, ал көптегендері мұнда жоқ болып кетеді. Астральдық жазықтықта қатты заттар болуы мүмкін (бірақ олар өте сирек кездеседі), ал Эфирлік жазықтыққа баратын кез келген нәрсе Эфирлікке айналады. Бұдан басқа, Эфирлік және Астральдық жазықтықтарды байланыстыратын Эфир Циклоны деп аталатын нәрсе бар. 3-ші нұсқада әрбір Материалдық жазық өзінің бірегей Эфирлік жазығымен байланысты; осы Эфирлік жазықтарды байланыстыратын Терең Эфирді пайдалану – қосымша ереже.
Көлеңке жазықтығы
Стандартты жазықтық космологиясы бойынша Dungeons & Dragons-тағы ойдан шығарылған өмір деңгейі. Материалдық жазықтықпен шектесетін және оның құрамында болатын, көлеңкелі өлшем. Ол Эфирлік жазықтық сияқты Материалдық жазықтықтың үстінен жабысады, сондықтан жазықтықтарды аралап саяхаттаушы Көлеңке жазықтығы арқылы үлкен қашықтықтарды жылдамдап өте алады. Көлеңке жазығы басқа жазықтармен де шектесетін. Тиісті сиқырды қолдану арқылы кейіпкер Көлеңке жазығын басқа шындықтарға саяхаттау үшін пайдалана алады. Ол сиқырлы түрде өзгергіш, ал оның бөліктері үнемі басқа жазықтарға ағылып тұрады. Сондықтан, жазықтықтың нақты картасын жасау, межелік белгілердің болуына қарамастан, дерлік мүмкін емес. 5-ші басылымда Көлеңке жазығы Шаяндық жерімен алмастырылған. AD&D-нің бірінші басылымында Көлеңке жазығы Эфирлік жазықтықтың ең ірі жартылай жазығы болды.
Айналасты жазықтық
Айналы жазықтықтар Ұшақтар нұсқаулығының үшінші басылымында көшу жазықтықтарының қосымша тобы ретінде ұсынылды. Олар – көп қабатты әлемдегі кез келген жазықтықта орналаса алатын айналар тобымен байланысқан шағын жазықтықтар. Айналы жазықтық ұзын, иректелген дәліз түрінде болады, оның қабырғаларында терезедей ілінген айналар орналасқан. Айналы жазықтықтар өзара байланысқан түрлі айналар арасында жылдам саяхаттауға мүмкіндік береді, бірақ әр жазықтықта оған кіретін саяхатшының айналық көшірмесі пайда болады. Бұл айналық көшірме қарама-қарсы бағытқа ие және оның орнын басып алу үшін нағыз өзінің жолын кесуге тырысады. Барлық айналар айналы жазықтыққа қосылған, алайда әр айналы жазықтыққа әдетте бесеуден жиырмаға дейін айна байланысқан.
Уақыт жазықтығы
Уақыт жазықтығы 1995 жылы жарық көрген "Хрономант" кітабында Уақыттық Бастылық деп аталды. Бұл жазықтықта физикалық саяхат уақыт саяхатына алып келуі мүмкін. 3-ші басылымдағы өнімдерде Уақыттық Бастылықтың кейбір егжей-тегжейлері "Жазықтықтар нұсқаулығының" 3-ші басылымында айтылған "Уақыт энергиясы жазықтығына" енгізілді. "Аждаха" журналының 353 нөмірі оны 1-ші басылымнан бері түрлі нысандарда пайда болған "Уақыт демипланымен" де байланыстырады.
Жарымұшақтар
Демиплан – кішігірім жазықтықтар, олардың көпшілігі жасанды түрде жасалған. Оларды көбінесе жартылай құдайлар, өте күшті сиқыршылар мен псиондар жаратады. Табиғи түрде пайда болатын демиплан сирек кездеседі; мұндай демипланның көпшілігі – басқа жазықтықтардың бөлініп шыққан үзінділері. Демиплан көбінесе Материалдық жазықтыққа ұқсас болып құрылады, бірақ кейбіреулері – әсіресе адам емес жаратылыстар жасағандары – мүлдем бөтен болып келеді. Genesis, 9-деңгейлі құпия сиқыр немесе псиондық қабілет, және 9-деңгейлі құпия сиқыр Demiplane Seed – ойыншы кейіпкерінің демиплан құруының сирек кездесетін, басылып шығарылған әдістерінің бірі. Ең танымал демипланның бірі – "Рейвенлофт" оқиғасының өтетін орны, "Дрейдтің демипланы".
Қап
Нет, өмір сүретін демиплан, алғаш рет АД&D екінші басылымының Planescape әлемі үшін жазылған «Эфирлік жазыққа нұсқаулықта» ұсынылған. Бұл – шекті көлемдегі, тірі, сезімтал және зор қызығушылыққа ие жазық. Неттің көпұзындыққа қол жеткізуінің жалғыз жолы – Астральдық жазықтағы металл, шапақ түсті су тобы арқылы. Астральдық жазықтан су тобына қарағандар оның бетінде зор көзге шомылғанын байқай алады, ол тез жоғалады. Нетте туған нәрсе – өзінің жазығы ғана. Нет өзінің адам тәрізді бөлімшелерін жасайды, оларды Неттің балалары деп атайды, кейде оларды қайта сіңіруден бұрын белгілі бір, қысқа мерзімді мақсаттар үшін. Неттің ортасында кемінде 1,6 километрге жететін қалың мембрана торабы бар, онда барлық бүктемелер бірігеді. Бұл Неттің миы қызметін атқарады. Мембрананың басқа бөліктері де нақты функцияларды атқарады, оларға қарым-қатынас үшін, қаптау үшін және Неттің балаларын өркендету үшін мембрананың оңай деформацияланатын аймақтары кіреді. Бейне қабырғасы – Неттің мембранасының бір бөлігі, онда Нет келушілермен байланысады. Онда бұрын Нет сіңіргендерге ұқсайтын мыңдаған бас пішіндес дөңгелектер бар. Нет сыртқы әлем туралы көбірек білу үшін бір мезгілде бес-алты бас арқылы келушілерімен сөйлеседі, олардан сұрақ қояды. Кейде Нет келушілерін қаптауды таңдайды. Мембрананың екі бүктемесі бірігіп, құрбандарды тұтқындап, оқшаулайды. Содан кейін Нет бөлімен консервілеуші немесе сіңіруші сұйықтықпен толтырады. Консервілеуші сұйықтық құрбанды уақытша тоқтатуға салады, ал сұйықтық ағызылса, құрбанды қайта тірілтуге болады. Егер бөлім сіңіруші сұйықтықпен толтырылса, құрбан, естеліктерімен бірге, Нетке сіңіріліп, еріп кетеді. Неттегі гравитация күші материалдық әлемдегідей, бірақ Нет гравитацияның бағытын өзі таңдайды және қалауынша өзгерте алады. Неттегі уақыт қалыпты. Нет қалаған уақытта ішкі мембранасын жылжытып, сұйықтыққа толы кеңістіктерді жасай немесе жоя алады.
Алыстағы патшалық
Алыстағы әлем – ғарыштық қорқыныштың шетелдік өлшемі. Ол көптеген аберрациялар мен ерекше монстрлердің туған жері. Алыстағы әлемнің қорқыныш, ессіздік және ең жақын геометрияның қосындысы көбінесе американдық жазушы Х.П. Лавкрафттың еңбектерінен шабыт алды. Кейін Джеймс Джейкобс Корделлдің жұмысын «Лавкрафттық сезімге толы оқиға» деп атады, сондай-ақ «Отты дауыл шыңының тереңдігінде ақыл мен жарықтан тыс, тек Алыстағы әлем деп белгілі бір қастандық аймағына жететін портал бар, ал осы қорқынышты аймақтың белгісіз, бірақ жауыздау тұлғалары әлемге өтуге дайын» деп атап өтті. Оқиғада Алыстағы әлемнен келген жаратылыстар мен энергияларды шығаратын сиқырлы портал болды. Үшінші басылымда Алыстағы әлем Эберрон кампаниясы аясындағы Ксориат әлеміне енгізілді. Алыстағы әлемнің жаңа параметрмен байланысы әртүрлі қосымшаларда егжей-тегжейлі сипатталған. Алыстағы әлемде шексіз қабаттар бар, олардың қалыңдығы дюймнан мильге дейін жетеді, және бірнеше қабатты бір уақытта қабылдау мүмкін. Бұл қабаттар өсе алады, одан әрі қабаттарды тудырады, тыныс алады және тіпті өлуі мүмкін. Алыстағы әлемде көптеген қуатты және айтылмаған жаратылыстар бар, олар оянған әлемнің ең қараңғы саналарының қорқыныштарынан жыртылған. Олардың өзінің болуы шындықтың бұрмалануы болып табылады. Бұл жаратылыстар ұғымсыз күшке және мүлдем шетелдік білімге ие мырзалардың билігінде. Алыстағы әлем – басқалардан тыс жерде орналасқан және көбінесе стандартты космологияға кірмейтін әлем. Оны кейде жай ғана «Сыртқы» деп атайды, өйткені көптеген космологияларда ол өлімді адамдар түсінетіндей шындықтан тыс болып табылады.
Түстер ұшағы
Түстер жазықтығы – басқа жазықтықтардан алыс және көбінесе стандартты космологияға енгізілмейді. Аты айтқандай, барлық нағыз армандар осы Түстер жазықтығында пайда болады.
Әлемдік осьтің космологиясы
4-ші басылымда бар болғаны алты негізгі жазықтан тұратын қарапайым әдепкі космология қолданылады, олардың әрқайсысының сәйкес келетін тіршілік тегі бар. Астральдық теңіз, Элементарлық Хаос, Фейвилд және Шэдоуфелл «Жазықтар нұсқаулығында» кеңінен сипатталған, ал Қиыр әлем мен Сигил туралы қысқаша мәлімет берілген. Элементарлық Хаосқа («Төмендегі жазық») және Астральдық теңізге («Жоғарыдағы жазық») қатысты қосымша дереккөздер 2009 және 2010 жылдары жарық көрді. Эфирлік жазық толығымен алынып тасталды.
Негізгі жоспарлар
Негізгі жазықтықтар – басқа жазықтықтардың қалыптасқан екі зор кеңістігі. Таңғы соғыс осы екі негізгі жазықтықтың тұрғындары арасындағы қақтығыстан туындаған. Екі Негізгі жазықтық теориялық тұрғыдан шексіз; егер біреу бір кампания әлемінен шығып, Астралдық теңіз немесе Элементтік Хаос арқылы саяхатқа шықса, ол ақырында басқа кампанияның әлемдеріне жетеді.
Жарымұшақтар
Демиплан - салыстырмалы түрде кішкентай жазықтықтар, олар үлкен жазықтықтардың құрамына кірмейді. Ең белгілі демиплан – Сигил, Есіктер қаласы, ол бұрынғы басылымдардан көп өзгермеген.
Аномальды жазықтық
Аномальды ұшақтар – басқа санаттарға жатпайтын ұшақтар. Олардың ең танымалдары – Астральдық теңіз арқылы қол жеткізілетін Армандар Әлемі және Астральдық және әлемнің шалқар бөліктеріне бұзылып кіретін Алас Әлем.
Алыстағы әлем
Аномальды жазық, Алыс әлем – бұл ерекше, есінен шығаратын жазық, ол таңғажайып сұйықтықтарға толы жұқа қабаттардан тұрады делінеді. Кем дегенде, осылай дейді ең дұрыс сипаттамалар, себебі Алыс әлемнен тірі қалғандардың өзі де көбінесе ақыл-есін жоғалтады. Алыс әлемге келгендер бір уақытта тек бір қабатта ғана болуға қабілетті, бірақ Алыс әлемнің ірі тұрғындары бірнеше қабатта бірдей болуы мүмкін. Алыс әлемде туған немесе онымен байланысы бар жандар көбінесе аберранттық текті болады. Алыс әлем бастапқыда Астральдық теңіздің жоғарғы бөлігінде орналасқан, Тірі қақпа деп аталатын кристалл құрылыммен шындықтан бөлініп тұрған. Тірі қақпа құдайлар мен алғашқы жаратылыстар арасындағы Таң соғысы кезінде оянып, ашылды, содан кейін сол соғыста қирады, бұл жазықтар арасындағы қалыптыдан асып түсетін еркін өтуге мүмкіндік берді. Аболет, көрермен, және ақыл-ойды жеушілер сияқты классикалық жандар Алыс әлемде пайда болған. Алыс әлемге жақын болу салдарынан алыс жұлдыздар есінен шығып, жұлдыз тууы деп аталатын қорқынышты жандарға айналды. Алыс әлемнің бұзған әсеріне ұшыраған қарапайым гуманоидтар "жаман туындылар" деп танылады. Алыс әлем кейде "Сыртқы" деп аталады, себебі ол әлем, негізгі жазықтар мен параллель жазықтар анықтағандай, шындықтан тыс жерде бар сияқты көрінеді. Эберрон әлемінде Алыс әлем – Хоріат, Мадақтың әлемімен теңестіріледі.
Басқа ойдан шығарылған түсіндірмелер
Ойын аясында ұшақтардың құрылысы туралы көптеген теориялар бар. Dark Sun-нің көптеген AD&D дәуірлестеріне жазықтық саяхат немесе spelljamming арқылы қол жеткізуге болады, бірақ Атас, өте сирек ерекшеліктерді қоспағанда, қалған ғаламнан толығымен оқшауланған. Оның Ішкі жазықтықтармен байланысы сақталғанымен, Транзитивті жазықтықтар мен Сыртқы жазықтықтарға қол жеткізуге мүмкіндік жоқ. Космологиялық оқшауланудың себебі толыққанды түсіндірілмейді.
Эберрон космологиясы
Эберронның түпкілікті науқанында қолданылған Эберрон космологиясы 3-ші басылымда он үш Сыртқы жазықтықты қамтыды, ал 4-ші басылымда жаңа космология негізінде кем дегенде екеуі қосылды. Олар стандартты D&D космологиясына ұқсас белгілерді көрсетеді, бірақ кейбіреулері (Ириан, Мабар, Ферния және Ризия) Ішкі жазықтықтарға көбірек ұқсайды. Бұл космологияның ерекшелігі Сыртқы жазықтықтардың Астральды жазықтық арқылы Эберронды айналуында болды. Олар айналып тұрғанда, Материалдық жазықтықпен байланысы өзгеріп, сол жазықтықтарға қол жеткізу оңай немесе қиын болып келді.
Ұмытылған әлемдер космологиясы
Forgotten Realms космологиясы бастапқыда стандартты Dungeons & Dragons кампаниясы сияқты болды. D&D 3-ші басылымының космологиясы едәуір өзгертілді, сондықтан ол Торилдің материалдық жазықтығының орталық "бағанасы" айналасында ағаш тәрізді құрылымда орналасқан жиырма алты Сыртқы жазықтықты қамтиды. Стандартты D&D космологиясының Сыртқы жазықтығынан айырмашылығы, олар негізінен сенімге бағынған, ал Forgotten Realms космологиясының Сыртқы жазықтығы нанымға негізделген. Forgotten Realms жазықтықтары 4-ші басылымда жаңа стандартты космологияға сәйкес қайта жасақталды, көптеген жазықтықтар немесе әлемдер Астральдық теңізге көшірілді, ал бірнешесі қазір Элементтік Хаоста орналасқан. Апелклайн 4-ші басылымдағы Дүниежүзілік ось моделінің "іс жүзінде 2005 немесе 2006 жылдары көкке қарайтын көріністі жоспарлаған Forgotten Realms-тен шыққан" екенін атап өтті. Кейін оны D&D 4e үшін SCRAMJET әлемінің дизайн тобы қолданды. Кітапта Океанның белгілі бір Сыртқы жазықтарда қалай көрінетіні сипатталады. Элизий жазықтығының алғашқы төрт қабатында "Океан өзені үстемдік етеді, ол осы жазықтықтың төртінші (ең сыртқы) қабатынан басталып, ең ішкі қабатына (Астралға ең жақын қабатына) ағып түседі. Одан Океан бақытты аңшылық жерлеріне, содан соң Олимп тауының ең ішкі қабатына қарай иреліседі". Бұл үш жақсы жазықтық Океан арқылы байланысқан, дәл сол сияқты төменгі жазықтықтар Стикс өзені арқылы байланысқан. Алайда Океан – бұл жай, тыныш ағыс, оны қарапайым өлімдіктер жүзіп өте алады (бірақ оның тыныш ағысы көбінесе тасқын, сарқырама, шарлауықтар және кейде құлаған ағаштармен бұзылады). Өзен өте көп бөлініп, қайта бірігеді, сондықтан саяхатшылар көбінесе өзеннің негізгі арнасына оңай қосылатын қосалқы арналармен жүреді. Океанда саяхатшы әдетте ағысқа қарай (немесе ағысы бірнеше рет қайталанатын ағысқа қарай) жүзіп, басқа қабатқа жете алады. Харондадемондар – Харонның қызметшілері, олар Стикс өзенімен шағын қайықтарды жүргізеді. Харондадемондар әдетте Стикс өзенінің кез келген жерінде кездеседі және саяхатшылардан Астральдық және Эфирлік жазықтықтар арқылы, сондай-ақ Төменгі жазықтықтар арқылы кемелерін жүргізу үшін ақы алады. Хаос жазықтары (1994), Заң жазықтары (1995) және 3-ші басылымның Жазықтар нұсқаулығы (2001).
Игдрасил
"Жетістіктер нұсқаулығының" бірінші басылымында Иггдрасил астралдық белгі ретінде сипатталады, оны көбінесе скандинав мифологиясына табынатын әлемдерден келген саяхатшылар кездестіреді, бірақ басқа да Бастапқы Материалдық әлемдерден келген саяхатшылар да осы ағашпен кездесе алады. Бұл Бастапқы Материалдық жазықтағы құдайлар мен олардың жақтастарының тобы жасаған, Сыртқы жазықтарға соқпақ болатын, ұзақ жылдардан бері сақталған арна. Иггдрасил – "Әлемдік күл" ағашы, ол скандинав мифологиясында бірнеше Сыртқы жазықтарды Бастапқы Материалдық жазықпен байланыстырады. Ол Гладсхеймнен, скандинав мифологиясының көп бөлігінің отанынан, Ниффльхеймге дейін созылады – ол Хадестің үш қараңғылығының ортаңғы қабаты және сол аттас қасиеттің мекені. Иггдрасилдің тамырлары мен бұтақтары осы құдайлар танылған Бастапқы әлемдердің көп бөлігінде таралады. Ағаш – Бастапқы Материалдық жазықтағы сенімнің күшеуі мен әлсіреуіне, ал Сыртқы жазықтағы құдайлардың тағдырына төтеп беретін, берік және тұрақты арна. Саяхатшы Астралдың тұманынан көтеріліп, алысқа қарай жоғалатын алып ағашқа тап болады. Саяхатшы ағашқа шығып, тиісті Сыртқы жазыққа жете алады, төменгі жазықтарға түсе алады немесе осы арналармен байланысты Бастапқы әлемдерді зерттей алады. Ағаш соңында, бекітілген порталға ұқсас, түрлі-түсті тоғанға айналады. Саяхатшы содан кейін Сыртқы жазыққа өте алады, тіпті Бастапқы Материалдық немесе Астралдық жазыққа көшкендей сезінеді. Иггдрасил мен Олимп тауы – Сыртқы жазықтарды Бастапқы жазықпен және басқа да сызықты емес Сыртқы жазықтармен байланыстыратын ең белгілі тұрақты арналар. Сиқырлы жазықтар аралық порталдар көбінесе Сыртқы жазықтың жоғарғы қабатында ғана пайда болады, бірақ Астрал арқылы өтетін кейбір жеке порталдар, мысалы Иггдрасил, кейбір жазықтардың төменгі деңгейлерін де тесіп өтеді. Иггдрасилдің Бастапқы әлемдерде ашатын жерлері шектеулі және тек солтүстік құдайлары белгілі болған жерлерде ғана кездеседі.