Кіріспе
Чилидің Арика-и-Паринакота аймағындағы Арика қаласы Оңтүстік Американың кең ішкі аймағы үшін маңызды порты болып табылады. Бұл қала Боливия үшін еркін порт қызметін атқарады және осы елдің сауда айналымының үлкен бөлігін басқарады.
Arica is an important port for a large inland region of South America. The city serves a free port for Bolivia and manages a substantial part of that country's trade.
Колониялық кезең
Испаниялықтар 1541 жылы капитан Лукас Мартинес де Бегазо басшылығымен осы жерге қоныстанды, ал 1570 жылы бұл аймақ салтанатты түрде "La Muy Ilustre y Real Ciudad San Marcos de Arica" (Ариканың Сан-Маркос қаласының өте көрнекті және патшалық қаласы) деп аталып, жаңа мәртебе алды. 1545 жылға қарай Арика Боливиядан Потосиден шығарылатын күмістің негізгі экспорт ортасы болды, ал Потоси сол кезде әлемдегі ең ірі күміс кенішіне ие болған. Осылайша Арика Испания империясының маңызды портының бірі ретінде өте маңызды рөл атқарды. Осындай құнды байлық Ариканы қарақшылар, пираттар және каперлердің шабуылына ұшыратты, олардың арасында Фрэнсис Дрейк, Томас Кавендиш, Ричард Хокинс, Жорис ван Шпилберген, Джон Уотлинг, Балтазар де Корд, Бартоломей Шарп, Уильям Дампир және Джон Клипертон қаланы тонауға қатысты.
Перу дәуірі (1821-1880)
1821 жылы испан билігі құлағаннан кейін Арика жаңадан тәуелсіз болған Перу Республикасының құрамына кірді. 1823 жылғы Перу Конституциясы оны Арекипа департаментінің провинциясы деп қарастырады. 1855 жылы Перу Латын Америкасындағы алғашқылардың бірі болып Арика – Такна теміржолын (ұзындығы 53 км) іске қосты. Бұл теміржол бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. 1868 жылдың 13 тамызында болған жер сілкінісі қаланың жанында шамамен 8,0 – 9,0 магнитудасымен тіркелді. Қаза тапқандардың саны бойынша әртүрлі бағалаулар бар, кейбіреулер 25 000 – 70 000 адам десе, енді біреулер Арика халқы 3000-нан аз болған және қаза тапқандар саны шамамен 300 адамды құраған деп есептейді. Осы жер сілкінісінен цунами туды, оның толқындары Тынық мұхиты арқылы Гавайи, Жапония және Жаңа Зеландияда байқалды. Арика Перу-Чили атырабы деп аталатын субдукция аймағына, яғни Наска плитасының Оңтүстік Америка плитасының астына енетін жерге өте жақын орналасқандықтан, қала мега-жер сілкіністеріне бейім.
Чилендеу кезеңі (1880-1929)
Чили әскерлері Тынық мұхиты соғысынан кейін аймақты басып алды. 1883 жылғы Анкон шарты аймақты Чилидің бақылауына ресми түрде өткізді. 1929 жылғы Лима шартындағы Тачна-Арика келісімі нәтижесінде Тачна Перуға қайтарылды, бірақ Арика Чилинің құрамында қалды.
Қазіргі заманғы Арика (1929 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
1958 жылы Чили үкіметі "Ариканы дамыту кеңесін" (Junta de Adelanto de Arica) құрды, ол өнеркәсіп орнатуға, мысалы, көлік құрастыру зауыттары, салықтан босатылған аймақ және казино сияқты көптеген салық жеңілдіктерін енгізді. Citroën, Peugeot, Volvo, Ford және General Motors сияқты көптеген автомобиль өндірушілер Арикада зауыттар ашты, олар 2008 жылға дейін Chevrolet LUV пикаптарын шығарды. 1975 жылы Чилидің жаңа ашық экономика саясатымен бірге "Ариканы дамыту кеңесі" таратылды. Арика және Паринакота облысы 2007 жылғы 8 қазанда президент Мишель Бачелеттің 2007 жылғы 23 наурызда Арика қаласында жариялаған 20.175 заңына сәйкес құрылды.
Промельдегі уытты қалдықтар қоймасы
1984-1985 жылдары швед металлургиялық компаниясы Boliden Mineral AB жергілікті минералдық өндіруші компания Promel Ldta.-ға 10 миллион швед кронасын (2021 жылы 1,2 миллион доллар, 3,15 миллион доллар) Скельфтеодағы Рённскярверкен зауытынан 20 000 тоннаға жуық балқыту шламын қабылдау, өңдеу және сақтау үшін төледі. Шламның құрамында қорғасын, мырыш, кадмий, сынап және темірдің жоғары деңгейі, сондай-ақ алтын мен күмістің аз мөлшері бар еді. Қосымша табыс табу үшін Promel Арика қаласының шетіндегі Sitio F орналасқан өңдеу зауытында қалдықтардан түрлі заттарды алуды жоспарлады. Өндірілген өнімдердің басым бөлігі шикі мырыш, темір, күміс, алтын оксидтері болды. Бірінші партия 1984 жылдың тамызында Арикаға жеткізілді, ал 1984 жылдың қазан айында 500 кг сынама партиясын өңдеу Сантьягодағы Чили Денсаулық сақтау органының өкілінің қатысуымен оң нәтижелер көрсетті. Шламды ірі көлемде өңдеу басталғаннан кейін және шламның үшінші және соңғы партиясы 1985 жылдың шілдесінде Promel зауытына жеткеннен кейін Boliden мен Promel арасындағы байланыс үзілді. 1980-жылдардың соңында Promel F орналасқан жердегі барлық қызметін белгісіз себептермен тоқтатты және аса улы балқыту шламының қалған 10 000 тоннасын ашық жерде, ауа-райының әсеріне қалдырды. Зауыттың маңындағы аумақты жергілікті билік кейіннен аз қамтылған отбасыларға арналған мемлекеттік бағдарламамен тұрғын үйлер салу үшін пайдаланды. Бұл кезде бұрынғы зауыт пен тұрғын үйлер арасында ешқандай физикалық тосқауыл болған жоқ. Жаңа ауданның тұрғындары жердегі шламының құрамы туралы ештеңе білмей, оны балалардың ойын алаңы ретінде пайдаланды. 1990-жылдары бұрынғы зауыттың маңындағы көптеген тұрғындарда қорғасын мен мырышқа уланудың белгілері байқалды. 1998 жылы Чили билігі Promel компаниясына улы қалдықтарды көшіруге бұйрық берді. Promel шламды жақын жердегі төбенің ар жағына көшіріп, пластик қаппен жапты. Бұл уақытша сақтау орны ретінде қарастырылған, бірақ материал әлі күнге дейін сол жерде сақталып тұр. Sitio F орналасқан жердің қалған бөліктерін тазалау 2010 жылы ғана аяқталды. Шламды алып тастағаннан кейін де жергілікті халықтың денсаулығына зиянды әсері сезілуде. 2010 жылы 8 000-ға жуық тұрғын улы заттарға тексерілді. Чили Денсаулық сақтау органынан нәтиже алған 6600 адамның 12,9%-ның зәрінен мырыш табылды. Зерттеулер жергілікті халық арасында өкпе, несеп қуығы, бүйрек және тері қатерлі ісіктерінің жоғары деңгейі анықталды. Денсаулыққа зиян келтіретін басқа да салдарларға қатерлі емес жүрек және өкпе аурулары, сондай-ақ жүктілік кезінде туу салмағының төмен болуы және түсік тастау сияқты көбелекке қатысты мәселелер жатады. 2013 жылы 796 Арика тұрғыны, соның ішінде адам құқықтарын қорғаушылар Швецияда Болиденге қарсы сотқа шағымданып, талап ашты. Солтүстік Норрланд апелляциялық соты жәбірленушілердің талаптары мерзімі өткенін анықтады, ал Швеция Жоғарғы соты істі қараудан бас тартты.
Демография
Ұлттық статистика институтының 2017 жылғы санағы бойынша, Ариканың ауданы белгілі бір шамада және 222 619 тұрғыны бар (110 115 ер адам және 112 504 әйел адам). 2002 және 2017 жылғы санақтар арасында халық саны 20%-ға (37 351 адамға) өсті. Арика аймақтың жалпы халқының 97,7%-ына мекендейді.
Экономика
Арика – өңірінің экономикалық қуаты. Ол ірі сауда және тасымал орталығы және Боливияның теңізге шығу үшін өте маңызды.
Ерекшеліктері
Моро де Арика – қалада орналасқан биік, дерлік тік тасты құрылым және төбе, теңіз деңгейінен шамамен 139 метр биіктікте. Бұл қалада гарнизон құрған перулік әскерлердің соңғы қорғаныс бекінісі болды. 1880 жылдың 7 маусымында Чили әскерлері оған шабуыл жасап, басып алды, бұл олардың Тынық мұхиты соғысы кезіндегі «Шөлдік науқанының» (Campaña del Desierto) соңғы күш-жігері еді. Қала орталығына жақын Асапа аңғары орналасқан, ол көкөністер және, әсіресе, Асапа зәйтүндері өсірілетін құнарлы жер. Экономикалық тұрғыдан, бұл Чили кені үшін маңызды порт болып табылады. Жартылай тропикалық ендік, төмен ылғалдылық және қаланың жағажайлары Ариканы танымал туристік орынға айналдырды. Бұл Чилидің Боливиямен теміржол желілерінің де орталығы. Әуе көлігі үшін аймаққа Шакаллута халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді. Арика Перудің Такна қаласымен тығыз байланыста. Көптеген адамдар екі қала арасында күнделікті шекарадан өтеді, себебі Перуда көптеген қызметтер (мысалы, тіс дәрігерлері, дәрігерлер және т.б.) арзан. Арика Такна және Ла-Пас қалаларына жеке теміржол желілері арқылы қосылған.
Климат
Кёппен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес, Ариканың ыстық шөлді климаты бар, климат карталарында "BWh" деп қысқартылады. Көптеген құрғақ климатты қалалардан өзгеше, Арика жыл бойына ең жоғары температураны сирек көреді және салыстырмалы түрде бұлтты болады. Арика сонымен қатар Жердегі жауын-шашын мөлшері бойынша ең құрғақ мекенді жер ретінде танымал: әуежай метеорологиялық станциясында өлшенген орташа жылдық жауын-шашын 0,76 мм (0,03 дюйм) құрайды.
Әкімшілік
Коммуна ретінде Арика Чилидің үшінші деңгейдегі әкімшілік бөлімшесі болып табылады, оны муниципалдық кеңес басқарады, ал оның төрағасы – тікелей сайланатын алькаде, оның өкілі төрт жыл сайын жаңадан сайланады. 2008–2012 жылдар аралығында алькаде болып Waldo Sankán Martínez (Тәуелсіз) тағайындалды. Шамамен 4517 метр биіктікте орналасқан. Ол Лаука ұлттық паркінің ішінде жатыр. Pucará de Copaquilla: теңіз деңгейінен шамамен 3000 метр биіктікте, 12 ғасырда салынған, Ұлттық ескерткіш мәртебесі берілген, қорғаныс мақсатында қолданылған төбеде орналасқан. Оның ішкі кеңістіктерін қорғайтын қос қабырғалы тас дуалдары бар. Осы нүктеден өзендер мен арналарды көруге болады. Термас де Юраси – Путре қаласының оңтүстік-шығысына қарай бірнеше шақырым жерде, Ruta 11 CH трассасынан топырақ жолға бұрылыс жасап орналасқан. Жер асты суларының температурасы жоғары, олардың емдік қасиеттері бар деп есептеледі. Арика серфингпен айналысу үшін әлемде танымал орын. "Эль Гринго" деп аталатын толқын жыл сайын серфинг және бодиборд бойынша әлем чемпионаттарын қабылдайды. 2007 жылы Арика ASP әлем турнесінің бірінші кезеңіне таңдалды. Бұл турдың басқа да аялдамаларына Гавай, Таити, Фиджи және Оңтүстік Африка кіреді.
Көлік
Арика-Ла-Пас темір жолындағы жолаушылар пойыздарының қызметі 1996 жылы тоқтатылды, бірақ 2017 жылға қарай Арикадан туристік мақсатта (және жүк тасымалы үшін) қызметтерді қайта жаңғырту туралы ұсыныстар жасалды. 2011 жылы Чили Арика портын жекешелендіру жоспарларын жариялады. Боливия бұған қарсы шықты, себебі Арика – оның маңызды теңіз порты. Чакаллута халықаралық әуежайы Ариканың басты әуежайы болып табылады және қаланың солтүстігіне қарай 18,5 шақырым қашықтықта орналасқан. LATAM Chile, Amaszonas, JetSmart және Sky Airline бірнеше Чили әуежайларына жүйелі коммерциялық рейстерді жүзеге асырады.