Панама қаласы: тарихы мен маңызы

Кіріспе

Панаманың астанасы және ең ірі қаласы – Панама Республикасының астанасы Панама қаласы (lang es; sjuˈða(ð) ðe panaˈma), сондай-ақ Панама (немесе испан тілінде Панама) деп те аталады. Панама қаласының халқы 1 086 990 адамды құрайды.

Панама қаласы 1519 жылдың 15 тамызында испан конкистадоры Педро Ариас Давиламен құрылды. Бұл қала Перудегі Инка империясын бағындырған экспедициялардың бастапқы нүктесі болды. Қала Америка құрлығындағы ең маңызды сауда жолдарының біріндегі аялдама болды, ол Nombre de Dios және Портобело ярмаркаларына дейін жетеді, олар арқылы Испания Америкадан өндірген алтын мен күмістің көп бөлігі өтті. 1671 жылдың 28 қаңтарында алғашқы қала жеке қарақшы Генри Морган қаланы тонап, өртеп жіберген кезде өрттен қирады. Қала екі жылдан кейін, 1673 жылдың 21 қаңтарында, алғашқы қоныстанған жерден шалқап жатқан жартыаралда қайта құрылды. Бұрын қираған қаланың орны әлі де қираған күйде сақталған, қазір ол ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген және мектеп саяхаттарымен үнемі зыярат етілетін танымал туристік орын.

Тарих

Қала 15 тамыз 1519 жылы Педро Ариас де Авила, сондай-ақ Педрариас Давила деп танылған Педро Ариас де Авиламен құрылды. Құрылғаннан кейін бірнеше жыл ішінде қала Перуды зерттеу мен бағындыруға арналған бастапқы нүктеге айналды, ал алтын мен күміс Испанияға Истмус арқылы транзиттік пункт ретінде жіберілді. Генуялық итальяндықтар мен испандықтар испандық отарлаудан бұрын Малай-Полинезиялықтар әкелген Филиппиннен кокос жаңғақтарымен кездесті. 1520 жылы генуялық саудагерлер испандықтардың берген жеңілдіктерінің арқасында портты және аймақтың саудасын, негізінен құл саудасын бақылады, олардың Генуя Республикасы негізгі банк базасы болды. 1671 жылы Генри Морган 1400 адамнан тұратын отрядымен қалаға шабуыл жасап, тонады, содан кейін қала өртенді. Ескі қаланың қираған қалдықтары әлі де сақталған және Панама Вьехо (Ескі Панама) деп аталатын танымал туристік орын болып табылады. Қала 1673 жылы бастапқы қаладан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 8 шақырым жерде жаңа жерде қайта салынды. Бұл орын қазір қаланың Casco Viejo (Ескі ауданы) деп белгіленген. Панама қаласы Америкадағы қазіргі заманғы астаналардың ең ерте құрылған төртіншісі болып табылады. Калифорниядағы алтын асығудың басталуына бір жыл бұрын Панама теміржол компаниясы құрылды, бірақ теміржол толыққанды жұмыс істеуі 1855 жылға дейін күтті. 1848 мен 1869 жылдар аралығында, АҚШ-та бірінші трансконтиненталдық теміржол аяқталған жылда, шамамен 375 000 адам Атлант мұхитынан Тынық мұхитына дейін Истмус арқылы өтті, ал кері бағытта 225 000 адам сапарлады. Бұл қозғалыс сол кезеңде қаланың гүлденуіне үлкен үлес қосты. 1903 жылдың 3 қарашасында Колумбиядан тәуелсіздік алғаннан кейін Филипп Бунау Варилья (француз инженері) Ерекше Елші және Толық өкілетті министр болып тағайындалды. Бунау Варилья 1903 жылғы Хей-Бунау Варилья шартын жасасты, ол АҚШ-қа канал үшін 10 миль енді жер участасын, Панамаға 10 миллион доллар біржолғы төлемді және 250 000 доллар көлеміндегі жылдық аннуитетті қамтамасыз етті. АҚШ сондай-ақ Панаманың тәуелсіздігіне кепілдік беруге келісті. 1914 жылы аяқталған Панама каналы АҚШ-тың технологиялық шеберлігі мен экономикалық күшін көрсетеді. АҚШ-тың каналға бақылауы ақырында АҚШ-Панама қарым-қатынасындағы кедергіге айналғанымен, сол кезде ол маңызды сыртқы саяси жетістік ретінде жарияланды. Панама каналын салу инфрақұрылым мен экономикаға үлкен пайда әкелді. Атап айтарлықтай жайт, американдықтардың Канал аймағында болуының нәтижесінде денсаулық сақтау және санитария жағдайының жақсарғаны. Канал құрылысы үшін бас санитарлық офицер болған Уильям Горгас ерекше үлкен әсер етті. Ол аурулар аймаққа тән масалардың көптігі арқылы таралады деп болжады және үйлерді дезинфекциялауды және суды тазартуды бұйырды. Бұл 1905 жылдың қарашасына қарай сары қызылшаның жойылуына және безгек ауруының күрт төмендеуіне әкелді. Панама қаласы әлі де банк орталығы болып табылады, бірақ қолма-қол ақша ағынына қатысты өте айқын бақылаулар бар. Тасымал Гонконгтың Хатчисон Вэмпоа компаниясы басқаратын Балбоа ауданындағы порттық құрылымдар арқылы және Истмустың Кариб теңізі жағындағы бірнеше порттар арқылы жүзеге асырылады. Үлкен Панама қалалық аймағында орналасқан Балбоа бұрын Панама каналы аймағының бөлігі болған, ал бұрынғы Панама каналы аймағының әкімшілігі осы жерде орналасқан.

The city was founded on 15 August 1519, by Pedro Arias de Ávila, also known as Pedrarias Dávila. Within a few years of its founding, the city became a launching point for the exploration and conquest of Peru and a transit point for gold and silver headed back to Spain through the Isthmus. The Genoese Italians and the Spanish encountered coconuts from the Philippines which the Malayo Polynesians brought before Spanish colonization. In 1520, Genoese merchants controlled the port and the commerce of the region, mainly for the slave trade, thanks to a concession given by the Spaniards, who had the Republic of Genoa as its main banking base. In 1671 Henry Morgan with a band of 1,400 men attacked and looted the city, which was subsequently destroyed by fire. The ruins of the old city still remain and are a popular tourist attraction known as Panamá Viejo (Old Panama). The city was rebuilt in 1673 in a new location approximately 5 mile (8 km) southwest of the original city. This location is now known as the Casco Viejo (Old Quarter) of the city. Panama City is the fourth earliest founded of the modern day capital cities in the Americas. One year before the start of the California Gold Rush, the Panama Railroad Company was formed, but the railroad did not begin full operation until 1855. Between 1848 and 1869, the year the first transcontinental railroad was completed in the United States, about 375,000 people crossed the isthmus from the Atlantic to the Pacific, and 225,000 in the opposite direction. This traffic greatly increased the prosperity of the city during that period. After declaring independence from Colombia on November 3, 1903, Philippe Bunau Varilla (a French engineer) was named Envoy Extraordinary and Minister Plenipotentiary. Bunau Varilla negotiated the Hay Bunau Varilla Treaty of 1903, which provided the United States with a 10 mile wide strip of land for the canal, a one time $10 million payment to Panama, and an annual annuity of $250,000. The United States also agreed to guarantee the independence of Panama. Completed in 1914, the Panama Canal symbolized U. S. technological prowess and economic power. Although U. S. control of the canal eventually became an irritant to U. S. Panamanian relations, at the time it was heralded as a major foreign policy achievement. The construction of the Panama Canal was of great benefit to the infrastructure and economy. Of particular note are the improvements in health and sanitation brought about by the American presence in the Canal Zone. William Gorgas, the chief sanitary officer for the canal construction, had a particularly large impact. He hypothesized that diseases were spread by the abundance of mosquitos native to the area, and ordered the fumigation of homes and the cleansing of water. This led to yellow fever being eradicated by November 1905, as well malaria rates falling dramatically. The city of Panama is still a banking center, although with very visible controls in the flow of cash. Shipping is handled through port facilities in the area of Balboa operated by the Hutchison Whampoa Company of Hong Kong and through several ports on the Caribbean side of the isthmus. Balboa, which is located within the greater Panama metropolitan area, was formerly part of the Panama Canal Zone, and the administration of the former Panama Canal Zone was headquartered there.

География

Панама Тынық мұхиты мен тропикалық жаңбырлы ормандар арасында орналасқан, Панаманың солтүстік бөлігінде. Панама қаласынан басталып, Панама каналы бойымен созылатын Parque Natural Metropolitano (Метрополитен табиғи паркі) ерекше құс түрлерімен және тапир, пума, кайман сияқты басқа да жануарлармен толы. Каналдың Тынық мұхиты жаққап орналасқан жерінде, тропикалық теңіз өмірі мен экологиясымен қызығушыларға арналған зерттеу орталығы – Centro de Exhibiciones Marinas (Теңіз көрмелері орталығы) орналасқан, оны Смитсониан тропикалық зерттеу институты басқарады. Панама маңындағы тропикалық ормандар Панама каналының жұмыс істеуі үшін өте маңызды, оған операция үшін қажетті суды жеткізеді. Каналдың Панама экономикасы үшін маңыздылығына байланысты, канал маңындағы тропикалық ормандар дерлік таза күйінде сақталған; канал – орманның ортасында орналасқан және сол орманды сақтауға көмескен алып инженерлік жобаның сирек мысалы. Каналдың батыс жағында Parque Nacional Soberanía (Егемендік ұлттық паркі) орналасқан, оған Саммит ботаникалық бақтары мен жануарлар бағы кіреді. Бұл ұлттық парктегі ең танымал жол – құс бақылаушылар арасында кең таралған Pipeline Road. Панаманың құнарлы ландшафтында 500-ге жуық өзен өтеді. Көбісі кеме жүруге жарамсыз, көптегені биік таулардағы жылдам ағыстар ретінде басталып, аңғарларда шарлап, жағалау дельталарын құрайды. Дегенмен, қала шекарасында орналасқан Río Chepo (Чепо өзені) және Río Chagres (Шагрес өзені) гидроэлектр энергиясының көзі болып табылады. Río Chagres (Шагрес өзені) Кариб теңізіне құятын 150-ге жуық өзеннің ішіндегі ең ұзын және ең маңыздысы болып есептеледі. Бұл өзеннің бір бөлігі каналдың екі шлюзі арасындағы транзиттік маршруттың маңызды бөлігін құрайтын Gatun Lake (Гатун көлі) құру үшін тоғады. Gatun Lake (Гатун көлі) және Madden Lake (Мадден көлі) (олар да Río Chagres (Шагрес өзені) суымен толы) бұрынғы канал аймағына гидроэлектр энергиясын жеткізеді. Río Chepo (Чепо өзені), тағы бір маңызды гидроэлектр энергиясының көзі, Тынық мұхитына құятын 300-ден астам өзеннің бірі.

Климат

Көппен климаттық жіктелімі бойынша Панама қаласында тропикалық саванна климаты (Köppen Aw) басым, ол тропикалық муссондық климаттан сәл құрғақ. Жыл сайын белгілі бір мөлшерде жауын-шашын жауады. Жаңбырлы маусым мамырдан желтоқсанға дейін, ал құрғақ маусым қаңтардан сәуірге дейін созылады. Температура жыл бойы тұрақты болып, шамамен 27 °C (81 °F) құрайды. Панамада күн сәулесі шамалы, себебі ол Ықпалдасу аймағында орналасқан, онда тіпті құрғақ маусымда да бұлтты болу жиі кездеседі.

Сәулет

Панаманың ескі кварталы (немесе Каско-Вьехо, Панама) испан отарлық ғимараттарынан бастап, Панама каналын салу кезінде салынған француз және Антиль аралдарының қалалық үйлеріне дейін, көптеген сәулеттік стильдерді ұсынады. Қаланың көбінесе жаңа аудандарында көп қабатты ғимараттар көп, олар бірге өте тығыз горизонт құрайды. Қазіргі таңда 110-нан астам жоғары ғимараттар салынып жатыр, ал 127-сі аяқталған. Қала жоғары ғимараттар саны бойынша әлемде 45-орында тұр. Панама каналын кесіп өтетін "Сентенниал" көпірі, Америка құлықтағы тағы жеті көпірмен бірге, Америка сегменттік көпірлер институтының үздік сыйлығына ие болды.

Көршіліктер

Қала Панама округінде орналасқан, бірақ оның қалалық аймағына Панама каналының қарсы бетіндегі бірнеше елді мекендер де кіреді. Елдің қалған бөлігі сияқты, қала corregimientos-ке бөлінген, олардың ішінде көптеген шағын аудандар бар. Casco Viejo деп белгілі ескі квартал Сан-Фелипе corregimiento-сында орналасқан. Сан-Фелипе және тағы он екі corregimiento қаланың қалалық орталығын құрайды, оның ішінде Санта-Ана, Эль-Чоррильо, Калидония, Курунду, Анкон, Белла-Виста, Бетания, Сан-Франциско, Хуан-Диас, Пуэбло-Нуэво, Парк-Лефевр және Рио-Абахо кіреді.

Экономика

Елдің экономикалық және қаржы орталығы ретінде Панама қаласының экономикасы қызмет көрсетуге негізделген, банктік, сауда және туризмге басымдық берілген. Экономика Панама каналы мен Балбоада орналасқан порттық инфрақұрылымдарға байланысты сауда және тасымал қызметіне едәуір тәуелді. Панаманың канал арқасында әлемдік капиталдың тоғысқан ортасы ретіндегі мәртебесі қаланың оффшорлық банк және салық жоспарлау саласындағы жетекші орынға ие болуына көмектесті. Осының нәтижесінде экономика бухгалтерлер мен заңгерлерге сүйенді, олар жаһандық корпорацияларға нормативтік-құқықтық жүйенің өңделуіне көмектеседі. Қала соңғы жылдары айтарлықтай экономикалық өсімді қамтиды, бұл негізінен Панама каналын кеңейтуге, жылжымайтын мүлікке инвестициялардың өсуіне және салыстырмалы түрде тұрақты банк секторына байланысты. Қалада шамамен сексен банк бар, олардың кемінде он бесеуі жергілікті. Панама қаласы елдің ЖІӨ-нің шамамен 55% өндіреді. Бұл Панаманың көптеген бизнес және кеңселер қала мен оның аймағында орналасқандықтан. Қала елдегі басқа бағыттарға тоқтау орны, сондай-ақ транзиттік және туристік мақсаттарға ие. Туризм – кіріс табу тұрғысынан маңызды экономикалық қызметтердің бірі. Экономиканың бұл секторы ХХ ғасырдың соңында Панама каналы аймағын берумен байланысты үлкен өсімді бастан өткерді. Қонақүй бөлмелерінің саны он еседен астамға өсті, 1997 жылы 1400-ден 2013 жылы 15 000-ға дейін, ал жылдық келушілер саны 1999 жылы 457 000-нан 1,4 миллионға дейін жетті. Қаладағы қонақүйлердің толтырылу деңгейі әрқашан салыстырмалы түрде жоғары болды, 2008 жылы АҚШ-тан тыс қалалар арасында екінші орынға ие болды, Перт (Австралия) және Дубайдан кейін. Алайда, 2009 жылдан бері қонақүйлердің толтырылу деңгейі төмендеді, бұл көптеген жаңа сәнді қонақүйлердің ашылуына байланысты болуы мүмкін. Le Méridien, Radisson және RIU сияқты бірнеше халықаралық қонақүй желілері қалада жаңа қонақүйлер ашты немесе ашуды жоспарлап отыр, бұрыннан жұмыс істеп келген Marriott, Sheraton, InterContinental және басқа да шетелдік және жергілікті брендтермен қатар. Трамп ұйымы 2006 жылы Латын Америкасындағы алғашқы инвестициясы – Трамп Оушен Клубын салды, ол қаладағы ең биік ғимарат. 2018 жылы ол Трамп брендінің құнсыздануымен байланысты төмендеген тұрғын үй көрсеткіштеріне байланысты Баия Гранд Панама деп қайта аталды. Қазір ол JW Marriott-тың меншігі. Hilton Worldwide Эль-Кангрехода Hilton Garden Inn ашты, ал 2013 жылы Латын Америкасындағы екінші Waldorf Astoria қонақ үйі The Panamera ашылды. Жерді мелиорациялау жобалары жолдар, тұрғын үйлер және саябақтар салу үшін қосымша жаңа жерлерді жасады, мысалы, Cinta Costera.

As the economic and financial center of the country, Panama City's economy is service based, heavily weighted toward banking, commerce, and tourism. The economy depends significantly on trade and shipping activities associated with the Panama Canal and port facilities located in Balboa. Panama's status as a convergence zone for capital from around the world due to the canal helped the city establish itself as a prime location for offshore banking and tax planning. Consequently, the economy has relied on accountants and lawyers who help global corporations navigate the regulatory landscape. The city has benefited from significant economic growth in recent years, mainly due to the ongoing expansion of the Panama Canal, an increase in real estate investment, and a relatively stable banking sector. There are around eighty banks in the city, at least fifteen of which are local. Panama City is responsible for the production of approximately 55% of the country's GDP. This is because most Panamanian businesses and premises are located in the city and its metro area. It is a stopover for other destinations in the country, as well as a transit point and tourist destination in itself. Tourism is one of the most important economic activities in terms of revenue generation. This sector of the economy has seen a great deal of growth since the transfer of the Panama Canal Zone at the end of the twentieth century. The number of hotel rooms increased by more than ten fold, from 1,400 in 1997 to more than 15,000 in 2013, while the number of annual visitors increased from 457,000 in 1999 to 1.4 million in 2011. The city's hotel occupancy rate has always been relatively high, reaching the second highest for any city outside the United States in 2008, after Perth, Australia, and followed by Dubai. However, hotel occupancy rates have dropped since 2009, probably due to the opening of many new luxury hotels. Several international hotel chains, such as Le Méridien, Radisson, and RIU, have opened or plan to open new hotels in the city, along with those previously operating under Marriott, Sheraton, InterContinental, and other foreign and local brands. The Trump Organization built the Trump Ocean Club, its first investment in Latin America, in 2006 and it is the tallest building in the city. In 2018 it was renamed The Bahia Grand Panama following falling occupancy rates associated with the declining brand value of the Trump name. Meanwhile, it is a JW Marriott property. Hilton Worldwide opened a Hilton Garden Inn in El Cangrejo, and in 2013, The Panamera, the second Waldorf Astoria Hotel in Latin America. Land reclamation projects have created additional new land for highways, housing, and parkland developments, Cinta Costera.

Демография

Қаланың 26 ауданында шамамен 1 086 990 тұрғын бар. Панама қаласының тұрғындары көбінесе капиталино деп аталады және олардың құрамында метистер (70%), америкалықтар мен араласқандар (Батыс Үндістер) (14%), ақ адамдар (10%), америкалықтар (6%), сондай-ақ афро-панамалықтар бар. Қала ішінде зор мәдени әртүрлілік сақталған, ол испан тілінен өзге неміс, португал, француз, араб, қытай, иврит және ағылшын сияқты көптеген тілдерде көрініс береді. – Америка құрлығының Тынық мұхиты жағалауында Педро Ариас де Авиланың 15 тамыз 1519 жылы құрған алғашқы испан қаласының Монументалды тарихи кешенінің архитектуралық ескерткіштеріне берілген атау. Бұл қала 1532 жылы Перудегі Инка империясын бағындырған жорықтардың бастапқы нүктесі болды. Ол Америка құрлығындағы ең маңызды сауда жолдарының біріндегі аялдама болды, сол арқылы Nombre de Dios және Портобелоның мәшһүр жәрмеңкелеріне жол ашылды, одан Испания Америкадан алған алтын мен күмістің көп бөлігі өтті.

Өнер

Панаманың ең маңызды суретшілерінің бірі - Альфредо Синклер. Ол 50 жылдан астам уақыт бойы абстрактілі өнер саласында жұмыс істеді және елдегі ең маңызды көркем жинақтардың бірін жасады. Оның қызы Ольга Синклер де оның жолын жалғап, Панама өнеріндегі тағы бір маңызды тұлғаға айналды. Тағы бір аса белгілі панамалық суретші - Гиллермо Трухильо, ол әлем жүзіне абстрактілі сюрреализмімен танымал. Брук Альфаро – өзінің ерекше стильдегі майлы суреттерімен бүкіл әлемге белгілі панамалық суретші. Тағы бір көрнекті суретші – Марио Кальвит, ол 1950-1970 жылдар аралығында елде гүлденген буынның ұлы суретшілерінің бірі ретінде танылады.

Білім

Қалада мемлекеттік және жеке мектептер бар. Көптеген жеке мектептер екі тілді (ағылшын және испан тілінде). Жоғары білім саласын екі ірі мемлекеттік университет басқарады: Панама университеті және Панама технологиялық университеті. Санта-Мария-Ла-Антигуа католик университеті, Панаманың Латын университеті, Латын Америка ғылым және технология университеті (ULACIT), Панаманың қашықтықтан оқыту және ашық университеті (UNADP), Панаманың Истмо университеті, Панаманың Халықаралық теңіз университеті және Американың мамандандырылған университеті сияқты жеке университеттер де бар. Сонымен қатар, Панамада Nova Southeastern университетінің филиалы (оның бас кампусы Флорида штатының Бровард округіндегі Форт-Лодердейл қаласында орналасқан), Оклахома университеті, Орталық Техас университеті, Луисвилл университеті (қаладағы серіктес кампусын басқарады) және Флорида мемлекеттік университеті, академиялық және технологиялық паркте, «Білім қаласы» деп белгілі бір кең оқу бағдарламасын жүзеге асырады.

Денсаулық сақтау

Панама қаласында кем дегенде 14 аурухана және мемлекеттік және жеке клиникалардың кең желісі бар, оның ішінде Санто-Томас ауруханасы, Балалар ауруханасы, Арнульфо Ариас Мадрид аурухана кешені, Паитилья медициналық орталығы, Санта-Фе ауруханасы, Ұлттық ауруханасы, Сан-Фернандо клиникалық ауруханасы және Пунта-Пасифика ауруханасы бар. Елдің шамамен 45% дәрігерлері Панама қаласында жұмыс істейді.

Көлік

Панаманың халықаралық әуежайы – Токумен халықаралық әуежайы қаланың шығыс шетінде орналасқан. Панама қаласына тағы екі әуежай қызмет көрсетеді: Панама Пасифико, бұрын Говард әуе күштері базасы, және Маркос А. Гелаберт, бұрын Альбрук әуе күштері базасы. Пасифико Wingo авиакомпаниясына қызмет көрсетеді, ал Маркос А. Гелаберт әуежайы AirPanama авиакомпаниясының негізгі хабы болып табылады. Қалған көптеген рейстер Tocumen арқылы жүзеге асырылады. Панама метрополитені – Панама қаласының солтүстік және шығыс бөліктерін қала орталығымен байланыстыратын жылдам транзит жүйесі. Панама метрополитенінде қазіргі таңда екі желі жұмыс істеп тұр, ал үшінші желі құрылыс кезеңінде. Панама қаласындағы жол тығындарының себебі – жолдың әр километріне тиесілі жеке көліктердің көп саны. Жол тығындарын азайту мақсатында 2014 жылы Панама метрополитені іске қосылды, оның құрылысы ұзаққа созылып, салықтарды арттыру арқылы қаржыландырылды. Анкон қаласында орналасқан автобус терминалы қалаға кіретін және қаладан шығатын автобустарды ұсынады. Автобус тасымалы Панамадағы ең көп қолданылатын көлік түрінің бірі болып табылады. Терминал күн сайын мыңдаған жолаушыларды Дэвид, Чирики, сондай-ақ Херрера және Лос-Сантос орталық провинцияларынан қабылдайды. Бұдан өзге, терминал Панамерикан тас жолы арқылы Орталық Америкадан халықаралық жолаушыларды да қабылдайды. Панама қаласында сары түсті таксилер арқылы көлік қызметтері ұсынылады. Таксилер бағаны өлшеу үшін баға санағышты пайдаланбайды, оның орнына Панаманың көлік басқармасы – Autoridad de Transito y Transporte Terrestre жариялаған аймақтық тариф жүйесі қолданылады. Бұрын таксилер қызыл түсті болған. Көбінесе, қалыпқыдан артық ақы талап ететін такси жүргізушілеріне де кездесесіз. Көптеген жүргізушілер InDriver және Cabify платформаларында да жұмыс істейді. Uber компаниясының Панама қаласындағы қызметін тоқтатуды талап ететін такси жүргізушілерінің саны көп.

Ибероамерикалық астаналар одағы

Панама қаласы Ибероамерикалық астаналар одағының мүшесі.