Кіріспе
Ағылшын актері (1890–1965)
Стэн Лорел (LORRəl; туған аты Артур Стэнли Джефферсон; 16 маусым 1890 – 23 ақпан 1965) – ағылшын комедиялық актері, сценарийші және кинорежиссер, «Лорел мен Харди» комедиялық дуетінің бір бөлігі. Ол комедиялық әріптесі Оливер Хардимен бірге 107 қысқаметражды фильмде, көркем фильмдерде және эпизодтық рөлдерде ойнады. Ол Чаплинмен бірге Ұлыбританиядан Карно труппасымен АҚШ-қа келді. Лорел 1917 жылы кинодағы мансабын бастады және 1951 жылы соңғы рет түсті. Ол 1921 жылы Оливер Хардимен бірге «Бақытты ит» атты қысқаметражды фильмде ойнады, бірақ олар 1927 жылдың соңына дейін ресми түрде дуэт құрмады. Содан кейін ол 1957 жылы комедиялық әріптесінің қайтыс болуына дейін Хардимен ғана түсті, сосын зейнеткерлікке шықты. 1961 жылдың сәуірінде 33-ші «Оскар» сыйлықтарында Лорел комедиядағы новаторлық еңбегі үшін арнайы сыйлықпен марапатталды және Голливуд Даңқы аллеясында 7021 Голливуд бульвары мекенжайында оның жұлдызы орнатылды. Лорел мен Харди 2005 жылы Ұлыбританияда өткен «Комиктер комигі» сауалнамасында ең жақсы дуэттердің бірінші орнына және жалпы есеп бойынша жетінші орынға ие болды. 2009 жылы дуеттің қола мүсіні Лорелдің туған қаласы Ульверстонда ашылды.
Ерте өмір
Артур Стэнли Джефферсон 1890 жылғы 16 маусымда Ланкашир, Ульверстон қаласының Аргайл-стриттегі әжесі мен атасының үйінде дүниеге келді. Оның әкесі – Бишоп-Оклендтен келген актер және театр директоры Артур Дж. Джефферсон, анасы – Ульверстондық актриса Маргарет (құрметті есімі Меткалф) болды. Ол бес баланың бірі еді. Олардың арасында Стэннің төрт қысқа фильмінде ойнаған Эдвард та бар. Оның ата-анасы театр өнеріне белсенді қатысты. Балалық шағында Лорел көп уақытын анасының әжесі Сара Меткалфпен Солтүстік Шилдсте өткізді, сондай-ақ Тейнемут қаласындағы Король мектебінде, Нортумберлендте білім алды. Ол ата-анасымен бірге Шотландияның Глазго қаласына көшіп, білімін Стонелоу мемлекеттік мектебінде аяқтады. Оның әкесі Лорелдің алғашқы жұмыс орны болған Глазгодағы Метрополь театрын басқарды. Оның балалық шағындағы үлгісі – ағылшынның ең ұлы музыкалық комедия актерінің бірі – Дэн Лено еді. Ол музыкалық залдан стандартты комедиялық тәсілдерін, оның ішінде цилиндрлі шляпасын және мәнсіз сөздерін алды. 1910 жылы ол «Стан Джефферсон» сахналық атымен Фред Карно актерлік труппасына қосылды; труппада жас Чарли Чаплин де болды. Музыкалық зал оны тәрбиеледі, ол біраз уақыт Чаплиннің дублері болды. Чаплин мен Лорел Карно труппасымен бірге Англиядан АҚШ-қа бір кемемен келіп, елді аралап шықты. Карно труппасы 1914 жылдың көктемінде тарады. Стен екі бұрынғы Карно актері, Эдгар Херли және оның әйелі Этельмен («Рен» деп аталды) бірге «Үш комедияшы» тобын құрды. Букинг агенті Гордон Бостоктың кеңесімен олар өздерін «Кейстоун триосы» деп атады. Стен өзінің кейіпкерін Чарли Чаплиннің еліктеуі ретінде жасады, ал Херлилер Честер Конклин және Мейбл Норманд сияқты үнсіз комедия актерлерінің рөлін ойнады. Олар 1915 жылдың ақпанынан қазан айына дейін сәтті өнер көрсетті, содан кейін Херли мен Стен жолдарын айырды. 1916-1918 жылдары ол өмір бойы достас болған Элис Кук пен Болдуин Кукпен бірігіп, Стен Джефферсон триосын құрды. Басқа актерлермен қатар Лорел 1921 жылы түсірілген «Бақытты иттің» үнсіз қысқа фильмінде Оливер Хардимен бірге жұмыс істеді. Лорелге аптасына 75 доллар төлеп, екі рулеткалық комедияда басты рөлде ойнау ұсынылды. «Нутс» фильмін түсіргеннен кейін Universal оған келісімшарт ұсынды. Бірақ студиядағы қайта ұйымдастыру кезінде келісімшарт күшін жойды. Дальберг пен Лорел бірге түскен фильмдердің арасында 1922 жылы шыққан «Пародия: лай мен құм» фильмі болды. 1924 жылы Лорел толық уақытты киноға жұмыс істеу үшін сахнаны тастап, Джо Рокпен 12 екі рулеткалық комедияға келісімшарт жасады. Келісімшартта бір ерекше талап болды: Дальберг фильмдердің ешқайсысында да түспеуге тиіс еді. Рок оның мінезі Лорелдің мансабына кедергі келтіреді деп ойлады. 1925 жылы ол Лорелдің жұмысына араласа бастады, сондықтан Рок оған қолма-қол ақшамен және туған Австралияға бір жолғы билетпен келісімге келді, ол оны қабылдады. 12 екі рулеткалық комедиялар: «Мандаринды араластыру» (1924), «Ұстап алу» (1924), «Мырзаға көңіл бөлмеңіз» (1924), «Хот-догтың батысы» (1924), «Бір жерде жаңылысқан» (1925), «Егіздер» (1925), «Көзі ауған» (1925), «Қарлы шоқ» (1925), «Көк әскери күндері» (1925), «Слеут» (1925), «Доктор Пикл және мырза Прайд» (1925) және «Жарты адам» (1925). Лорел 1925-1927 жылдар аралығында он үнсіз қысқа фильмді режиссерлікке немесе бірлесіп режиссерлікке алып, бірақ олардың ешқайсысында да түспеді. Алайда, Лорелдің болашақ серіктесі Харди Лорелдің режиссерлік еткен үш қысқа фильмінде түсті: «Иә, иә, Нанетт!» (1925), «Байтақ папалар» (1926) және «Мадам Мистерия» (1926).
Лорел мен Харди
Лорел кейін Хэл Роуч студиясымен келісімшарт жасасты, онда ол фильмдерді режиссерлік етіп түсіре бастады, соның ішінде 1925 жылғы «Иә, иә, Нанетт» атты туынды (онда Оливер Харди «Бейб» Харди деген атпен ойнады). Оның басты ниеті жазушы және режиссер ретінде жұмыс істеу болатын. Сол жылы Хэл Роуч студиясының комедиялық актерлер тобының мүшесі Харди ас үйдегі оқиғада жарақат алып, ауруханаға жатты. Ол жоспарланған «Get 'Em Young» фильмінде жұмыс істей алмағандықтан, Лорелге актерлікке оралып, орнын толтыруды сұрады. 1927 жылдың басынан бастап Лорел мен Харди бірнеше қысқа фильмдерде бірге түсе бастады, олардың ішінде «Қанатты шұбат», «Ажырасып бара жатқан жұбайлар» және «Махаббат пен ыңғайсыздық» фильмдері бар. Екеуі дос болып, олардың комедиялық үйлесімділігі тез арада көзге түсті. Roach Studios-тің бас режиссері Лео МакКэри оларға көрермендердің реакциясын байқап, оларды біріктіре бастады, нәтижесінде сол жылдың соңында Лорел мен Харди сериясы құрылды. Екеуі бірлесіп көптеген қысқаметражды фильмдер түсірді, олардың ішінде «Ғсыр шайқасы», «Үйленген ерлер үйге қайру керек пе?», «Екі теңізші», «Зор бол!», «Үлкен бизнес» және тағы да басқалары бар. Лорел мен Харди 1929 жылы «Әдетке келмегендер» атты сөйлейтін қысқа фильмге сәтті ауысты. Олар сондай-ақ 1929 жылғы «Голливуд көрсетілімі» ревюінің бір бөлігінде алғаш рет пайда болды, ал келесі жылы «Жылымшы ән» атты әсем түсті (Technicolor) музыкалық фильмде комедиялық рөлде ойнады. Олардың алғашқы толық метражды фильмі «Бізді кешіріңіздер» 1931 жылы шықты. Олар 1935 жылға дейін толық метражды және қысқа фильмдер түсіруді жалғастырды, соның ішінде 1932 жылғы үш бөлімді «Музыкалық қорап» фильмі үздік қысқа фильм үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алды.
Roach студиясындағы қиындықтар
1930 жылдары Лорел Хэл Роучпен дауға түсіп, оның шарты бұзылды. Роуч Лорел мен Хардиге әртүрлі мерзімде аяқталатын жеке шарттар жасағандықтан, Харди студияда қалып, 1939 жылғы «Зенобия» фильмі үшін Гарри Лэнгдонмен бірге түсті. Студия Харди мен Патси Келлидің қатысуымен «Харди отбасы» деп аталатын бірнеше фильм түсіруді жоспарлады. Бірақ Лорел Роучқа шарттық дауға байланысты сотқа берді. Ақырында, сот ісі тоқтатылып, Лорел Роучқа оралды. Лорел оралғаннан кейін Лорел мен Харди түсірген алғашқы фильм «Оксфордтағы ақымақ» болды. Содан кейін олар «Saps at Sea» фильмін түсірді, ол Роуч үшін түсірген соңғы фильмі болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылы Лорел мен Харди 20th Century Fox компаниясымен бес жыл ішінде он фильм түсіру туралы келісімшартқа қол қойды. Лорел таң қалды, өйткені олар Хардимен бірге актер ретінде ғана жұмысқа алынған екен, ал қойылымдарды сахналауға, сценарий жазуға немесе монтаждауға ешқандай үлес қосу талап етілмеген. Фильмдердің үлкен табысқа ие болғаннан кейін Лорел мен Хардиге көбірек еркіндік берілді және олар өз материалдарын біртіндеп қоса бастады. 1944 жылдың желтоқсан айында студия күрт түрде B фильмдерін өндіруден бас тартқанда, олар Fox үшін алты фильм түсірді. Команда 1942 жылы Metro Goldwyn Mayer компаниясымен тағы бір келісімшартқа қол қойды, нәтижесінде тағы екі фильм жасалды. Музыкалық залдардағы өнер көрсетулерін еске түсіріп, Лорел 1947 жылы Англияға оралды, ол Хардимен бірге Ұлыбритания бойынша алты апталық гастрольдік сапарға шықты. Олар барған жердің бәрінде жанкүйерлермен қоршалды, Лорелдің Ульверстонға оралуы мамыр айында болды, ал дуэт Коронация залының сыртында мыңдаған жанкүйерлермен күшті қарсылыққа тап болды. Гастроль барысында Лондондағы Корольдік санат қойылымында Король Георг VI және оның жұбайы Королева Елизаветаның алдында өнер көрсетті. 1954 жылдың мамыр айында Хардиге жүрек ұстамасы келді және ол гастрольді тоқтатты. 1955 жылы олар балалар әңгімелеріне негізделген «Лорел мен Хардидің тамаша ертегілері» атты телесериал жасауды жоспарлады. Лорел 1955 жылдың 25 сәуірінде инсульт алғаннан кейін жоспарлар кейінге шегерілді, бірақ ол жазылып кетті. Алайда, команда жұмысты қайта бастауды жоспарлап жатқанда, Харди 1956 жылдың 14 қыркүйегінде ауыр инсульт алды және актерлік мансабына орала алмады.
Хардидің өлімі
Оливер Харди 7 тамыз 1957 жылы қайтыс болды. Лорелді білетіндер оның Хардидің өліміне қатты қайғырып, одан толыққанды айығуға ешқашан шамасы келмегенін айтты; әйелі баспасөзге Хардидің қайтыс болғанын естігеннен кейін физикалық жағдайы нашарлағанын мәлімдеді. Лорел оның қаназасына қатыса алмай, ауырып қалды және: «Бейб түсінетін болар» деді. Ол әлі де жанкүйерлерімен қарым-қатынаста болды, бірақ Хардисіз жұмыс істеуге қызығушылық танытпағандықтан, сахнада өнер көрсетуден немесе тағы бір фильмде түсуден бас тартты, сондай-ақ көпшілік алдында көрінуге жасалған барлық ұсыныстан бас тартты. Ол өмір бойы армандаған комедиялық мансапқа қол жеткізіп, шамамен 190 фильмге қатысты. Соңғы жылдарын Калифорния штатының Санта-Моника қаласындағы Осеана тұрғын үй кешеніндегі шағын пәтерде өткізді. Лорел жанкүйерлеріне мейірімді болды және көп уақытын олардың хаттарына жауап беруге арнады. Оның телефон нөмірі телефон анықтамалығында жазылған және ол жанкүйерлерден келетін қоңырауларды қабылдады. Джерри Льюис Лорелді барып көрген комедияшылардың бірі болды және ол Льюиске 1960 жылғы «Беллбой» фильмін жасау бойынша кеңес берді. Льюис фильмдегі басты кейіпкеріне Стэнли деген ат қойып, Лорелдің өзінің бейнесін сомдау үшін Билл Ричмондты тартып, Лорелге құрмет көрсетті. Дик Ван Дайк та осыған ұқсас оқиғаны айтты. Мансабының басында ол Лорелдің телефон нөмірін тауып, оған қоңырау шалып, үйіне барып қайтқан. Ван Дайк «Дик Ван Дайк Шоу» сериалының «Сэм Померанцтың қастандықтары» атты эпизодында Лорелді сомдады. Лорелге 1963 жылғы «Бұл – ақымақ, ақымақ, ақымақ әлем» фильмінде эпизодтық рөл ұсынылды, бірақ ол бас тартты. Ол қартайған шағында экранда көрінгісі келмейтінін айтқан. 1937 жылдың қараша айында Дальберг АҚШ-қа оралды және Лорелді қаржылық қолдау көрсету үшін сотқа берді. Осы кезде Лорелдің екінші некесі ажырасу процесінде болды, ал Дальбергтің талап арызы Лорелдің қиындықтарын арттырды. Ақыры мәселе соттан тыс шешілді. Сот Дальбергті «әлеуметтік жұмыс істеуші» деп сипаттады. Лорел Голливудтағы АҚШ азаматтығын алмаған көптеген британдық актерлердің бірі болды. Лорел төрт әйелге үйленді және олардың біреуімен ажырасқаннан кейін екінші рет үйленді. Оның бірінші әйелі Лоис Нилсон болды, олар 1926 жылдың 13 тамызында үйленді. Олардың Лоис есімді қызы болды, ол дүниеге келді. Екінші баласы Стэнли 1930 жылдың мамыр айында екі ай бұрын дүниеге келді, бірақ тоғыз күннен кейін қайтыс болды. Лорел мен Нилсон 1934 жылдың желтоқсан айында ажырасты. Олардың қызы Лоис 2017 жылдың 27 шілдесінде 89 жасында қайтыс болды. 1935 жылы Лорел Вирджиния Рут Роджерске (Рут деп аталды) үйленді. 1937 жылы ол бұрынғы әйелі Лоиске толыққанды ұмыта алмағанын мойындап, ажырасуға өтініш берді, бірақ Лоис татуласуға қарсы болды. 1938 жылдың 1 қаңтарында Лорел Вера Иванова Шуваловаға (Илеана деп аталды) үйленді; Рут оны бигамия жасады деп айыптады, бірақ олардың ажырасуы оның жаңа некеге тұруына бірнеше күн бұрын аяқталды. Жаңа неке өте тұрақсыз болды және Илеана оны Сан-Фернандо аңғарындағы үйінің ауласына тірідей көмуге тырысқанын айыптады. Олар 1939 жылы Илеанадан ажырасып, 1940 жылы ажырасты, Илеана 1940 жылдың 1 ақпанында Лорел тегіне қатысты барлық құқықтарын 6500 долларға берді. 1941 жылы Лорел Вирджиния Рут Роджерске қайта үйленді; олар 1946 жылдың басында екінші рет ажырасты. 1965 жылдың қаңтарында аузының жоғарғы жағындағы инфекцияны анықтау үшін рентгенге түсті. Ол 1965 жылдың 23 ақпанында 74 жасында пәтерінде жүрек талмасынан кейін төрт күн өткен соң қайтыс болды. Өлер алдында ол медбикесіне шаңғы тебуге қарсы емес екенін айтты, ал медбикесі оның шаңғышы екенін білмейтінін мәлімдеді. «Мен емеспін, - деді Лорел, - Мен осы инелердің бәрін маған тигізгеннен гөрі, соны істеуді артық көремін!» Бірнеше минуттан кейін ол креслода тыныш қайтыс болды. Бастер Китон оның Хиллс шіркеуіндегі қаназасында: «Чаплин ең күлкілі емес еді. Мен ең күлкілі емеспін, осы кісі ең күлкілі еді» деді. Дик Ван Дайк Лорелдің досы, шәкірті және кейінгі жылдары оның бейнесін сомдаған мақтау сөздерін айтты; ол Клоунның дұғасын оқыды. Лорел: «Егер менің қаназама келген біреудің жүзінде қайғы болса, мен онымен ешқашан сөйлеспеймін» деген еді. Ол Forest Lawn–Hollywood Hills зиратында жерленген.
Мұрасы мен құрметтері
Лорел мен Харди 1967 жылғы The Beatles тобының Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band альбомының мұқабасында бейнеленген. 1989 жылы Лорелдің мүсіні Англияның Тайн-Уир, Норт-Шилдс қаласындағы Докурей скверінде орнатылды, онда ол 1897 жылдан 1902 жылға дейін 8-үйдің мекенжайында тұрған. Аталмыш скверден Солтүстік Шилдс балық портына түсетін сатылар "Музыкалық қорапша" фильміндегі фортепианоны көшіру көрінісіне шабыттандырған деседі. 2005 жылы Ұлыбританияда өткен сауалнамада "Комедия шеберлерінің шебері" деп танылған Лорел мен Харди ең үздік дуэт ретінде және жалпы есеп бойынша жетінші орынды иеленді. Нил Брэнд 2004 жылы BBC Radio 4 және кейіннен BBC Radio 4 Extra арналарында "Стэн" атты радиоспектакль жазды, онда Том Куртенэй Стэн Лорел рөлінде ойнады. Спектакльде Стэн Оливер Хардиді инсульт соққаннан кейін барып, өліп бара жатқан досы мен әріптесіне айтылмаған сөздерін жеткізуге тырысады. 2006 жылы BBC Four телеарнасы Брэндтің радиоспектакліне негізделген "Стэн" атты драманы көрсетті, онда Лорел Хардимен өлім төсегінде кездесіп, олардың мансабын еске алады. Лестерширдегі Боттсфордтағы "Булл Инн" мейрамханасының қабырғасындағы тақташа Лорел мен Хардидің 1952 жылы Пасхада және 1953 жылы Рождествода Ноттингемде болғанын, сондай-ақ Лорелдің әпкесі, мейрамхананың иесі Ольгамен бірге болғанын көрсетеді. 2008 жылы Стэн Лорелдің мүсіні Дарем графтығындағы Бишоп-Оклендте, Эден театрының орнында ашылды. 2009 жылдың сәуір айында Ольверстонда Лорел мен Хардидің қоладан құйылған мүсіні ашылды. Стэннің туған қаласы Ольверстонда Лорел мен Харди мұражайы бар. Хардидің туған қаласы Гарлемде (Джорджия штаты) екі Лорел мен Харди мұражайы орналасқан. Олардың бірі Гарлем қаласына тиесілі, ал екіншісі Гарлем тұрғыны Гэри Рассетке тиесілі жеке мұражай. Ольверстондағы Джефферсон көшесі Лорелдің құрметіне аталған. 2013 жылы Гейл Лау мен Джеффри Холланд Камден Фриндж фестивалінде "Бұл менің досым, мырза Лорел" атты бір актерлік қойылымын көрсетті. Голланд Лорел рөлінде ойнаған бұл қойылым 2014 жылдан 2015 жылдың маусымына дейін Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапармен жүрді. 2018 жылы түсірілген "Стэн және Олли" фильмінде Стив Куган Лорелді (осы рөлі үшін BAFTA сыйлығына "Басты рөлдегі үздік актер" номинациясын алды), ал Джон С. Райли Хардиді сомдады. BBC Films компаниясымен жасалған бұл фильм олардың мансабының соңғы кезеңіндегі 1953 жылы Ұлыбритания мен Ирландиядағы эстрадалық залдардағы қоштасу турына арналған. 2019 жылы Лорел британдық Gold телеарнасының сауалнамасы бойынша ең ұлы британдық комедияшы ретінде танылды.