Кіріспе

Макроэкономикада қолданылатын модель – макроэкономикалық модель – бұл ел немесе аймақтың экономикасының жұмыс істеуін және туындайтын мәселелерді сипаттауға арналған талдау құралы. Бұл модельдер әдетте жалпы өнімнің көлемі, жалпы табыс, өндірістік ресурстардың жұмыспен қамтылу деңгейі және баға деңгейі сияқты жиынтық көрсеткіштердің салыстырмалы статикасы мен динамикасын зерттеу үшін құрылады. Макроэкономикалық модельдер логикалық, математикалық және/немесе есептеулік болуы мүмкін; макроэкономикалық модельдердің түрлері әртүрлі мақсаттарға қызмет етеді және әртүрлі артықшылықтары мен кемшіліктеріне ие. Макроэкономикалық модельдер негізгі теориялық қағидаларды түсіндіру және көрсету үшін, әртүрлі макроэкономикалық теорияларды тексеру, салыстыру және сандық бағалау үшін, сондай-ақ «не болса» сценарийларын жасау үшін (әдетте ақша-кредиттік, фискалдық немесе басқа макроэкономикалық саясаттағы өзгерістердің салдарына болжам жасау үшін) және экономикалық болжамдарды жасау үшін қолданылады. Осылайша, макроэкономикалық модельдер академиялық ортада оқыту және зерттеу жұмыстарында кеңінен қолданылады, сонымен қатар халықаралық ұйымдар, ұлттық үкіметтер мен ірі корпорациялар, экономикалық кеңесшілер мен сарапшылар тобы да оларды жиі пайдаланады.

Қарапайым теориялық модельдер

Макроэкономиканың аз ғана теңдеулер немесе диаграммаларды қамтитын қарапайым оқулық сипаттамалары көбінесе "модельдер" деп аталады. Мысалға, кейнсиандық макроэкономиканың ИС-ЛМ моделі мен Мунделл-Флеминг моделі, неоклассикалық өсім теориясының Солоу моделі жатады. Бұл модельдердің бірнеше ортақ белгілері бар. Олар бірнеше айнымалыны қамтитын бірнеше теңдеулерге негізделген, оларды көбінесе қарапайым диаграммалармен түсіндіруге болады. Бұл модельдердің көпшілігі статикалық, бірақ кейбіреулері динамикалық, экономиканы бірнеше уақыт кезеңдерінде сипаттайды. Бұл модельдерде кездесетін айнымалылар көбінесе жеке таңдау айнымалыларына қарағанда макроэкономикалық жиындыларды (мысалы, ЖІӨ немесе жалпы жұмыспен қамту) көрсетеді, ал осы айнымалыларға қатысты теңдеулер экономикалық шешімдерді сипаттауға бағытталған болса да, олар әдетте жеке таңдау модельдерін жинақтау арқылы тікелей туындамайды. Олар макроэкономикалық идеялардың бастапқы түсіндірмелерінде теориялық ойларды иллюстрациялау үшін жеткілікті қарапайым; бірақ осы себепті болжам жасау, тексеру немесе саясатты бағалау үшін сандық қолдану көбінесе модельдің құрылымын едәуір кеңейтпестен мүмкін емес.

Эмпирикалық болжау модельдері

1940-1950 жылдары үкіметтер ұлттық табыс және өнім есебіндегі деректерді жинақтауды бастағанда, экономистер деректерде байқалатын динамиканы сипаттау үшін сандық модельдер құруға кірісті. Бұл модельдер (көбінесе сызықтық) уақыт қатарларын талдау арқылы әртүрлі макроэкономикалық айнымалылар арасындағы байланыстарды бағалады. Жай ғана теориялық модельдер сияқты, бұл эмпирикалық модельдер де жиынтық шамалар арасындағы қатынастарды сипаттады, бірақ олардың көпшілігі одан да егжей-тегжейлі деңгейде қарастырылды (мысалы, көптеген салалардағы өнім, жұмыспен қамту, инвестиция және басқа да айнымалылар арасындағы байланыстарды зерттеу). Осылайша, бұл модельдер уақыт өте келе жүздеген немесе мыңдаған бағалар мен шамалардың өзгеруін сипаттайтын жүздеген немесе мыңдаған теңдеулерді қамти бастады, оларды шешу үшін компьютерлер қажет болды. Әр теңдеуге қамтылатын айнымалыларды таңдау ішінара экономикалық теориямен (мысалы, адаптивті күтулер теориясы ұсынғандай, өткен табысты тұтынудың анықтауышы ретінде қосу) басшылық етсе де, айнымалыларды қосу көбінесе таза эмпирикалық негізде жүзеге асырылды. Голландиялық экономист Ян Тинберген 1936 жылы Нидерланды үшін алғашқы толыққанды ұлттық модельді жасады. Кейіннен ол осы модельдеу құрылымын АҚШ және Ұлыбритания экономикасына қолданды.

Эмпирикалық болжау модельдерінің Лукастың сын-пікірлері

ХХ ғасырдың алғашқы бөлігіндегі эконометриялық зерттеулер инфляция мен жұмыссыздық арасындағы кері байланысты көрсетті, бұл Филипс қисығы деп аталды. Эмпирикалық макроэкономикалық болжамдау модельдері, шамамен бірдей деректерге негізделген, ұқсас салдарларға ие болды: олар инфляцияны тұрақты түрде арттыру арқылы жұмыссыздықты тұрақты түрде төмендетуге болады деп ұсынды. Алайда, 1968 жылы Милтон Фридман мен Эдмунд Фелпс бұл көрінетін айырбас саудасының іллюзия екенін айтты. Олар инфляция мен жұмыссыздық арасындағы тарихи байланыстың себебі өткен инфляциялық эпизодтардың көбінесе күтпеген болуымен байланысты екенін мәлімдеді. Олар, егер ақша-кредиттік органдар инфляция деңгейін тұрақты түрде көтерсе, жұмысшылар мен компаниялар бұл жағдайды түсінетін болады, содан кейін экономика бұрынғы, жоғары жұмыссыздық деңгейіне оралады, бірақ енді инфляция да жоғары болады. 1970 жылдардағы стагфляция олардың болжамын растады. 1976 жылы Роберт Лукас-младший, 1970 жылдары Филипс қисығының сәтсіздігі эмпирикалық болжамдау модельдерінің жалпы проблемасының бір мысалы ғана екенін дәлелдеген маңызды мақала жариялады. Ол мұндай модельдердің уақыт бойынша макроэкономикалық шамалар арасындағы байқалған қатынастарға негізделгенін және бұл қатынастар макроэкономикалық саясат режиміне байланысты өзгеретінін атап өтті. Филипс қисығының контекстінде, бұл инфляция мен жұмыссыздық арасындағы қатынас инфляцияның бұрын көбінесе төмен болған экономикада, инфляцияның жоғары болған экономикада байқалған қатынастан өзгеше болады дегенді білдіреді. Бұдан әрі, бұл жаңа саясат режимінің әсерін осы саясат режимі қолданылмаған бұрынғы кезеңдердегі деректерге негізделген эмпирикалық болжамдау моделін пайдаланып болжау мүмкін емес екенін білдіреді. Лукас экономистер жаңа саясаттың әсерін болжау үшін экономикалық негіздерге (таңдаулар, технология және бюджеттік шектеулер сияқты) негізделген модельдерді құрмаса, олардың қабілетсіз болатынын айтты, себебі бұл факторлар саясат өзгерістеріне әсер етуі керек емес.

Динамикалық стохастикалық жалпы тепе-теңдік үлгілері

Лукастың сын-пікіріне жауап ретінде 1980-90 жылдардағы экономистер рационалды таңдау негізінде микронегізделген макроэкономикалық модельдерді құрастыруға кірісті, олар динамикалық стохастикалық жалпы тепе-теңдік (DSGE) модельдері деп аталды. Бұл модельдер экономикадағы белсенді агенттердің жиынтығын – мысалы, бір немесе бірнеше елдегі үй шаруашылықтары, фирмалар және үкіметтерді, сондай-ақ әрқайсысының қалауларын, технологиясын және бюджеттік шектеулерін анықтаудан басталады. Әрбір агент бағаларды және басқа агенттердің стратегияларын ескере отырып, ағымдағы кезеңде де, болашақта да оңтайлы таңдау жасайды деп есептеледі. Әртүрлі типтегі агенттердің шешімдерін қорытындылап, әр нарықта сұраныс пен ұсынысты теңестіретін бағаларды табуға болады. Осылайша, бұл модельдер тепе-теңдіктің өзіндік сәйкестігін көрсетеді: агенттер бағаларды ескере отырып оңтайлы таңдау жасайды, ал бағалар агенттердің ұсынысы мен сұранысына сәйкес болуы тиіс. DSGE модельдері көбінесе белгілі бір типтегі барлық агенттер бірдей деп санайды (яғни «өкiлдi үй шаруашылығы» және «өкiлдi фирма» бар) және болашақты орташа есеппен дұрыс болжайтын кемелді есептеулерді жүзеге асыра алады (бұл рационалды күтулер деп аталады). Алайда, бұл тек жеңілдетуші болжамдар және DSGE әдістемесі үшін маңызды емес; көптеген DSGE зерттеулері гетерогенді агенттерді немесе әртүрлі бейімделу күтулерін қарастыру арқылы үлкен нақтылыққа ұмтылады. Эмпирикалық болжау модельдерімен салыстырғанда, DSGE модельдерінде әдетте айнымалылар мен теңдеулердің саны аз болады, себебі DSGE модельдерін компьютердің көмегімен де шешу қиын. Кәсіптік циклдарды қозғаушы күштерді талдау үшін бірнеше айнымалыны ғана қамтитын қарапайым теориялық DSGE модельдері қолданылды; бұл эмпирикалық жұмыс нақты бизнес цикл моделі және Жаңа Кейнсиандық DSGE моделі деп аталатын екі негізгі бәсекелестік құрылымды тудырды. Экономикалық саясаттағы өзгерістердің әсерін болжау және олардың әлеуметтік әл-ауқатқа тигізетін әсерін бағалау үшін DSGE-ның күрделірек модельдері қолданылады. Алайда, экономикалық болжау әлі де көбінесе дәстүрлі эмпирикалық модельдерге негізделген, олар уақыт өте келе экономикалық жағдайдың өзгеруіне байланысты әсерді болжауда үлкен дәлдікке жетеді деп есептеледі.

DSGE және CGE модельдері

DSGE модельдеуден бұрын пайда болған әдістеме – есептеулік жалпы тепе-теңдік (CGE) модельдеуі. DSGE модельдері сияқты, CGE модельдері де әдетте қалаулар, технология және бюджеттік шектеулер туралы болжамдарға негізделген. Дегенмен, CGE модельдері негізінен ұзақ мерзімді қарым-қатынастарға баса назар аударады, сондықтан олар салық жүйесі сияқты немесе экономиканың халықаралық саудаға ашылуы сияқты тұрақты саясаттың ұзақ мерзімді әсерін зерттеуге өте қолайлы. DSGE модельдері керісінше, экономиканың уақыт өте келе даму динамикасын (көбінесе тоқсандық жиілікте) баса көрсетеді, осылайша олар бизнес-циклдарды және ақша-кредиттік және фискалдық саясаттың циклдық әсерлерін зерттеуге ыңғайлы.

Агенттікке негізделген есептеу макроэкономикалық модельдер

Тағы бір модельдеу әдістемесі – агенттік негіздегі есептеу экономикасы (ACE), ол агенттік негіздегі модельдеудің бір түрі. DSGE әдістемесі сияқты, ACE әдістемесі де жиынтық макроэкономикалық байланыстарды жеке агенттердің микроэкономикалық шешімдеріне дейін бөлгісі келеді. ACE модельдері экономиканы құрайтын агенттер жиынтығын анықтаудан басталады және жеке агенттердің бір-бірімен немесе нарықпен жалпы алғандағы өзара әрекеттесу түрлерін көрсетеді. ACE модельдері осы агенттердің қалауларын анықтаудың орнына, көбінесе олардың стратегияларын анықтауға тікелей көшеді. Немесе кейде қалаулар, бастапқы стратегиямен және стратегияның өткендегі жетістіктеріне сәйкес түзетілетін оқу қағидасымен бірге анықталады. Осы стратегияларды ескере отырып, көптеген жеке агенттердің (олар өте әртүрлі болуы мүмкін) өзара әрекеттесуін компьютерде модельдеуге болады, содан кейін осы жеке іс-әрекеттерден туындайтын жиынтық макроэкономикалық байланыстар зерттеледі.

DSGE және ACE модельдерінің күшті және әлсіз жақтары

DSGE және ACE модельдерінің әртүрлі артықшылықтары мен кемшіліктері бар, себебі олардың негізгі құрылымдары өзгеше. DSGE модельдері жеке рационалдылықты және болашақты көруді шамадан тыс көрсетуі мүмкін, ал гетерогендіктің маңыздылығын төмендетуі мүмкін, өйткені рационалды күтулерге және өкілдік агентке негіделген модельдер ең қарапайым және осылайша ең көп қолданылатын DSGE модельдері болып табылады. Сонымен қатар, ACE модельдерінен өзгеше, DSGE модельдерінде жеке агенттер арасындағы тікелей байланыстарды зерттеу қиын болуы мүмкін, себебі олар көбінесе агенттердің жиынтық бағалар арқылы қарым-қатынасын қарастырады. Ал ACE модельдері жеке шешімдердегі қателерді күшейтуі мүмкін, өйткені ACE модельдерінде қолданылатын стратегиялар модельдеуші өте сақты болмаса, оңтайлы таңдаулардан мүлдем алшақ болуы мүмкін. Бұл мәселеге байланысты, басымдықтар емес, стратегиялардан басталатын ACE модельдері Лукастың сын-текесіне ұшырауы мүмкін: саясат режимінің өзгеруі, әдетте, стратегиялардың өзгеруіне әкелуі керек.