Кіріспе

Малабади көпірі () – Түркияның оңтүстік-шығысындағы Сильван қаласының жанында Батман өзені арқылы салынған аркалы көпір. Құрылысы 1146/47 жылы Артукидтер кезеңінде басталып, шамамен 1154 жылы (AH 549) аяқталды. Көпірді салуға Ильғазидің ұлы, Артуқ бейдің немересі Мардиннің Хусам әл-Дин Тимурташ бастама көтерді. Жергілікті 12 ғасыр тарихшысы Ибн әл-Азрақ әл-Фарикидің мәліметінше, қазіргі көпір 1144 жылы құлаған 668/69 жылы салынған көпірдің орнын басты. Ибн әл-Азрақтың қолжазбаларының екі нұсқасының өзгешелігі Малабади көпірін оның Қарамнан немесе Акраман көпірі деп атағандығын нақты анықтауды қиындатады. Дегенмен, оның географиялық сипаттамасы мен тарихи деректері осы сәйкестікті қолдайды. Ибн әл-Азрақ қазіргі көпірдің құрылысын 1146/47 жылы (AH 541) Майафаракин мен Мардиннің Артукид билеушісі Хұсам әл-Дин Темур Таш, әл-Жахид бин әл-Тауилдің қадағалауымен бастағанын айтады. Әл-Захид көпірдің шығыс тірегін салғаннан кейін су тасқынынан қирады. Әл-Захид «кемшін шеберлік» үшін айыпталды және оның орнына Әмір Саиф әл-Дин Ширбарик Маудуд бин Али (Альп Ярук ұлы) бин Артуқ тағайындалды. Ширбарик Абуль Хайр бин әл-Хаким әл-Фасулдың басшылығымен жұмысты қайта бастады, ол құрылыста үлкен ағаштарды пайдаланды. 1153 жылға қарай көпірдің құрылысы дерлік аяқталды. Алайда, Хұсам әл-Дин Темур Таш 18 қаңтар 1154 жылы қайтыс болғанда аркасы толыққан жоқ еді. Оның ізбасары Наджм әл-Дин Альпи көпірді аяқтауға кірісті және су тасқыны жұмысты тоқтатса да, «оны салып, жөндеп, арканы біріктірді». Француз сәулет тарихшысы Альберт Габриэль және эпиграфист Жан Саугагет 1932 жылы көпірді аралап, Саугагет Темур Таш есімімен AH 542 (1147/48) жылы жазылған жазуды анықтады, бұл Ширбарик кезіндегі екінші құрылыстың басталуымен сәйкес болуы мүмкін. Көпір XII ғасырдың соңында және соңғы кезде XX ғасырдың басында қайта жаңартылды. Бұл аймақтағы өзен арқылы жалғыз көпір болған және 1950 жылға дейін, жаңа көпір ағысқа қарай аяқталғанға дейін үздіксіз пайдаланылды. Көпірдің аралығы өзенге перпендикуляр, бірақ жол өзенге бұрышпен орналасқан, сондықтан шығыс және батыс жақтарында бұрыштық үзілістер бар. Қақпалар жерден көтеріліп, өзеннің ең терең бөлігінде орналасқан тік аркаға жетеді. Түсті тас қаптамасы бар қақпаларда су тасқыны кезінде судың өтуі үшін кішкентай аркалар салынған. Көпірдің екі тірегі өзенде орналасқан; батыс тірегінде тұрған және отырған екі мүсін бейнеленген. Көпірдің ұзындығы мен ені белгілі, биіктігі мен негізгі аралығы да бар. Жолдың екі жағында екі төлем кабинасы орналасқан. Негізгі арканың тіректері шаршаған саяхатшыларға арналған шағын бөлмелерді қамтиды. Диярбақырдың Сильван қаласындағы Малабади көпірі атын Маруанидтердің негізін қалаушы Бад ибн Дустақтан алған. Малабади күрд тілінде «Бадтың үйі» деген мағынаны білдіреді. 2016 жылы ол Түркияның Дүниежүзілік мұра тізіміне алдын ала тізімге енгізілді.