Кіріспе

Артюр Рембоның аяқталмаған прозалық өлеңдер жинағы. "Illuminations" – француз ақыны Артюр Рембоның 1886 жылғы мамыр-маусым айларында Париждегі әдеби журналда жарық көрген, аяқталмаған прозалық өлеңдер жинағы. Мәтіндер 1886 жылғы қазан айында Les publications de La Vogue басылымымен кітап түрінде қайта басылды. Ақыны Поль Верлен ұсынған "Les Illuminations" атауы қолданылды. Верлен алғы сөзінде атаудың ағылшын тіліндегі "illuminations" сөзінен, яғни түрлі түсті гравюралар мағынасында, және Рембоның өзі берген қосымша атауынан алынғанын түсіндірді. Верлен оның жазылған мерзімін 1873-1875 жылдар аралығында деп көрсетеді. Рембо "Illuminations" жинағына кіретін көптеген өлеңдерді Ұлыбританияда Верленмен бірге болғанда жазды. Мәтіндер 1873 жылы тұрақты жұмыс іздеген Редингтен бастап, 1875 жылы Шарлевиль және Штутгартқа дейінгі саяхаттарын қамтиды.

Мазмұны, стилі және тақырыптары

"Illuminations" өлеңдер жинағының мәтіні жалпы 42 өлеңнен тұрады деп саналады. "Illuminations" өлеңдерінің жариялануына байланысты, Рембоның өлеңдерді қандай ретпен жазуды ниеттенгені туралы бірлік жоқ. Дегенмен, мәтіннің көптеген басылымдарында белгілі бір конвенциялар сақталады. Мысалы, "Illuminations" басылымдарының көпшілігі "Après Le Deluge" өлеңімен басталады. Осы күмәнділікке қарамастан, көптеген ғалымдар "Illuminations" ретінің маңызды емес екенін мәлімдеді. Аудармашы Бертран Матье осы пікірдің негізгі себептерін ең жақсы түсіндірді: "Ешбір өлең өзінің кемелдігіне жету үшін басқаларына тәуелді емес, немесе оларға сенеді. Әрқайсысы өздігінен тұр (нақты реттілігін білмейміз және оны білудің қажеті де жоқ)". Жинақ негізінен прозалық өлеңдерден тұрады, олардың саны 42 өлеңнің 40-ын құрайды. Екі ерекшелік – "Marine" және "Mouvement", олар еркін өлең (vers libre) болып табылады. Бұл екі өлең "Illuminations" ішіндегі ерекшеліктер ғана емес, француз тілінде жазылған алғашқы еркін өлеңдердің бірі болып саналады. Прозалық поэзия және еркін өлең жанрларында "Illuminations" өлеңдері көптеген стильдік ерекшеліктерге ие. Шарль Бодлердің ертедегі прозалық өлеңдерінің ықпалында болғанымен, Рембоның прозалық өлеңдері Бодлердікінен өзгеше, себебі оларда сюжеттік желі және ауысу сияқты прозалық элементтер жоқ. Осы айырмашылықтардың арқасында Рембоның прозалық өлеңдері Бодлердікінен тығыз және поэтикалық. Бұл айырмашылықтар "Illuminations" жинағының сюрреалистік сипатына да ықпал етеді. Рембо сюрреализмге дейін өмір сүргенімен, оның көптеген өлеңдерінің галлюцинациялық, арманға ұқсас көрінісіне байланысты сюрреалистік стильде жазған деп есептеледі. Рембо стиліне тән тағы бір ерекшелік, ол да өлеңдердің көркемдік сапасын арттырады, – сөздерді сөзбе-сөз мағынасынан гөрі олардың тудыратын сезімі үшін қолдануы. Осы стильдік ерекшеліктерге қоса, "Illuminations" сенсорлық бейнелерге толы. Рембо стилінің тағы бір қызықты жағы – француз мәтінінде шетелдік сөздерді қолдануы. Мысалы, "Being Beauteous" өлеңінің аты ағылшын тілінде, тіпті түпнұсқа француз тілінде де. Рембоның өмірбаянын жазған Грэм Робб ағылшын және неміс тілдеріндегі сөздердің болуын Рембоның саяхаттарымен байланыстырады. Тілдерді үйрену кезінде Рембо өлеңдерінде қолдануға ниеттенген сөздердің тізімін жасаған. "Illuminations" өлеңдерінің әртүрлілігі мен өзін-өзі қамтитындығы олардың тақырыптардың кең ауқымын қамтуына себеп болады. Мәтіндегі маңызды тақырыптардың бірі – наразылық. Бұл тақырып "Après Le Deluge" өлеңінен басталып, жинақтағы көптеген өлеңдерде жалғасады. "Illuminations" романында Рембо өзі өмір сүрген қоғамның ұсынып тұрған барлық нәрсесіне қарсылық білдіреді. "Illuminations" тақырыбының тағы бірі – қала, ол "Ville" өлеңінде ең айқын көрінеді. Бұл тақырып кем дегенде алты өлеңде маңызды орын алады және көптеген өлеңдерде кездеседі. Бұл өлеңдерде Рембо заманауи қалаға деген тартымдылық пен қорқынышты бірдей сезімдерді білдіреді. Басқа да маңызды тақырыптарға қайғы-қасірет, екстаз, метаморфоз, табиғат, серуендеу және саяхат, жаратылыс және жою жатады. Өлеңдер Париж, Лондон және Бельгия сияқты әртүрлі жерлерде жазылғандығы белгілі. Рембо осы жазбаларды құрастырып жатқанда әртүрлі қарым-қатынастарда болған. Ол 1871 жылдың қыркүйегінен 1872 жылдың шілдесіне дейін Парижде Пол Верленмен және оның отбасымен бірге тұрды, наурыз, сәуір және мамыр айларында Шарлевильде қысқа уақыт болды. 1872 жылдың тамызында екеуі Бельгиядан Лондонға сапар шекті. Лондонға жасаған сапары Рембоға көптеген өлеңдері үшін британ қаласының тұсына енуге мүмкіндік берді. Келесі жылы екеуі Лондонға бірге барды, Рембо Шарлевильге екі рет барды. Верленмен өткізген осы айларда Рембо өсіп, жетілді. "Illuminations" жинағына кірген өлеңдердің көпшілігі 1873 жылы жазылған, бұл Рембо мен Верленнің қарым-қатынасының ең бақытты жылы болды. Сол кезде Африка мүйізінде саудагер болып жұмыс істеген Рембо ешқашан екі басылымның жарық көруіне тікелей қатыспады. Ол 1891 жылы, өлімге жуық жағдайда ғана Африкадан кетіп қалды. Канның өтініші бойынша өнер сыншысы және журналист Феликс Фенеон мәтіндердің реттілігін бір мәтіннің соңы мен екіншісінің бастауын байланыстыратын беттерді сақтай отырып ұйымдастырды. Ықпал еткен өлеңдер мен бірнеше беттер кездейсоқ енгізілді. Осы дайындықтарға қарамастан, жобаға қатысқандардың арасындағы түсініксіз дау-дамайлар салдарынан 13 мамыр мен 21 маусым аралығында "La Vogue" журналында 42 мәтіннің тек 35-і ғана жарияланды. Кейін сол жылы Кан Верленді әлі атауы жоқ өлеңдер жинағына кіріспе жазуға шақырды, олар 1886 жылдың қазанында "Les publications de La Vogue" баспасынан кітап түрінде жарық көрді. Баспагерлердің арасындағы дау нәтижесінде қолжазбалар бөлініп, таратылды. 1895 жылы Ванье баспасы Рембоның "толық шығармалары" деп мәлімдеген басылымды шығарды, онда Верленнің жаңа кіріспесі бар, бірақ "Illuminations" жинағынан тек бес өлең ғана кірді. Содан бері Рембоның "Illuminations" жинағы француз және аударма түрінде көптеген рет жарық көрді.

Сыншылдық пікір

Римбо Пол Верленнің "Қарғысқа ұшыраған ақындар" атты еңбегінің бір бөлімін құрады, онда үлкен ақынның жас ғашығына деген адалдығы мен сенімі көрсетілген. Ол сонымен қатар 1891 жылы жарық көрген "Жарқындықтар" жинағына кіріспе жазып, жылдар бойы ешкімнен хабар алмаған Рибоның шығармаларының әлі де маңызды және құнды екенін айтты.

Аударма тарихы

Артур Рембоның "Аспан жарығы" атты еңбегі XIX ғасырдың аяғында жазылып, басылымға шыққан. Одан бері ол көптеген рет аударылды. Аудармашылар (көбінесе өздері де ақындар) соңғы ғасыр бойы осы жұмысты қайта-қайта қолға алып, француз прозалық поэзиясының сан алуан, ерекше және жаңа нұсқаларын жасады. Ең танымал аудармалардың қатарында Хелен Рутамның (1932), Луиза Варезедің (1946/1957 ж. қайта жөнделген), Пол Шмидттың (1976), Ник Осмондтың (1993), Денис Дж. Карлиленің (2001), Мартин Соррелдің (2001), Уайт Мейсонның (2002) және Джереми Хардинг пен Джон Стурроктан құралған авторлық ұжымның (2004) аудармалары бар. Бұл аудармашылардың бәрі "Аспан жарығын" жаңа буынға таныстыруға тырысты, әрқайсысы осы туынды ұсынуда өзіндік көзқарасқа ие болды. Тілдер арасындағы (француз тілінен ағылшын тіліне) аудармадағы айырмашылықтар, мәтіндердің ретіндегі өзгешеліктер, белгілі бір "проэмалардың" қосылуы/алынып тасталуындағы келіспеушіліктер және жеке аудармашылардың жазған алғы сөздері мен кіріспелерінің енгізілуі – осы аудармалардың "Аспан жарығына" жаңа мағына беруіне мүмкіндік береді. 2011 жылы ақын Джон Эшбери "Аспан жарығының" аудармасын жариялады, оны Лидия Дэвис "Нью-Йорк Таймс Book Review" басылымында "ұқыптылықпен адал, бірақ ептілікпен ойлап табылған" деп жоғары бағалады.

Аудармаларды талдау

"Illuminations" кітабын француз тілінен ағылшын тіліне аудару аудармашы үшін қиын міндет болды. Олар түпнұсқаға мүмкіндігінше жақын болуды таңдауға болады, бұл көбінесе байланыссыздықтан туындаған түсініксіздікке әкеледі; аудармашы ретіндегі шығармашылық еркіндіктерін пайдаланып, аудармада кеңейту/түсіндіру; немесе осы екі тәсілдің арасындағы орта жолды табуға болады. Әртүрлі аудармашылар "Illuminations" жинағын көпшілікке ұсынудағы өз рөлін әртүрлі түсіндірді, нәтижесінде прозалық өлеңдер жинағының көптеген нұсқалары пайда болды. Уайт Мейсонның (2002) аудармасында "Illuminations" кітабына жазылған кіріспе Рембоның өміріне қатысты көптеген деректерге назар аударады. Ақынның қайта-қайта келтірілетін мінезі оқырмандарды Рембоға қандай нәрсе әсер еткенін, оның өмірін не қиындатқанын жақсырақ түсінуге жетелейді. Мейсонның Рембоның өміріне осылайша кеңінен назар аударуы оқырмандарды оның аудармасы Рембоның жазу кезінде бастан өткерген эмоциялары мен сезімдерін жеткізу құралы ретінде қарастыруға итермелейді. Ник Осмондтың (1993) аудармасында кіріспеге жасалған мұқият оқылым оның аударма мақсатын анықтауға көмектеседі. Әдеби аудитория үшін оқуды жеңілдету үшін параллель мәтін қабылданды, және бұл аудармашының стилін "шектегенімен", Хардинг пен Стуррок оқырмандары үшін осы қадамға барды. Рембоның өмірі мен шығармалары көптеген музыканттарға шабыт берді. Опералар мен қысқа әндер, симфониялар, триолар, фортепианолық шығармалар және рок әндері "Illuminations" және Рембоның бұрынғы туындысы "Тозақтағы маусым" тақырыбын алды. Британ композиторы Бенджамин Бриттен "Illuminations" шығармасының бірнеше өлеңін музыкаға қойды. Тенор немесе сопрано және струнный аспаптарға арналған "Les Illuminations", Op. 18, "Fanfare", "Villes", "Phrase", "Antique", "Royauté", "Marine", "Interlude", "Being Beauteous", "Parade" және "Départ" сияқты тоғыз прозалық өлеңді пайдаланады. Decca Record Co. (Лондон) Бриттеннің дирижерлік еткен тарихи жазбасын шығарды, онда Бриттеннің өмір бойы серігі Питер Пирс тенорлық партияны орындады (Бриттен "Being Beauteous" әнін Пирске арнаған). Американдық композитор Харольд Блюменфельд он жыл бойын Рембоны зерттеумен айналысып, төрт шығарма жазды: La Face Cendrée, Ange de Flamme et de la Glace, Illuminations және Carnet de damné. Олардың үшеуі "Illuminations" прозалық өлеңдеріне негізделген. La Face Cendrée - сопрано, виолончель және фортепианоға арналған шығарма, "Aube" және "Being Beauteous" өлеңдерін пайдаланады. Ange de Flamme et de la Glace, орта дауыс пен камералық ансамбльге арналған шығарма, "Barbare" негізінде жазылған. Блюменфельдтің екі бөлімді оркестрлік шығармасы "Illuminations" Рембоның бес прозалық өлеңіне негізделген: "Mystique", "Diluvial", "Après le déluge", "À une raison" және "Soir historique". Рембодан шабыт алған басқа композиторлар - болгар композиторы Анри Лазароф және неміс композиторлары Георг Кацер мен Андреас Штаффель (1965 жылы туған). Анри Лазарофтың Бесінші симфониясында екі француз мәтіні қолданылған, бірі Лазарофтың өзі, екіншісі Рембо. Георг Кацердің гобой, виолончель және фортепианоға арналған триосы Рембоның эссесін пайдаланады. Андреас Штаффельдің "Illumination" шығармасы фортепианоға арналған, Рембоның "Illuminations" шығармасына негізделген. Ханс Красаның "Римбоның өлеңдерінен кейінгі 3 ән" шығармасы Чехословакиядағы Терезин геттосында (Терезиенштадт) жазылған. Богемиялық композитор Ханс Краса (1899–1944) атақты композиторлар Землинский мен Руссельдің шәкірті болды. Бұл "Римбо әндері" баритон, кларнет, виола және виолончельге арналған. Красаның түпнұсқа қолжазбасының соңғы бетінде концлагердегі репетиция кестесі жазылған: төрт репетиция Магдбург казармасында, бірі Дрезден казармасында өтті. Рок музыканттары Боб Дилан, Джим Моррисон және Патти Смит Рембоға деген құрметтерін білдірді (соңғысы Диланды француз ақынының реинкарнациясы деп атады). Кэрри Жорес Ноландтың "Римбо және Пэтти Смит: Стиль әлеуметтік бұрғылау ретінде" атты эссесінде Пэтти Смит шығармашылығына Рембоның әсері туралы сын талдау бар. Уоллес Фоулидің "Римбо және Джим Моррисон: Өлеңші ретінде бүлікші" атты кітабында Рембо мен Джим Моррисонның өмірі мен тұлғалары арасындағы параллельдерді көрсетуге тырысады, соңғысының Рембодан шабыт алғанын көрсетеді. Фоули Моррисонның кейбір "жоғалған жазбалары" (өлгеннен кейін жарық көрген поэзия томы, Wilderness) "Illuminations" шығармаларына ұқсас екенін айтады.