Шарль Бодлер: Француз ақыны және сыншысы

Кіріспе

Француз ақыны және сыншысы (1821–1867)

Шарль Пьер Бодлер (/UK/'/b//oʊ//d//ə//l//ɛ:/, /US/,/b//oʊ//d//(//ə//)/'/l//ɛər/; ʃaʁl(ə) bodlɛʁ; 9 сәуір 1821 – 31 тамыз 1867) – француз ақыны, сонымен қатар эссеші, өнер сыншысы және аудармашы ретінде жұмыс істеген. Оның өлеңдері рифма мен ырғақтың шеберлігін, романтиктерден мұра еткен экзотизмді қамтиды және нақты өмірдегі бақылауларға негізделген. Оның ең танымал туындысы – «Зұлымдық гүлдері» («Les Fleurs du mal») атты лирикалық поэзия кітабы, 19 ғасырдың ортасында Хаусманның Парижді жаңғыртуының нәтижесінде қарқынды индустрияланған Париждегі сұлулықтың өзгеруін көрсетеді. Бодлердің өзіндік прозалық поэзия стилі Пауль Верлен, Артур Рембо және Стефан Малларме сияқты ақындардың бір буынына әсер етті. Ол қазіргі заман (modernité) терминін қалалық мегаполистегі өмірдің құбылмалы тәжірибесін және осы тәжірибені бейнелеуге арналған көркемдік өрнектің жауапкершілігін анықтау үшін енгізді. Маршалл Берман Бодлерді алғашқы модернист деп санайды.

Ерте өмір

Бодлер 1821 жылдың 9 сәуірінде Парижде дүниеге келді. Екі айдан кейін ол Сен-Сұлпис Рим-католик шіркеуінде крещение рәсімінен өтті. Оның әкесі Жозеф Франсуа Бодлер (1759–1827) – жоғары дәрежелі мемлекеттік қызметкер және сурет салуға әуес болған адам. Әкесі 60 жаста болса, Бодлердің анасы Каролина (туған тегі Дюфайс) (1794–1871) 26 жаста еді, яғни әкесі анасынан 34 жас үлкен болған. Ол әкесінің екінші әйелі еді. Жозеф Франсуа Бодлердің балалық шағында, 1827 жылдың 10 ақпанында Париждегі О-Отефель көшесінде қайтыс болды. Келесі жылы Каролина француз елшісі болған подполковникке тұрмысқа шықты. Бодлердің өмірбаяушылары бұл оқиғаны өте маңызды деп санайды, себебі ол анасының сүйіспеншілігінің жалғыз нысаны болмай қалғандықтан, ауыр психикалық жарақат алды, бұл оның кейінгі өміріндегі асыра шамалы әрекеттерін түсіндіруге көмектеседі. Ол анасына жазған хатында: «Мен бала кезімде сені құштарлықпен жақсы көрдім» деп жазған. Бодлер мансабының барысында анасынан үнемі ақша сұрап, жақын арада табысты баспа келісіміне немесе журналистік тапсырысқа қол жеткізетінін уәделеді. Бодлер Лионда білім алды, интернатта оқыды. 14 жасында бір сыныптасы оны «біздің сыныптастарымыздан гөрі әлдеқайда мәдениетті және ерекше, ортақ талғамдар мен сезімдермен бірігіп, әдебиеттің көркем туындыларын ерте жастан сүйетін» деп сипаттады. Бодлер оқуда тұрақсыз болды, кейде жақсы оқыса, кейде «салғырттануға» бейім болды. Кейін ол Париждегі Людовик-ле-Гранд лицейіне түсіп, заңды оқыды, бұл әлі мамандық таңдамағандар үшін танымал бағыт еді. Ол проституткалармен араласа бастады және осы кезеңде гонорея мен сифилис жұқтырған болуы мүмкін. Сондай-ақ ол, көбінесе киім-кешек сатып алу үшін қарызға батты. 1839 жылы бітіргеннен кейін ол ағасына: «Менің ешқандай шақыруым жоқ» деді. Әкесі оған заңгер немесе дипломат болуын қалаған, бірақ Бодлер әдеби мансапты бастауға шешім қабылдады. Анасы кейін есіне алды: «Ой, қандай қайғы! Егер Шарль әкесінің кеңесіне құлақ салғанда, оның өмірі мүлдем басқаша болар еді. Ол әдебиетте есім қалдырмас еді, рас, бірақ біз үшеуміз де бақытты болар едік». Әкесі оны 1841 жылы Калькуттаға, Үндістанға сапарға жіберді, оның тәртіпсіз мінез-құлқына тоқтама беруді үміттенеді. Бұл сапардан ол теңіз, теңіз саяхаты және экзотикалық порттар туралы күшті әсер алды, оларды кейін өлеңдерінде пайдаланды. Бодлер кейіннен өзінің аяқталмаған саяхатын ұлғайтып, жастық шағындағы саяхаттары мен тәжірибелері туралы аңыз құрды, соның ішінде «пілге мініп». Париждің таверналарына оралғаннан кейін ол «Зұлым гүлдер» өлеңдерінің кейбіреулерін жазуға кірісті. 21 жасында ол үлкен мұра алды, бірақ бірнеше жыл ішінде оның көп бөлігін ысырап етті. Оның отбасы мүлкін сенімділікпен сақтау үшін жарлық алды, ол оны қатты ренжітті, бір кезде қаржылық құлдырауға жол беру оның қаржысын ретке келтірудің жалғыз жолы болар еді деп таластады. Бодлер көркемдік ортада дэнди және еркін жұмсаушы ретінде танылды, оның мұрасы мен жәрдемақысының көп бөлігін қысқа мерзімде жұмсады. Осы уақытта Гаитиде туған актриса Жанна Дюваль оның сүйіктісі болды. Оның отбасы Дювальды қабылдамады. Анасы Дювальды «қара Венера» деп санады, ол оны «барлық жағынан азаптап» және әр мүмкіндікті пайдаланып ақшасын тартып алды. Бодлер осы кезеңде өзін-өзі өлтіруге тырысты. 1848 жылғы төңкеріске қатысып, революциялық газетке жазды. Алайда, оның саясатқа деген қызығушылығы, кейіннен ол өзінің күнделіктерінде атап өткендей, азайды. 1850-ші жылдардың басында Бодлер денсаулығының нашарлауымен, қарыздардың көбеюімен және әдеби шығармашылықтың ретсіздігімен күресті. Ол қарыздардан қашу үшін жиі бір үйден екіншісіне көшіп-қонып тұратын. Ол Эдгар Аллан Поның әңгімелерін аударуды аяқтады, бірақ көптеген жобаларын аяқтамады. 1857 жылы әкесінің қайтысымен Бодлер өсиетте есімдері тізілмеді, бірақ анасымен араздықты түзетуге болатынына үміттенді. 36 жасында ол оған: «Сенікі екенімді, тек сенікі екенімді сен» деп жазды. Оның анасы 1871 жылдың 16 тамызында қайтыс болды, ұлынан шамамен төрт жылға артық өмір сүрді.

Baudelaire was born in Paris, France, on 9 April 1821, and baptized two months later at Saint Sulpice Roman Catholic Church. His father, Joseph François Baudelaire (1759–1827), a senior civil servant and amateur artist, who at 60, was 34 years older than Baudelaire's 26 year old mother, Caroline (née Dufaÿs) (1794–1871); she was his second wife. Joseph François died during Baudelaire's childhood, at rue Hautefeuille, Paris, on 10 February 1827. The following year, Caroline married Lieutenant Colonel fr, who later became a French ambassador to various noble courts. Baudelaire's biographers have often seen this as a crucial moment, considering that finding himself no longer the sole focus of his mother's affection left him with a trauma, which goes some way to explaining the excesses later apparent in his life. He stated in a letter to her that, "There was in my childhood a period of passionate love for you." Baudelaire regularly begged his mother for money throughout his career, often promising that a lucrative publishing contract or journalistic commission was just around the corner. Baudelaire was educated in Lyon, where he boarded. At 14, he was described by a classmate as "much more refined and distinguished than any of our fellow pupils we are bound to one another by shared tastes and sympathies, the precocious love of fine works of literature." Baudelaire was erratic in his studies, at times diligent, at other times prone to "idleness". Later, he attended the Lycée Louis le Grand in Paris, studying law, a popular course for those not yet decided on any particular career. He began to frequent prostitutes and may have contracted gonorrhea and syphilis during this period. He also began to run up debts, mostly for clothes. Upon gaining his degree in 1839, he told his brother "I don't feel I have a vocation for anything." His stepfather had in mind a career in law or diplomacy, but instead Baudelaire decided to embark upon a literary career. His mother later recalled: "Oh, what grief! If Charles had let himself be guided by his stepfather, his career would have been very different He would not have left a name in literature, it is true, but we should have been happier, all three of us." His stepfather sent him on a voyage to Calcutta, India in 1841 in the hope of ending his dissolute habits. The trip provided strong impressions of the sea, sailing, and exotic ports, that he later employed in his poetry. Baudelaire later exaggerated his aborted trip to create a legend about his youthful travels and experiences, including "riding on elephants". On returning to the taverns of Paris, he began to compose some of the poems of "Les Fleurs du Mal". At 21, he received a sizable inheritance but squandered much of it within a few years. His family obtained a decree to place his property in trust, which he resented bitterly, at one point arguing that allowing him to fail financially would have been the one sure way of teaching him to keep his finances in order. Baudelaire became known in artistic circles as a dandy and free spender, going through much of his inheritance and allowance in a short period of time. During this time, Jeanne Duval, a Haitian born actress became his mistress. She was rejected by his family. His mother thought Duval a "Black Venus" who "tortured him in every way" and drained him of money at every opportunity. Baudelaire made a suicide attempt during this period. He took part in the Revolutions of 1848 and wrote for a revolutionary newspaper. However, his interest in politics was passing, as he was later to note in his journals. In the early 1850s, Baudelaire struggled with poor health, pressing debts, and irregular literary output. He often moved from one lodging to another to escape creditors. He undertook many projects that he was unable to complete, though he did finish translations of stories by Edgar Allan Poe. Upon the death of his stepfather in 1857, Baudelaire received no mention in the will but he was heartened nonetheless that the division with his mother might now be mended. At 36, he wrote to her: "believe that I belong to you absolutely, and that I belong only to you." His mother died on 16 August 1871, outliving her son by almost four years.

Баспашылық мансабы

Бауделер Дюфайс псевдонімімен жарияланған алғашқы жұмысы – "1845 жылғы Салон" атты өнер туралы сын мақаласы болды, ол өзінің батылдығымен бірден назар аударды. Оның көптеген сындық пікірлері сол кезде жаңа болды, оның ішінде Делакруаға қолдау көрсетуі, ал кейбір ойлары болашақтағы импрессионист суретшілерінің теорияларымен керемет үйлеседі. 1846 жылы Бодлер екінші Салон шолуын жазып, романтизмді қолдаушы және сыншы ретінде одан әрі беделге ие болды. Оның Делакруаны романтизмнің ең көрнекті суретшісі деп үздіксіз қолдауы кеңінен танылды. Келесі жылы Бодлердің "Фанфарло" повесі жарық көрді.

Зұлымдықтың гүлдері

Бодлер баяу және өте мұқият жұмыс істеген. Дегенмен, ол көбінесе жалқаулық, эмоционалдық күйзеліс және ауруға беріліп, 1857 жылға дейін өзінің алғашқы және ең танымал өлеңдер жинағы – «Зұлымдық гүлдері» («Les Fleurs du mal») жарияланбады. Осы өлеңдердің бір бөлігі 1855 жылы Бодлердің досы Огюст Пуле Малассис жариялаған «Екі әлемді шолу» («Revue des deux mondes») журналында жарық көрген. Ал кейбір өлеңдері бұрынғы он жылдық ішінде түрлі француз журналдарында «ұшқыш өлеңдер» ретінде жарияланған. Өлеңдері шағын, бірақ ризашылықпен қабылдаған аудиторияға жеткен. Алайда, олардың тақырыбына көпшіліктің назары ауды. Теодор де Банвиль айтқандай, бұл оның әріптес суретшілеріне тигізген әсер «өте зор, таңғажайып, күтпеген, құрмет пен түсіндіріле алмайтын алаңдаушылық сезімімен араластырылған» еді. Жақында «Мадам Бовари» үшін ұқсас шабуылға ұшыраған (бірақ кейін ақталып) Густав Флаубер әсерленді және Бодлерге былай деп жазды: «Сіз романтизмді жаңартудың жолын таптыңыз. Сіз мрамордай мызғымайтын, ағылшын тұманындай терең бойға сіңетінсіз». Секс және өлімнің басты тақырыптары сол кезең үшін скандалды саналды. Ол сонымен қатар лесбияндық, қасиетті және бейкүнә махаббат, метаморфоза, меланхолия, қаланың бұзылуы, жоғалған тазалық, өмірдің ауырлығы және шарап туралы да сөз қозғады. Кейбір өлеңдерінде Бодлердің иіс сезімі мен хош иістердің бейнелерін пайдалануы ерекше көзге түседі, олар ностальгия және өткен жақындық сезімдерін оятуға арналған. Алайда, бұл кітап сол кездегі сыншылар арасында тез арада жаман атқа ие болды. Кейбір сыншылар бірнеше өлеңдерді «күшті сезімдердің, өнердің және поэзияның шедеврлері» деп атады, ал басқаларын басып тастау үшін заңдық шаралар қабылдауға лайық деп санады. Бодлерге қарсы күресті бастаған Ж. Хабас «Фигаро» газетінде былай деп жазды: «Ондағы қорқынышты емес нәрсенің бәрі түсініксіз, ал түсінікті нәрсенің бәрі шіріген». Бодлер анасына жазған хатында: «Сіз білетіндей, мен әдебиет пен өнердің моральдықтан тәуелсіз мақсатқа ұмтылатынын әрқашан ойладым. Маған түсініктің және стильдің сұлулығы жеткілікті. Бірақ бұл кітаптың атауы («Зұлымдық гүлдері») бәрін айтады, сіз көретіндей, ол суық және зұлым сұлулыққа оранған. Ол ашу-ыза мен шыдамдылықпен жаратылды. Оның құндылығының дәлелі – олар туралы айтылған жамандықтардың барлығында. Кітап адамдарды ашуландырады. Оның үстіне, мен өзім шақыратын қорқыныштан қорқып, басылымдардан үштен бір бөлігін алып тастадым. Олар маған барлық нәрсені, өнертабысты рухты, тіпті француз тілін білуді де жоққа шығарады. Мен осы ақымақтардың бәріне мән бермеймін және бұл кітаптың, оның артықшылықтары мен кемшіліктерімен, В. Гюгоның, Т. Готьедің және тіпті Байронның ең жақсы өлеңдерінің қатарында есте қалатынын білемін». Бодлер, оның баспашысы және баспагер қоғамдық моральға қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталды. Олар айыппұл төледі, бірақ Бодлер түрмеге қамалмады. Алты өлең басылып шығарылды, бірақ кейін «Құлағандар» («Les Épaves») (Брюссель, 1866) деп жарық көрді. «Зұлымдық гүлдері» кітабының басқа басылымы 1861 жылы осы өлеңдерсіз, бірақ едәуір қосымшалармен жарық көрді. Көптеген беделді адамдар Бодлерді қолдады және үкімді айыптады. Виктор Гюго оған: «Сенің «Зұлымдық гүлдерің» жұлдыздай жарқырап, көзді таңдандырады. Мен сенің күшті рухыңды бар күшіммен мақтаймын» деп жазды. Бодлер үкімге шағымданудан бас тартты, бірақ оның айыппұл мөлшері азайтылды. Шамамен 100 жылдан кейін, 1949 жылдың 11 мамырында Бодлер ақталды, үкім ресми түрде өзгертілді және Францияда тыйым салынған алты өлең қайтадан қалпына келтірілді. Кейінгі жылдары басқа да еңбектер: «Кішкентай прозалық өлеңдер» («Petits Poèmes en prose»); «Ел, Әлемдік көрме» («Pays, Exposition universelle») басылымында жарияланған өнерге шолулар сериясы; Густав Флаубер туралы зерттеулер («L'Artiste», 18 қазан 1857); Теофил Готье туралы («Revue contemporaine», қыркүйек 1858); Эжен Крепеттің «Француз ақындары» («Poètes français»); «Жасанды жұмақтар: опий және гашиш» («Les Paradis artificiels: opium et haschisch») (1860); және «Балзак шығармалары тарихының соңғы тарауы» («Un Dernier Chapitre de l'histoire des oeuvres de Balzac») (1880), бастапқыда «Қарызыңды қалай төлейсің, генийің болғанда» («Comment on paye ses dettes quand on a du génie») деген мақаласында өзінің достарына – Оноре де Бальзак, Теофил Готье және Жерар де Нервальға қарсы сынға айналды. 1859 жылы оның аурулары, лауданумды ұзақ қолдануы, стрессті өмір салты және кедейлігі оған әсер етті, Бодлер едәуір қартайып кетті. Бірақ ақырында анасы оған көңіл бөліп, біраз уақытқа Оңфлер қаласында бірге тұруға рұқсат берді. Бодлер теңіз жағалауындағы қалада өнімді және бейбіт өмір сүрді, оның «Сапар» («Le Voyage») поэмасы сол кездегі күш-жігерінің бір мысалы болды. 1860 жылы ол Ричард Вагнердің жақтасы болды. Алайда оның қаржылық қиындықтары қайтадан көбейді, әсіресе оның баспашысы Пуле Малассис 1861 жылы банкротқа ұшырағаннан кейін. 1864 жылы ол Парижден Бельгияға кетті, оның бір мақсаты – өзінің шығармаларына құқықтарды сату және лекция оқу. Оның Жанна Дювальмен ұзаққа созылған қарым-қатынасы үздіксіз жалғасты, ол өмірінің соңына дейін оған көмектесті. Бодлер актриса Мари Дюбрунмен және куртизанка Аполлония Сабатьемен арадағы қарым-қатынасы, шабыттың көзі болғанымен, ешқашан толыққанды қанағаттандырмады. Ол опий шекті, ал Брюссельде ол шамадан тыс ішімдік ішуді бастады. Бодлер 1866 жылы ауыр инсульт алды, содан кейін паралич болды. Бір жылдан астам афазиядан кейін ол Католик шіркеуінің соңғы қасиеттерін алды. Өмірінің соңғы жылы Брюссель мен Париждегі түрлі «санаторийлерде» жартылай паралич күйінде өтті, ол 1867 жылдың 31 тамызында қайтыс болды. Бодлер Париждің Монпарнасс зиратында жерленген. Бодлердің көптеген шығармалары өлімнен кейін жарияланды. Оның өлімінен кейін анасы оның көптеген қарыздарын төлеп берді және Бодлердің өсіп келе жатқан даңқына көңіл көшірді. «Менің ұлымның кемшіліктеріне қарамастан, оның әдебиетте орны бар екенін көріп отырмын». Ол тағы төрт жыл өмір сүрді.

Baudelaire was a slow and very attentive worker. However, he often was sidetracked by indolence, emotional distress and illness, and it was not until 1857 that he published Les Fleurs du mal (The Flowers of Evil), his first and most famous volume of poems. Some of these poems had already appeared in the Revue des deux mondes (Review of Two Worlds) in 1855, when they were published by Baudelaire's friend Auguste Poulet Malassis. Some of the poems had appeared as "fugitive verse" in various French magazines during the previous decade. The poems found a small, yet appreciative audience. However, greater public attention was given to their subject matter. The effect on fellow artists was, as Théodore de Banville stated, "immense, prodigious, unexpected, mingled with admiration and with some indefinable anxious fear". Gustave Flaubert, recently attacked in a similar fashion for Madame Bovary (and acquitted), was impressed and wrote to Baudelaire: "You have found a way to rejuvenate Romanticism You are as unyielding as marble, and as penetrating as an English mist." The principal themes of sex and death were considered scandalous for the period. He also touched on lesbianism, sacred and profane love, metamorphosis, melancholy, the corruption of the city, lost innocence, the oppressiveness of living, and wine. Notable in some poems is Baudelaire's use of imagery of the sense of smell and of fragrances, which is used to evoke feelings of nostalgia and past intimacy. The book, however, quickly became a byword for unwholesomeness among mainstream critics of the day. Some critics called a few of the poems "masterpieces of passion, art and poetry," but other poems were deemed to merit no less than legal action to suppress them. J. Habas led the charge against Baudelaire, writing in Le Figaro: "Everything in it which is not hideous is incomprehensible, everything one understands is putrid." Baudelaire responded to the outcry in a prophetic letter to his mother:
"You know that I have always considered that literature and the arts pursue an aim independent of morality. Beauty of conception and style is enough for me. But this book, whose title (Fleurs du mal) says everything, is clad, as you will see, in a cold and sinister beauty. It was created with rage and patience. Besides, the proof of its positive worth is in all the ill that they speak of it. The book enrages people. Moreover, since I was terrified myself of the horror that I should inspire, I cut out a third from the proofs. They deny me everything, the spirit of invention and even the knowledge of the French language. I don't care a rap about all these imbeciles, and I know that this book, with its virtues and its faults, will make its way in the memory of the lettered public, beside the best poems of V. Hugo, Th. Gautier and even Byron." Baudelaire, his publisher and the printer were successfully prosecuted for creating an offense against public morals. They were fined, but Baudelaire was not imprisoned. Six of the poems were suppressed, but printed later as Les Épaves (The Wrecks) (Brussels, 1866). Another edition of Les Fleurs du mal, without these poems, but with considerable additions, appeared in 1861. Many notables rallied behind Baudelaire and condemned the sentence. Victor Hugo wrote to him: "Your fleurs du mal shine and dazzle like stars I applaud your vigorous spirit with all my might." Baudelaire did not appeal the judgment, but his fine was reduced. Nearly 100 years later, on 11 May 1949, Baudelaire was vindicated, the judgment officially reversed, and the six banned poems reinstated in France. Other works in the years that followed included Petits Poèmes en prose (Small Prose poems); a series of art reviews published in the Pays, Exposition universelle (Country, World Fair); studies on Gustave Flaubert (in L'Artiste, 18 October 1857); on Théophile Gautier (Revue contemporaine, September 1858); various articles contributed to Eugène Crépet's Poètes français; Les Paradis artificiels: opium et haschisch (French poets; Artificial Paradises: opium and hashish) (1860); and Un Dernier Chapitre de l'histoire des oeuvres de Balzac (A Final Chapter of the history of works of Balzac) (1880), originally an article "Comment on paye ses dettes quand on a du génie" ("How one pays one's debts when one has genius"), in which his criticism turns against his friends Honoré de Balzac, Théophile Gautier, and Gérard de Nerval. By 1859, his illnesses, his long term use of laudanum, his life of stress, and his poverty had taken a toll and Baudelaire had aged noticeably. But at last, his mother relented and agreed to let him live with her for a while at Honfleur. Baudelaire was productive and at peace in the seaside town, his poem Le Voyage being one example of his efforts during that time. In 1860, he became an ardent supporter of Richard Wagner. His financial difficulties increased again, however, particularly after his publisher Poulet Malassis went bankrupt in 1861. In 1864, he left Paris for Belgium, partly in the hope of selling the rights to his works and to give lectures. His long standing relationship with Jeanne Duval continued on and off, and he helped her to the end of his life. Baudelaire's relationships with actress Marie Daubrun and with courtesan Apollonie Sabatier, though the source of much inspiration, never produced any lasting satisfaction. He smoked opium, and in Brussels he began to drink to excess. Baudelaire suffered a massive stroke in 1866 and paralysis followed. After more than a year of aphasia, he received the last rites of the Catholic Church. The last year of his life was spent in a semi paralyzed state in various "maisons de santé" in Brussels and in Paris, where he died on 31 August 1867. Baudelaire is buried in the Cimetière du Montparnasse, Paris. Many of Baudelaire's works were published posthumously. After his death, his mother paid off his substantial debts, and she found some comfort in Baudelaire's emerging fame. "I see that my son, for all his faults, has his place in literature." She lived another four years.