Поль Валери: Француз ақыны, эссеші және философ

Кіріспе

Француз ақыны, очеркші және философ (1871–1945)

Амброаз Пол Туссен Жюль Валери (поль валери; 30 қазан 1871 – 20 шілде 1945) – француз ақыны, очеркші және философ. Оның өлеңдерінен және көркем прозасынан (драма және диалогтар) басқа, өнер, тарих, әдебиет, музыка және заманауи оқиғалар туралы афоризмдерге де қызығушылық танытқан. Валери 12 рет әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үміткер болған.

Өмірбаян

Валери Корсикалық әке мен Генуялық Истриялық анасынан Сетте қаласында дүниеге келді, бірақ жақын орналасқан үлкен қалалық орталық Монпельеде өсті. Дәстүрлі католик білімінен кейін ол университетте құқық білімін оқыды, содан кейін өмірінің көп бөлігін Парижде өткізді, онда ол біраз уақыт Стефан Малларме айналымында болды. 1900 жылы ол Стефан Малларме отбасының досы Жаннин Гобильярға үйленді, ол сонымен қатар суретші Берта Моризоның немересі болды. Той екі тойдан тұрды, онда келіннің туысы, Берта Моризоның қызы Джули Мане суретші Эрнест Руарға үйленді. Валери мен Гобильярдың үш баласы болды: Клод, Агата және Франсуа. Валери Флоренс Майер Блюментальмен бірге 1919-1954 жылдар аралығында жас француз суретшілеріне, мүсіншілеріне, безендірушілеріне, гравёрлеріне, жазушыларына және музыканттарына берілетін Блюменталь сыйлығын тағайындауда қазылар алқасының мүшесі болды. Оның ең алғашқы жарияланымдары жиырмадан асса да, Валери 1920 жылға дейін толық уақытты жазушы болған жоқ, ол жеке хатшысы болып жұмыс істеген адам, Хавас ақпарат агенттігінің бұрынғы бас директоры Эдуард Леби Паркинсон ауруынан қайтыс болғаннан кейін. Оған дейін Валери қысқа мерзімге Соғыс министрлігінде жұмыс істеп, одан кейін күрт нашарлап бара жатқан Лебидің көмекшісі лауазымына ие болды, бұл лауазымды ол жиырма жылдай атқарды. 1925 жылы Француз академиясына сайланғаннан кейін Валери француз қоғамында шалқалай сөйлейтін және интеллектуалдық тұлғаға айналды, Еуропаны аралап, мәдени және әлеуметтік мәселелер бойынша лекциялар оқыды, сондай-ақ оған құрметпен қараған француз халқы ұсынған бірқатар ресми лауазымдарды қабылдады. Ол Францияны Ұлттар лигасының мәдени мәселелер жөніндегі өкілі болды және оның бірнеше комитеттерінде, соның ішінде Интеллектуалды ынтымақтастық комитетінің Өнер және әдебиет жөніндегі кіші комитетінде жұмыс істеді. "The Outlook for Intelligence" (1989) ағылшын тіліндегі жинағында осы қызметке қатысты оннан астам эсселердің аудармалары бар. 1931 жылы ол француз тілі мен мәдениетін оқытатын жекеменшік мекеме – Канн халықаралық колледжін құрды. Колледж бүгінге дейін жұмыс істеп келеді, туған тілдер үшін кәсіби курстарды (білім беру сертификаты, құқық және бизнес үшін), сондай-ақ шетелдік студенттерге арналған курстарды ұсынады. Ол 1932 жылы Иоганн Вольфганг Гетенің қайтыс болғанының 100 жылдығына арналған Германияның ұлттық тойында негізгі сөз сөйледі. Бұл орынды таңдау болды, өйткені Валери Гетенің ғылымға деген құштарлығын бөлісті (әсіресе биология және оптика). Француз академиясының мүшесі ретіндегі қызметімен қатар, ол Лиссабон ғылым академиясының және Front national des Ecrivains мүшесі болды. 1937 жылы ол кейін Ницца университеті болып табылатын мекеменің бас директоры болып тағайындалды. Ол Франция колледжінің поэтика кафедрасының алғашқы профессоры болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Виши режимі оның Виши және неміс оккупациясымен ынтымақтастық жасаудан бас тартқаны үшін осы лауазымдарының кейбіреулерінен және артықшылықтарынан айырды, бірақ Валери осы қиын жылдарда француз мәдени өмірінде жариялануын және француз академиясының мүшесі ретінде белсенді болуын жалғастырды. Валери әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына он екі рет ұсынылды. Швед академиясы Валериге 1945 жылы сыйлық беруді жоспарлаған деген болжам бар, егер ол сол жылы қайтыс болмағанда. Валери 1945 жылдың шілдесінде Парижде қайтыс болды. Ол өзінің туған қаласы Сеттедегі зиратта жерленген, сол зират оның әйгілі "Күлік зираты" поэмасында бейнеленген.

Valéry was born to a Corsican father and Genoese Istrian mother in Sète, a town on the Mediterranean coast of the Hérault, but he was raised in Montpellier, a larger urban center close by. After a traditional Roman Catholic education, he studied law at university and then resided in Paris for most of the remainder of his life, where he was, for a while, part of the circle of Stéphane Mallarmé. In 1900, he married Jeannine Gobillard, a friend of Stéphane Mallarmé's family, who was also a niece of the painter Berthe Morisot. The wedding was a double ceremony in which the bride's cousin, Berthe Morisot's daughter, Julie Manet, married the painter Ernest Rouart. Valéry and Gobillard had three children: Claude, Agathe and François. Valéry served as a juror with Florence Meyer Blumenthal in awarding the Prix Blumenthal, a grant given between 1919 and 1954 to young French painters, sculptors, decorators, engravers, writers, and musicians. Though his earliest publications date from his mid twenties, Valéry did not become a full time writer until 1920, when the man for whom he worked as private secretary, a former chief executive of the Havas news agency, Edouard Lebey, died of Parkinson's disease. Until then, Valéry had, briefly, earned his living at the Ministry of War before assuming the relatively flexible post as assistant to the increasingly impaired Lebey, a job he held for some twenty years. After his election to the Académie française in 1925, Valéry became a tireless public speaker and intellectual figure in French society, touring Europe and giving lectures on cultural and social issues as well as assuming a number of official positions eagerly offered to him by an admiring French nation. He represented France on cultural matters at the League of Nations, and he served on several of its committees, including the sub committee on Arts and Letters of the Committee on Intellectual Cooperation. The English language collection The Outlook for Intelligence (1989) contains translations of a dozen essays related to these activities. In 1931, he founded the Collège International de Cannes, a private institution teaching French language and civilization. The Collège is still operating today, offering professional courses for native speakers (for educational certification, law and business) as well as courses for foreign students. He gave the keynote address at the 1932 German national celebration of the 100th anniversary of the death of Johann Wolfgang Goethe. This was a fitting choice, as Valéry shared Goethe's fascination with science (specifically, biology and optics). In addition to his activities as a member of the Académie française, he was also a member of the Academy of Sciences of Lisbon, and of the Front national des Ecrivains. In 1937, he was appointed chief executive of what later became the University of Nice. He was the inaugural holder of the Chair of Poetics at the Collège de France. During World War II, the Vichy regime stripped him of some of these jobs and distinctions because of his quiet refusal to collaborate with Vichy and the German occupation, but Valéry continued, throughout these troubled years, to publish and to be active in French cultural life, especially as a member of the Académie française. Valéry was nominated for the Nobel Prize in Literature twelve times. It is believed that the Swedish Academy intended to award Valéry the prize in 1945, had he not died that year. Valéry died in Paris in July 1945. He is buried in the cemetery of his native town, Sète, the same cemetery celebrated in his famous poem Le Cimetière marin.

Ұлы тыныштық

Валери көбінесе ақын ретінде танымал, және кейде ол француз символистерінің соңғысы деп есептеледі. Дегенмен, ол жүзден аз өлең жазған, ал олардың ешқайсысы көп назар аударған жоқ. 1892 жылдың 4 қазанында, қатты дауыл болған түні, Поль Валери өмірлік дағдарысқа тап болды, бұл оқиға оның жазушылық жолына зор әсер етті. Соңында, шамамен 1898 жылы, ол жазуды толығымен доғарды, дерлік жиырма жыл бойы ешбір нәрсе жарияламады. Бұл үзілістің бір себебі оның ұстазы Стефан Малларме қайтыс болды. 1917 жылы, ол «Жас Парка» (La Jeune Parque) атты туындысын жариялап, «үлкен үнсіздігін» бұзғанда, оған қырық алты жас болған еді.

" Жас саябақ "

Бұл жұмбақ, бірақ тамаша музыкалық шедевр, 512 александриялық тармақтан тұрады, жұптасқан ұйқастармен жазылған, оны аяқтауға төрт жыл кетті және ол оның даңқын бірден әкелді. "Le Cimetière marin" және "L'Ébauche d'un serpent" сияқты, ол жиі ХХ ғасырдың ең ұлы француз поэмаларының бірі деп есептеледі. Атауы поэманың жазылу барысының соңында таңдалды; ол үш Парканың (Римнің кіші құдайлары, Тағдыр деп те аталады) ең кішісін көрсетеді, бірақ кейбір оқырмандар үшін бұл мифологиялық фигурамен байланыс нашар және күмәнді. Поэма бірінші жақта жазылған, және ол өмір мен өлім, құдалық және шегініс, махаббат және жаттық туралы ойлармен шұғылданатын жас әйелдің монологы. Алайда, поэманы тағдырдың адам тағдырларын қалай басқаратыны туралы аллегория ретінде немесе поэма жазылған кезде Еуропада болған қорқынышты зорлық-зомбылықты түсінуге жасалған тытыру ретінде қарастыруға болады. Поэма Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы емес, бірақ ол құрту мен сұлулық арасындағы қатынастарды қарастыруға тырысады және осы тұрғыдан алғанда, ежелгі гректердің осы мәселелерге қатысты ойларымен, әсіресе Софокл мен Эсхилдің пьесаларындағы ойларымен үйлеседі. Сондықтан, "Le Cimetière marin" поэмасымен айқын байланыстар бар, ол да теңіз жағасындағы медитация болып табылады және осыған ұқсас үлкен тақырыптарды қамтиды.

Басқа жұмыстар

"Жас парк" шығармасына дейін Валеридің ең маңызды жариялымдары диалогтар, мақалалар, бірнеше өлеңдер және Леонардо да Винчи туралы зерттеме болды. 1920 және 1922 жылдары ол екі жұқа өлеңдер жинағын жариялады. Біріншісі, "Ескі өлеңдер альбомы", 1900 жылға дейін жеке-жеке жарық көрген, бірақ көркемдік жағынан өте жақсы жазылған кішкентай өлеңдердің қайта қарастырылған нұсқасы еді. Екіншісі, "Шарм" (латын тіліндегі *carmina* сөзінен, "әндер" және "сиырлаулар" мағынасын береді), оның атақты француз ақыны екенін одан әрі нығайтты. Жинаққа "Le Cimetière marin" және әртүрлі құрылымды көптеген кішкентай өлеңдер енген.

Техника

Валеридің поэзиялық шеберлігі негізінен дәстүрлі. Оның өлеңдері қалыпты ұйқас және өлшеммен жазылған, және олар Маларме туындыларымен көп ортақ нәрсеге ие. Оның "Пальма" өлеңі Джеймс Мерриллдің 1974 жылғы әйгілі "Тержімеде қалысқан" өлеңіне шабыт берді, ал оның ойлы лирикасы американдық ақын Эдгар Бауэрсқа да әсер етті.

Прозалық шығармалары

Валери өзінің "шынайы туындысын" проза деп сипаттады және өмірі бойы 28 000-нан астам дәптер бетін толтырды. Көптеген афоризмдер мен тапқыр сөздермен толыққан оның кең көлемді прозалық жазбалары адам табиғатына күдікпен қарауды, тіпті цинизмге жақын көзқарасты көрсетеді. Оның мемлекеттік билікке қатысты көзқарасы либералдық болды, себебі ол мемлекеттік биліктің және жеке адамның құқықтарын шектеудің қатаң болуы керек деп сенді. 1890 жылдары ұлтшыл идеяларға қызығу көрсеткенімен, 1899 жылға қарай олардан алшақтады және Еуропа мәдениетінің ұлылығы Рим империясының этникалық әртүрлілігі мен әмбебаптығына қарызды деп санды. Ол "жасыл тазалық" мифін жоққа шығарды және егер мұндай тазалық болса, ол тек тоқырауға әкеледі деп мәлімдеді, сондықтан прогресс пен мәдени даму үшін нәсілдердің араласуы қажет. "Америка – еуропалық сананың проекциясы" еңбегінде Валери Еуропаның жағдайына көңілі толып, үмітсізденгенде, ол "тек Жаңа әлем туралы ойланып, қандай да бір үміт деңгейін қайта қалпына келтіре алатынын" айтты және еуропалық "эстетикалық идеялардың мексикалық өнердің күшті мінезіне сіңуінен" туындауы мүмкін "құштарлық өзгерістер" туралы ойланды. Реймонд Пуанкаре, Луи де Брогли, Андре Жид, Анри Бергсон және Альберт Эйнштейн Валеридің ой-өрісіне құрметпен қарады және оның досы болды. Валериден өзі таңдамаған тақырыптар бойынша мақалалар жазуды жиі сұрады; осының нәтижесінде пайда болған интеллектуалдық журналистика "Variétés" деп аталатын бес томдық жинақта топталды.

Кітаптар

Валеридің ең елеулі жетістігі, әлдебір үлкен зиялық күнделігі, "Кайталар" (Cahiers) деп аталады. Ересек өмірінің әр таңында ол "Кайталарға" жазба қосып отырды, бұл оны былай деп жазуға итерді: "Ақыл-ой өміріне осы сағаттарды арнағандықтан, күнінің қалған бөлігінде ақымақтыққа құқыққа ие болдым". Оның "Кайталар" жазбаларының тақырыптары көбінесе, таңқаларлықтай, ғылым мен математика туралы ойлар болды. Шындығында, осы салалардағы ең құпия тақырыптар оның мәшһүр поэзиясынан гөрі оның ой-санасын көбірек қызықтырған сияқты. "Кайталар" сонымен қатар, ол кейіннен кітаптарына енгізген көптеген афоризмдердің бастапқы нұсқаларын да қамтиды. Бүгінгі күнге дейін "Кайталар" тек фотокөшірмелер түрінде толық жарияланды және 1980 жылдан бері ғана ғылыми зерттеулерге тартыла бастады. "Кайталар" Питер Ланг баспасынан бес томдық жинақ ретінде "Cahiers/Notebooks" деген атпен ағылшын тіліне аударылды. Соңғы онжылдықтарда Валеридің ойлары конструктивистік эпистемология саласындағы маңызды өлшемшарт болып саналады, мысалы, Жан Луи Ле Мойн конструктивистік тарихты сипаттағанда атап өткендей.

Танымал мәдениетте

2013 жылы «Оскар» сыйлығын алған жапон режиссері Хаяо Миядзакидің «Жел көтеріледі» фильмі және осы аттас жапон романы (фильм оған ішінара негізделген) атауларын Валеридің «Le vent se lève il faut tenter de vivre !» («Жел көтеріледі! Өмір сүруге тырысу керек!») деген тақпақтарынан алған, бұл тақпақтар «Le Cimetière marin» («Теңіз жағасындағы зират») поэмасында кездеседі. Сол цитата Энтони Берджестің 1962 жылғы «Жұмсаған тұқым» романының соңғы сөйлемдерінде де қолданылады.