Кіріспе
Швед тағына аңыздық үміткер Стирбьорн Күшті (; шамамен 985 жылы қайтыс болды) кейінгі скандинавиялық сагалар бойынша швед патшасы Олофтың ұлы және Олофтың бірге билеген серігі және мұрагері Жеңімпаз Эрикке туыс болды. Эрик Фирисвеллир шайқасында Стирбьорнды жеңіп, өлтірді. Сагалардағы көптеген тұлғалар сияқты, оның бар екеніне күмән туды, бірақ ол шайқасқа қатысты дерлік бір замандас скальд өлеңінде есімдерін табады. Аңызға сүйенсек, оның түпкі аты Бьёрн болған, ал өскенде қосылған «Стир» – ол тынышсыз, даулы күшті және қатыгез екенін көрсететін лақап атау болды.
Styrbjörn the Strong ( ; died about 985) according to late Norse sagas was a son of the Swedish king Olof, and a nephew of Olof's co ruler and successor Eric the Victorious, who defeated and killed Styrbjörn at the Battle of Fyrisvellir. As with many figures in the sagas, doubts have been cast on his existence, but he is mentioned in a roughly contemporaneous skaldic poem about the battle. According to legend, his original name was Björn, and Styr , which was added when he had grown up, was an epithet meaning that he was restless, controversially forceful and violent.
Прозалық қайта баяндамалар
Бір кезде Стирбьёрн туралы толық сага болған деп есептеледі, бірақ қазірге сақталғанның көп бөлігі қысқа "Стирбьярнар þáttr Svíakappa" шығармасында кездеседі. Оның оқиғасының бөліктері "Eyrbyggja сагасы", Саксо Граматикұстың "Gesta Danorum" (10-шы кітабы), "Knýtlinga сагасы" және "Hervarar сагасы"нда да қайта айтылады. Ол сондай-ақ "Heimskringla" (бірнеше рет) және "Yngvars saga víðförla" да есімдері жиі кездеседі, онда алыс елдерді аралаған Ингвар өзінің туысы Стирбьёрнмен салыстырылады. Оддр Сноррасон оны "Олаф Триггвасонар сагасында" (шамамен 1190 жылы) айта келіп, Стирбьёрн сиқырдың көмегімен жеңілгенін жазған. Күні бүгін ол ағылшын жазушысы Э.Р. Эддисонның 1926 жылы жарық көрген "Стирбиорн Мықты" романының басты кейіпкері, сондай-ақ Франс Г. Бенгтссонның "Ұзақ кемелер" шығармасында да кездеседі.
Стырбжарнар шатыр Свиакаппа
Styrbjarnar þáttr Svíakappa («Швед чемпионы Стирбьорн туралы дерек»), Флатей кітабында сақталған, Стирбьорн туралы ең көп мәліметтерді қамтитын көз. Дерек бойынша, бастапқыда Бьёрн деп аталған Стирбьорн, король Эриктың інісі Олофтың ұлы болған. Олоф, Бьёрн кішкентай шақта уланғаннан көз жұмған. 12 жасында ол король Эриктан туған құқығын сұрады, бірақ 16 жасқа толғанға дейін бірлесіп билеуге рұқсат берілмеді. Бір күні ол сарайдағы бір адаммен төбелес кешіп, су ішетін мүйізбен мұрнына соққы тигеннен кейін өлтірді. 16 жасқа келгенде, Тиң (халық жиналысы) оның король болуға лайық емес деп шешті және оның орнына қарапайым текті адамды тағайындады. Оның інісі Эрик, оның қатыгез мінезі мен еркін шаруалардың шағымдарынан қорқып, оны үйде қалғызғысы келмеді, сондықтан Бьёрнге 60 жақсы жабдықталған ұзын кемені сыйлады. Ренжіген Стирбьорн әпкесі Гиридті алып кетіп қалды. Эрик оны «Стирбьорн» деп атады, оның інісінің тәртіпсіз және ұрысқақ мінезіне байланысты «Styr» сөзін қосты. Ол Балтық теңізінің жағалауларын шапты және 20 жасында Йомсборг бекінісін негізін қалаушысы Палнетоктен тартып алып, Йомсвикингтердің басшысы болды. Кейін ол Дания королі Харальд Bluetooth-пен одақтасып, оның қарындасы Гиридті оған үйлендірді. Стирбьорн Харальдтың қызы Тайра Харальдсдоттерге үйленді, оны Харальд Йомсборгты бағындырғаны үшін сыйға берді. Харальд оған одан да көп жауынгерлер берді, енді Стирбьорн Швеция тағын бағындыруға кірісті. Ол өзінің Йомсвикингтерімен қоса 200 даниялық ұзын кемеден тұратын үлкен әскермен жүзіп кетті. Олар Уппландтағы Фёретке (Ескі норвеж тілінде Fyris) келгенде, ол кемелерді өртеп, әскерін соңына дейін күресуге мәжбүрледі. Бірақ даниялық әскер ойын өзгертіп, Данияға қайтып келді. Стирбьорн Йомсвикингтерімен бірге Гамла Уппсалаға жалғыз басып барды. Бірақ оның інісі дайындықпен барлық бағыттан күш жинады. Бірінші екі күн шайқас тең болды. Соңғы кеште Эрик Уппсаладағы ғибадатханадағы Один мүсініне барып, құрбандық шалды. Ол Одинге егер шайқаста жеңіске жетсе, онда ол Одинге тиесілі болып, он жылдан кейін Вальхаллаға баратынын уәде берді. Ертесі күні Эрик найзасын жауға лақтырып, «Мен сендерді Одинге құрбан етем!» деді. Стирбьорн мен оның серті болған жауынгерлері қалып, қаза тапты.
Книтлинг сағасы
Книтлинга сағасында Стирбьёрн швед патшасы Олафтың ұлы болған деп айтылады. Данияда Харальд Блютут билік құрған кезде, Стирбьёрн шығыста соғыс жүргізіп (í hernaði í Austrveg), содан кейін Данияға келді, онда Харальдты тұтқынға алды. Харальд қызы Тайраны Стирбьёрнға берді және оның Швецияға жасаған жорығына қосылды. Келіп жеткенде, Стирбьёрн өзінің кемелерін өртеп жіберді, бірақ Стирбьёрнның кемелері қалмағанын көрген Харальд Мяларен көліне (Логинн) қайта оралды және Данияға қайтып келді. Стирбьёрн Фирисвеллирде ағасы Эрикпен шайқасып, көптеген әскерлерімен бірге қаза тапты. Оның бір бөлігі қашып кетті, ал шведтер бұл оқиғаны "Фириселта" деп атады, яғни Фирис даласындағы қуып жете беру.
Gesta Danorum (Даналық кітап)
Даниялық хроникті Саксо Грамматикус Gesta Danorum (10-кітап) еңбегінде Данияға көбірек жақын нұсқаны баяндайды. Оның сөзіне қарағанда, Стирбьорн – швед патшасы Бьорнның ұлы болған. Стирбьорннің Олаф есімді туысы болған, оның ұлы Эрик Стирбьорннан швед патшалығын тартып алған. Стирбьорн Харольд Блютузға келіп, қарындасы Гиританы әкелді және Харольдтан көмек сұрады. Харольд Стирбьорнмен достық қарым-қатынас орнатуға шешім қабылдады және Стирбьорнға қарындасы Гиританы әйел ретінде ұсынды. Содан кейін Харольд славян жерін бағындырып, Юлин (Жомсборг) бекінісін жаулап алды және оны Стирбьорнға күшті әскермен басқаруға берді. Стирбьорн мен оның әскері (Жомсвикингтер) теңіздерде үстемдік құрып, көптеген жеңіске жетті, және олар Данияға құрлықтағы кез келген әскерден артық пайда келтірді. Бұл әскер қатарында Бу, Ульф, Карлсен және Сигвальд болды. Стирбьорн кек алуды қалап, Швеция тағына отыру үшін Харольдтан көмек сұрады. Харольд Стирбьорнға көмектесуге ниеттенді және осы мақсатта ол Халландқа аттанды, бірақ неміс императоры Отто Ютландияға шабуыл жасағанын естіп, Харольд өз елін қорғауға, екінші елге шабуыл жасаудан гөрі көбірек құштар болды. Харольд немістерді ығыстырғаннан кейін, Стирбьорн асығыс түрде өз әскерімен Швецияға жол тартты, онда қаза тапты.
Туысқандары деп саналатын адамдар
XVIII ғасырда Дания тарихшысы Якоб Лангебек Штирбьорн мен Тайраның Ульф графының, сондай-ақ Уэссекс графы Годвиннің әйелі Гытта Торкелсдотирдің ата-анасы болғанын, осылайша Дания корольдері Свен II және Англия корольі Гарольд Годвинсонның әкесі екенін ұсынды. Торкелл Спракалегтің әкесі туралы ең ертерек мәлімет Ворстерлік Иоаннның жылнамасында келтірілген, онда «Спраклинг» «Урсоның» (латынша – аю) ұлы екені айтылады, яғни Бьорн. Саксо Грамматикус және Gesta Antecessorum Comitis Gualdevi екеуі де Торкельдің аю мен ақсүйек әйелдің қосылуынан туғанын көрсетеді, Саксо олардың әкесінің атымен аталған ұлды дүниеге келтіргенін (яғни Бьорн) айтады, ол өз кезегінде «Шпрагелек» аталған Тругиллустың әкесі болды, ал Gesta ұқсас оқиғаны баяндайды, бірақ Ворстерлік Иоаннның шежіресіндегі «Spratlingus» (sic) әкесі Урсоны оқиғаға қатысқан нағыз аюға айналдырады. Лангебек Саксоның Торкельдің әкесі болған «Жабайы» Бьорн туралы айтқанын Стирбьорнға жасалған аллегориялық сілтеме деп санайды.