Кіріспе

Баск пелотасы (баск. pilota, исп. pelota vasca, фр. pelote basque) – қолмен, ракеткамен, ағаш сомыршамен немесе себетпен қабырғаға (фронтис немесе фронтон) немесе дәстүрлі түрде, екі команданың бетпе-бет, жердегі сызықпен немесе тормен бөлініп ойналатын ойындардың бірнеше түрі. Осы ойындардың тамыры гректер мен басқа да ежелгі мәдениеттерге дейін жетеді. «Пелота» термині, ықтималда, латын тіліндегі «pilotta» (доп ойыны) сөзінен шыққан. Бұл «pila» сөзінің кішіртілген түрі, ол пилус (жүн немесе шаш) толтырылған қатты зығыр немесе былғары допты немесе соққы немесе қазып алуды білдіретін латын сөздерімен байланысты болуы мүмкін, сондай-ақ ағылшын тіліндегі «pellet» сөзімен де байланысты. Бүгінде баск пелотасы бірнеше елде ойналады. Еуропада бұл спорт Испания мен Францияда, әсіресе Баск елінде кең таралған. Аргентина, Чили, Уругвай және Куба сияқты Латын Америка елдерінде де ойналады. «Jai alai» деп аталатын ойын кәсіпорны ретінде АҚШ-тың Флорида, Коннектикут, Невада және Род-Айленд штаттарында кездеседі. Валенсияда валенсиялық пилота ұлттық спорт саналады; ол Бельгияда, Солтүстік Италияда, Мексикада және Аргентинада да ойналады. Баск пелотасының Халықаралық федерациясы құрылғаннан бері әртүрлі түрлерін стандарттау үшін төрт модальдық және он төрт дисциплинаны белгіледі, соның ішінде доптың салмағы, ережелер және корттың өлшемдері анықталды. Төрт модальдық – қабырғаға, ашық алаңға, жабық алаңға және тринкетке – қолмен, былғары доппен, резеңке доппен, палетамен (pelota paleta), ракеткамен (фронтеннис) және күтіммен ойналатын он төрт дисциплинаны қамтиды. Он төрт дисциплинаның екеуі (фронтенис және тринкеттегі резеңке пелота) ерлер мен әйелдер арасында ойналады, ал қалған он екісі тек ерлер арасында ғана ойналады. Бұл халықаралық деңгейде чемпионаттар өткізуге және әлемнің түкпір-түкпірінен келген ойыншылар мен командалардың бірдей ережелерді қолдануына мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл жайтқа сын қатысты, себебі таза ойын жақтастары әр модальдық ерекшелігінің кейбір бастапқы қасиеттері жоғалуы мүмкін деп санайды. Қорғаныш шараларына қарамастан, жазатайым оқиғалар болады. Доптың жылдамдығы жоғары болғандықтан, қауіпсіздік құралдары дұрыс қолданылмаса немесе қолданылмаса, пелота адам өмірін қиюы мүмкін; мұндай оқиғалар сирек болғанымен, кейде тікелей өлімге әкеледі.

Тарих

Бұл спорттың шығу тегі ежелгі jeu de paume (jeu de paume au gant) ойынының құлдырауымен байланысты, шамамен 1700 жылдарда. Ойын қазіргі заманғы jeu de paume (Англияда "real tennis" деп аталатын ракеткамен ойналатын нұсқасы) және соңынан газон теннисіне дейін дамығанмен, Альпі және Пиреней тауларының ауылдық қауымдары дәстүрді сақтап келді. Баск елінде "пасака [eu]" және "лаксоа [eu]" – паумның жергілікті түрлері пилотаның ерекше стиліне айналды: бетпе-бет ойнаудың орнына, ортада тормен, басктар допты қабырғаға лақтыра бастады. Баск пилотасы тарихшысы Чипитей Эчетоның сөзіне сәйкес, алғашқы тіркелген матчтар Наполеон дәуірінде өтті; бұл ойын қазіргі кезде сирек кездесетін "ребот [eu]" ерекшелігіне жақын болды деп есептеледі. 19 ғасырдың ортасында "пелотаға" деген қызығушылық күрт өсті. "Гантики" ойыншысы шамамен 1850 жылы пайда болған, допты жоғары жылдамдықпен ұшыра алатын себет пішіндес ракетка – чистераның алғашқы "жасаушысы" саналады. 19 ғасырдың соңындағы "Чикито де Камбо" сияқты жеңімпаздар өте танымал болды және сол кездегі ең жақсы ақы төленген спортшылардың бірі болды. Алғашқы ресми жарыстар 1920 жылдары ұйымдастырылып, 1950 жылдары әлем чемпионатына әкелді. 1924 жылы АҚШ-та алғашқы фронтон Майамиде салынды. 1980-90 жылдары Jai Alai Майами мен Флоридада ерекше танымал болды, бірақ АҚШ-та казинолардың өсуімен және заңды түрде құмар ойындарға рұқсат берумен, jai alai танымалдылығы жойылды, және қазіргі күні елде әуесқой емес, тек бір фронтон ғана бар екені белгілі.

Пелота ойнайтын елдер

Пелота көбінесе оңтүстік-батыс Франция мен солтүстік-батыс Испанияның Баск аймақтарында ойналады, осы аймақтарда оның бастауы бар. Аргентинада, Боливияда, Бразилияда, Канадада, Коста-Рикада, Кубада, Чилиде, Доминикан Республикасында, Эквадорда, Сальвадорда, Филиппинде, Гватемалада, Италияда, Мексикада, Парагвайда, Перуде, Уругвайда, АҚШ-та (Пуэрто-Риконы қоса алғанда), Венесуэлада, Нидерландыда, Швецияда, Үндістанда және Грецияда Баск доп федерациялары құрылған. Ойынның туған жеріне байланысты, көптеген шебер ойыншылар басктар болып табылады, олардың кейбіреуі отандық, ал кейбіреуі Баск диаспорасынан шыққан. Бұл спорт 1995 жылдан бері Панамерикандық ойындардың бір бөлігі болып келеді, бірақ Бразилия мен Канадада оның танымалдылығы төмен болғандықтан 1999, 2007 және 2015 жылғы жарыстардан шығарылды.

Олимпиададағы пелота

Баск пелотасы бір рет ресми Олимпиадалық спорт түрі болды, ол 1900 жылғы Париж ойындарында өтті, ал 1924 (ерлер), 1968 (ерлер) және 1992 (ерлер мен әйелдер) жылдары көрсету спорты ретінде танылды. 1900 жылғы жазғы Олимпиада ойындарындағы баск пелотасы туралы да қараңыз. 1900 жылғы Париж ойындарында Франция және Испания екі команда қатысты, бірақ француз командасы – Морис Дюркети мен Эчегарай жарыс күні түстен кейін қанағаттанбады; осылайша, жарыс жойылды және испан командасы – Амезола мен Виллота алтын медальмен марапатталды.

Ойын алаңы

Баск пелотасы көбінесе екі қабырғалы алаңда (немесе пилоталеку, французша: фронтон, испанша: фронтон) ойналады. Суретте көрсетілгендей, Баск елінің француз бөлігінде, Наварраның кейбір аймақтарында немесе Гипускоа провинциясындағы Зубиетаның өте сирек кездесетін алаңында бір қабырғалы алаңдар да бар. Бірақ Халықаралық Баск Пелота Федерациясы оларды халықаралық турнирлерге қабылдамайды және олар көбінесе joko garbia және ашық ауадағы Grand chistera ойындары үшін қолданылады.

Тринкет

Тринеке – Пелота ойналатын алаңша. Оның алдыңғы қабырғасы, оң жағында шыны қабырғасы, сол жағында ішке қазылған ойыс салынған қабырғасы және артқы қабырғасы бар. Оң және алдыңғы қабырғалардың қосылған жерінде кішкентай 45 градустық қабырға орналасқан. Тринекенің биіктігі 8,50 метр, ұзындығы 28,50 метр, ені 9,30 метр.

Мур а леш

Mur a gauche француз тілінде "сол жақтағы қабырға" дегенді білдіреді, және бұл атау оның шын мәнісін көрсетеді. Төмендегі диаграммада frontis деп аталатын алдыңғы қабырға, сол жақ қабырға және rebot деп аталатын артқы қабырға бейнеленген. Mur a gauche-тің ұзындығы 36 метр, ені 10 метр, биіктігі 10 метр.

Жайы-Алай

Джей Алай корты мүр а гошпен ұқсас құрылымға ие, бірақ оның ұзындығы 36 метр емес, 54 метрді құрайды.

Топ

Пелота ойынында қолданылатын доп баск тілінде пилота, француз тілінде пелоте, ал испан тілінде пелота деп аталады. Әр түрлі тәртіптерде ойналатын доптың әртүрлі өлшемдері, салмақтары және материалдары болады. Доптың негізі диаметрі 1 см-ден асатын қарағаштан жасалады. Осы негіз латекс сыммен оралады (Hand Pelota, Grand Chistera, Jai Alai және ашық ауадағы Pala үшін). Доптың негізі әр жас тобына қарай өзгереді, осылайша салмақ шегі сақталады. Негіз латекстен де жасалуы мүмкін (Cesta Punta, Xare, Pala Corta және Remonte үшін). Содан кейін таза, жаңа жүннен жасалған сым мұқият оралып, доптың дөңгелек және тегіс болуы қамтамасыз етіледі. Жүннің орнынан жылмауы үшін доптың бетіне мақта сымнан құрылым тігіледі. Ешкі терісінен сегіздік пішіндегі бөліктер кесіліп, бір немесе екі қабаттап допқа тігіледі.

Қолғаптар (шистера)

Пелотаның кейбір түрлері қолғап немесе Чистераны қолдануды қажет етеді. Chistera Joko Garbi – Жоко Гарбиде қолданылатын қысқа және көлденеңі аз қолғап, фронтонмен ойналады. Grand Chistera – ұзын және терең қолғап. Францияда Grand Chistera «place libre» алаңында Grand Chistera ойыны үшін қолданылады, ал Jai Alai алаңында Cesta Punta деп аталады. Chistera de Remonte – тек Испанияда Ремонте ойыны үшін қолданылады (Jai Alai алаңында ойналады). Бұл Chistera Joko Garbi сияқты көлденеңі аз, бірақ ұзынырақ қолғап.

Паластар мен палеталар

Палас пен палета – допты соғу үшін қолданылатын ағаштан жасалған ракеткалар. Олардың айырмашылығы салмағы, ұзындығы және енімен анықталады. Paleta Gomme Creuse Paleta Goma Бұл екі Paleta Gomme-нің арасындағы ең үлкені, салмағы 400-ден 500 граммға дейін жетеді. Ол тринкетте және мур а гош-та қолданылады. Paleta Gomme Pleine Pala Ancha Бұл палета Paleta Gomme Creuse-ге қарағанда тар, бірақ қалыңдығы көбірек, салмағы 400-ден 500 граммға дейін. Ол тринкетте, мур а гошта және фронтон 'place libre'-де қолданылады. Paleta Cuir Paleta Cuero Бұл палета екі Paleta Gomme ракеткасынан да тар және қалың, салмағы 500-ден 600 граммға дейін. Ол тринкетте, мур а гошта және фронтон 'place libre'-де қолданылады. Grosse Pala Pala Corta Бұл пала Paleta Cuir-ден тіпті тар және қалың, сондықтан салмағы 600-ден 800 граммға дейін жетеді. Пала фронтон 'place libre' және мур а гошта қолданылады. Pala Larga Тек Испанияда Pala Larga ойынына қолданылады, бұл 900 грамм салмақтағы барлық Палас пен Палеталардың ең ұзын және ең ауырсы.

Жайылай

Бұл Еуропадан тыс жерлерде жай алай деп танылатын нұсқа. Баск тілінде zesta punta, ал испан тілінде cesta punta (сөзбе-сөз: "шеті бар себет") деп аталады. Ойын арнайы қолғаппен ойналады, ол тура сызық бойынша 60 см, ал қисық сызық бойынша 110 см ұзындықтағы ұзын, үшкір қисық себетке дейін созылады (сондықтан осылай аталған). Себет (баск тілінде xistera, француз тілінде chistera) 1860 жылы Францияның Сен-Пье қаласынан Гантчики Дитурбиде, ал оның ұзын нұсқасын 1888 жылы Буэнос-Айрестен келген Мелхиор Куручаге енгізді. Ойын желімен керілген ағаш сақинамен ойналады, яғни допты соғудың орнына лақтырады. Ол тек тринкет алаңында ғана ойналады. Оңтүстік Америка елдерінде, әсіресе Аргентинада дәстүрлі түрде кең таралған, сондықтан испан және француз тілдерінде raqueta argentina және raquette argentine деп те аталады.

Баск пелотасы бойынша әлем чемпионаты

Халықаралық баск пелота федерациясы 1952 жылдан бері баск пелотасынан әлем чемпионаттарын ұйымдастырып келеді.