Кіріспе

Уильям Шекспирдің әйелі Энн Шекспир (туған тегі Хатауэй; 1556 – 6 тамыз 1623) – ағылшын ақыны, драматург және актер Уильям Шекспирдің әйелі. Олар 1582 жылы үйленді, сол кезде Хатауэй 26 жаста, ал Шекспир 18 жаста болған. Ол күйеуінен жеті жыл артық өмір сүрді. Оның өмірі туралы заңдық құжаттардағы бірнеше сілтемеден басқа көп ештеңе белгілі емес. Оның Шекспирмен арақатынасы және тұлғасы көптеген тарихшылар мен жазушылардың көптеген болжауларының нысаны болды.

Өмір

Энн Хатауэй Англияның Уорвикшир графтығындағы Стратфорд-апон-Авон қаласының батысында орналасқан Шоттери ауылында өскен деп саналады. Ол Шоттеридегі Хатауэй отбасының фермасында өскен, қазір бұл ферма ауылдың маңызды туристік орталықтарының бірі болып табылады. Оның әкесі Ричард Хатауэй шаруа болған. Ол 1581 жылдың қыркүйегінде қайтыс болып, қызына он марка немесе £6 13s 4d (алты фунт, он үш шиллинг және төрт пенни) сомасын "оның үйленген күні" төленуі үшін қалдырған. Әкесінің өсиетнамасында оның есімі "Агнес" деп көрсетілген, соның салдарынан кейбір ғалымдар оны "Агнес Хатауэй" деп атау керек деп есептейді.

Неке

Хатауэй 1582 жылдың қараша айында, ықтимал 28 қарашада, Шекспирге үйленді, олардың бірінші баласының күтімінде болған кезде, ол алты айдан кейін дүниеге келді. Кейбір тарихшылар жас айырмашылығын және Хатауэйдің некеге дейінгі жүктілігін «асыққан неке» ретінде дәлелдеу үшін пайдаланды, онда Хатауэй отбасы Шекспирді белгілі бір дәрежеде мәжбүрлеген. Дегенмен, мұндай тұжырымды қолдайтын басқа дәлелдер жоқ. Бір кезде Вустердегі Епископтық тізілімнен алынған құжаттар бұл көзқарасты растайды деп есептелді, онда латын тілінде «Уильям Шекспир» және Темпл Графтоннан «Энн Уотли» некеге рұқсат алғаны туралы жазылған. Келесі күні Стратфордтан келген Хатауэй отбасының достары Фулк Сэнделс және Джон Ричардсон «Уильям Шагспер мен Энн Хатвей» үйленуіне кепілдік беру үшін 40 фунт стерлингтік кепілдік берді. Франк Харрис «Шекспир» (1909) кітабында бұл құжаттар Шекспирдің екі әйелмен қарым-қатынаста болғанын көрсетеді. Ол Энн Уотлиге үйленуге ниеттенген, бірақ бұл мәлім болғанда Хатауэй отбасы оны жүкті туысына үйленуге мәжбүрлеген. Харрис бұл мәжбүрлі некеге байланысты «Шекспирдің әйеліне деген жек көруі өлшеусіз болды» деп сенді, және осының нәтижесінде ол Стратфордтан кетіп, театр өнерімен айналысуға шешім қабылдады. Алайда Стэнли Уэллс «Шекспирге арналған Оксфорд анықтамалығында» жазғандай, қазіргі заманғы ғалымдардың көпшілігі Уотли есімінің «көбінесе діни қызметкердің қатесінен туындағандығын» айтады. Гермен Грир «Шекспирдің әйелі» еңбегінде Шекспир мен Хатауэй арасындағы жас айырмашылығы оны үйленуге мәжбүрлегенін емес, оның оған ұмтылғанын көрсетеді. Жетім Хатауэй сияқты әйелдер көбінесе кіші туыстарын күту үшін үйде қалып, жиырмасыншы жастарында үйленді. Шекспир күйеу ретінде көп үміт бермеді; оның отбасы қаржылық қиындыққа тап болды, ал Хатауэй, әлеуметтік және қаржылық тұрғыдан жақсы отбасынан шыққандықтан, тиімді күйеу болар еді. Сонымен қатар, «қол ұстасу» және жүктілік сол кезде заңды некеге жиі алғышарттар болды. 1580 жылдардағы Стратфорд-на-Эвон және жақын ауылдардың сақталған жазбаларын зерттеу барысында Грир екі маңызды фактіні атап өтеді: біріншіден, көптеген келіндер жүкті күйде алтарга келді; екіншіден, көктем емес, күз үйлену үшін ең қолайлы уақыт болды. Шекспир жүкті болған Хатауэйге үйленуге міндетті болды, бірақ бұл әрқашан оның ниеті болғанын болжауға ешқандай себеп жоқ. Келіннің және күйеудің отбасылары бір-бірін білгені анық. Хатауэй мен оның күйеуі үш балаға ие болды: 1583 жылы Сюзанна және 1585 жылы егіздер Хамнет пен Джудит. Хамнет 11 жасында бубондық обаның жиі қайталануы кезінде қайтыс болды және 1596 жылдың 11 тамызында Стратфордта жерленді. Некеге және балалардың тууына қатысты құжаттардан басқа, Хатауэй туралы оның өмірінде жазылған жалғыз сілтеме – оның әкесінің бақташысы Томас Уиттингтонның 1601 жылы қайтыс болған кездегі өсиеті. Уиттингтон «Стратфордтың кедейлеріне» 40 шиллинг қалдырды, ақша «Мырза Уильям Шекспирдің әйелі Анна Шекспирдің қолында болды және маған қарыз болды, ол менің орындаушыма аталған Уильям Шекспир немесе оның тапсырмалары бойынша төленді, осы менің өсиеттің нағыз мағынасына сәйкес». Бұл үзінді әртүрлі жолдармен түсіндірілді. Бір пікір бойынша, Уиттингтон Аннеге ақша қарыз берген болуы мүмкін, өйткені күйеуі жоқ кезде оның ақшасы жетіспеген. Алайда, бұл «төленбеген жалақы немесе сақтауға берілген ақша» болуы мүмкін, өйткені өсиетте оның бауырларынан да алынған қарыздар көрсетілген. Кейде Шекспирдің әйеліне деген ұнамайтындығы туралы болжамдар айтылады, бірақ мұндай болжамды растайтын құжаттама немесе хат-хабарлар жоқ. Неке өмірінің көп бөлігінде ол Лондонда өмір сүрді, пьесаларын жазып, сахналады, ал ол Стратфордта қалды. Алайда Джон Обридің айтуынша, ол әр жыл сайын қысқа мерзімге Стратфордқа оралған. 1613 жылы театрдан зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол Лондонда емес, әйелімен Стратфордта өмір сүруді таңдады.

Шекспирдің өсиеттері

Шекспир өсиетімен әйеліне тек бір нәрсе қалдырды, ол – "жабдықтарымен бірге екінші жақсы төсегі". "Ең жақсы" төсегі туралы аталмаған, ол Сузаннаға қалдырылған негізгі мұраға кіретін болған. Аннаға жасалған бұл сыйлық көбінесе оның жеке өмірінде Анна екінші дәрежелі адам болғанын көрсететіндей қарастырылады, бірақ бұл пікірге қарсы даулар бар. Шекспир заманында бай адамдардың төсектері қымбатқа бағаланатын, кейде құны шағын үйге тең болатын. Сондықтан, бұл мұра қазіргідей маңызсыз емес еді.

Жерлеу

1693 жылы жазылған деректерде Хатауэй күйеуімен бірге жерленуді қатты қалағандығы айтылады. Шындығында, ол Авондағы Стратфордтағы Қасиетті Ұш Тұғыр шіркеуінде оның қасына жеке қабірге қойылған. Қабір тасында: "Осы жерде Уильям Шекспирдің әйелі Энн жатыр, ол 1623 жылдың 6 тамызында 67 жасында дүниеден өтті" деп жазылған. Одан кейін латын тілінде: "Ана, сен сүт пен өмір сыйладың. Мен үшін қандай қасірет, осы үлкен сыйлықты тастарға беремін бе? Әлде, жақсы періште тасты жылжытып, Мәсіхтің денесіндей бейнең шығуы үшін дұға етейін бе? Бірақ дұғаларым орындалмайды. Кел, Мәсіх, анам осы қабірдің ішінде қайта тіріліп, жұлдыздарға жетсін!" деп жазылған. Бұл жазуды Джон Холл әйелі, Аннаның қызы Сусаннаның атынан жазған деп саналады. Бұл сонет өзгелерінен жолдарының ұзындығымен ерекшеленеді. Оның қарапайым тілі мен синтаксисі оның басқа, толыққанды сонеттерге қарағанда әлдеқайда ертерек жазылған болуы мүмкін деген болжамдарға әкелді.

Басқа әдебиеттер

Анна туралы келесі өлең де Шекспирге жатқызылған, бірақ оның тілі мен стилі оның өлеңдеріне сай келмейді. Ол көбінесе Чарльз Дибдинге (1748–1814) авторлық құқығымен байланыстырылады және 1769 жылғы Стратфорд-на-Авон Шекспир фестивалі үшін жазылған болуы мүмкін.

Шығармалық бейнелер

Анна XIX ғасырда, Шекспир кеңінен танымал мәдениет тұлғасына айнала бастаған кезде көркем әдебиетте бейнеленген. Эмма Северннің «Анн Хэтэуэй, немесе, Ғашық Шекспир» (1845) романы идеалданған махаббат пен бақытты некені көркем ауылдық Стратфордта суреттейді. Ол Уильям Блэктің 1884 жылғы «Джудит Шекспир» романында да қызы туралы, міндетті әйел және өздігінен шыққан қызы бар қамқор ана ретінде бейнеленген. ХХ ғасырдың басында Хэтэуэйдің жағымсыз бейнесі пайда болды, Франк Харрис Шекспирдің өмірі туралы кітаптарын жариялағаннан кейін және Аннаның үйленген кезде жүкті болғаны анықталғаннан кейін. Осы кезеңде Хэтэуэй туралы әдебиеттегі бағыт – оны жыныстық тәртіпсіздікке бой алдырған, нәсілді ұрлаған әйел немесе есептеуші, зұлым әйел ретінде бейнелеу болды. Соңғы кездері әдебиетте оның бейнесі әртүрліленіп келеді. Тарихшы Кэтрин Шейл Хэтэуэйді қазіргі жазушылардың «заманауи әйелдің тәуелсіздік, жалғызбасты ана болу, жыныстық еркіндік, адал емес күйеулер, әйелдің білім алуы және ерлі-зайыптылар арасындағы билік қатынастары үшін күресін білдіру үшін пайдаланатын» «зайыпты пішінді бос орын» деп сипаттайды. Джеймс Джойстің кейіпкері Стивен Дедалус Аннаны жағымсыз бейнелейді, ол Хэтэуэйге бірнеше рет сілтеме жасайды. «Улисс» романында ол «екінші ең жақсы төсек» сыйлығы оның неке адалдығын бұзғаны үшін жаза болды деп болжайды, ал романда Дедал Шекспирдің некесін әжуалай талдайды: «Жаман таңдады ма? Менің ойымша, оны таңдады. Егер басқалары өз еркімен болса, Эннге де жол бар». Анна Хьюберт Осборнның «Шекспирдің пьесасы» (1911 ж. шамасында) және оның жалғасы «Жақсы адамдар» (1917 ж.) пьесаларында да кездеседі. Бұл жаңадан жесір қалған Анна мен оның Уильямның сүйіктісі «Энн Уотли» арасындағы кездесуді көрсетеді. Анна бірінші пьесада қатал, ал екіншісінде бұрынғы қарсыласына кекшіл ретінде бейнеленген. Уильям Гибсонның «Ойыншылардың айқайы» (1968) пьесасы жас Шекспир мен Анны бейнелейді және Бродвейде (Линкольн орталығында) Франк Лангелла мен Энн Банкрофтпен қойылды. Мұздай қарым-қатынас Эдвард Бондтың «Бинго: ақша мен өлім көріністері» (1973) пьесасында, Шекспирдің соңғы күндері туралы және 1978 жылғы «Уилл Шекспир» телесериалында көрсетілген. Карол Энн Даффидің өлеңдер жинағы «The World's Wife» құрамында «Энн Хэтэуэй» атты сонет бар, ол Шекспирдің «екінші ең жақсы төсегі» туралы өсиетінен алынған үзіндіге негізделген. Даффи бұл олардың неке төсегі болды деген пікірді таңдайды, сондықтан олардың махаббатының ескерткіші, емес кемсіту. Энн олардың махаббатқа түсуін «романтика мен драма» түрінде еске алады, қонақтар қолданатын ең жақсы төсектегі «прозадан» айырмашылығы, «Мен оны жесір әйелдің басын қорапта ұстаймын / ол мені келесі ең жақсы төсекте ұстағандай». Роберт Найдың «Миссис Шекспир: толық шығармалар» романында, ол Аннаның өмірбаяндық естеліктері деп танылады, Шекспир Саутгемптон графына берген ақшаға ең жақсы төсек сатып алады. Энн Лондонға келгенде, ерлі-зайыптылар төсекке жыныстық оқиғаларды жасайды, онда олар оның пьесаларына негізделген қиял-ғажайыптарға қатысады. Ол оған мұра етіп қалдырған төсекті «екінші ең жақсы» деп атайды, бұл оның естеліктерінің ең жақсы төсегін еске түсіреді. Роман 1998 жылы BBC радиосы үшін драматизацияланды, Мэгги Стид Хатауэйді ойнады. Конни Уиллистің «Қысқы ертегі» атты әңгімесі, ол Анна Хатауэй туралы нақты ақпаратты Шекспирдің ойдан шығарылған жеке теориясымен біріктіреді, сонымен қатар қарым-қатынастың табиғатын сүйіспеншілікпен сипаттап, екінші ең жақсы төсектің романтикалық маңыздылығы ретінде көрсетеді. Энн Хатауэй Нил Гейманның «The Sandman» сериясының бір бөлігі «Торма» комикс бөлімінде пайда болады. Ол Шекспирмен бір-біріне жақын, бірақ бір-біріне жақын қарым-қатынаста болды. Гейманның түсіндірмесі Анна күйеуін өзіне үйленуге мәжбүрлеу үшін қасақана жүкті болды дегенді білдіреді, бірақ контекст олардың екеуі де өз шешімдеріне өкінбейтінін көрсетеді. Өзінің ұзақ уақыт бойы жеке шоуында «Миссис Шекспир, Уиллдің алғашқы және соңғы махаббаты» (1989) американдық актриса жазушы Ивон Хадсон тарихи және драмалық Энн Хатауэймен ұзақ қарым-қатынаста болды. Ол Энн мен Уиллдің ұзақ уақыт арақашықтық пен қайғылы оқиғаларға қарамастан достығын сақтап қалғанын бейнелейді. Ертедегі және соңғы зерттеулерді және толық шығармаларды зерттей отырып, Хадсон ерлі-зайыптылардың өзара сыйластығының дәлелі драмалар мен сонеттерде, сондай-ақ жазушының құштарлықтарында және мүмкін адал қарым-қатынастарында бар екенін көрсетеді. Хадсон төсектің мұрагерлік туралы оң пікірді де таңдайды, «ол менің Уильямды иеленген жалғыз жерім болуы мүмкін» дейді. «Миссис Шекспир» күйеуі болмастан үй шаруасын жүргізудің шындығын көрсетеді, сонымен қатар кейбір драмалық еркіндіктерді қолданады. Бұл Аннаға білімді жұбайының жұмысын, сондай-ақ оның сезімдерін білдіру үшін сонеттер мен монологтарды цитаталау арқылы елдік әйелдің түсінігін алуға мүмкіндік береді. Верн Тиссеннің 2005 жылғы «Шекспирдің өсиеті» пьесасы Хадсонның шоуына ұқсас. Бұл күйеуінің жерлеу күніндегі Анна Хатауэйге арналған бір әйелдің қойылымы. Эйври Роулендтің «Миссис Шекспир» (2005) пьесасы Аннаны үйді тиімді басқаратын және күйеуінің пьесаларын оның промоутері/орындаушысы ретінде серіктестікте жазатын «суперәйел» ретінде бейнелейді. Романда Анна Уиллдің актерлік мансабын қолдау үшін Лондонға барады. Ол шығармашылыққа бой алғанда, Аннаның өзінің әдеби дағдылары гүлденеді, бұл Элизабет Англиясындағы ең көрнекті драматургтің болуына әкеледі. Ол BBC Two комедиялық сериалы «Upstart Crow» сериалында Лиза Тарбакпен бейнеленген, ол Уильям поэзиясымен аты шыққаннан кейін «Ромео мен Джульеттаны» жазуға және қоюға дайындық жасайды, «Генрих VI» және «Ричард III». Анна Хэтэуэй 2018 жылғы тарихи фильм «Барлығы дұрыс» фильмінде Джуди Денчпен бейнеленген. Анна актриса Кассиди Джансонмен музыкалық «Жульетта және» пьесасында бейнеленген. Шоу 2019 жылдың 20 қарашасында Вест-Эндте ашылды. Шоу 2022 жылы Бродвейге көшті. Ол 2022 жылдың 17 қарашасында ресми түрде ашылды. Бродвей және Австралиядағы қойылымдарда Аннаны Бэтси Уолф және Эми Лепамер бейнелейді. Анна Хэтэуэй Мэгги О’Фарреллдің 2020 жылғы «Хэмнет» романының басты кейіпкері, Шекспир отбасының туынды есебі, олардың жалғыз ұлының өліміне ден қояды. Ол сол жылы «Әйелдер жүлдесін» жеңіп алды.

Энн Хатауэйдің үйі

Энн Хатауэйдің балалық шағы Англияның Уорвикширдегі Стратфорд-апон-Авонға жақын жерде өтті. Көбінесе шағын үй деп аталғанымен, шындығында кең аумақты бақтармен қоршалған, бірнеше жатын бөлмесі бар, он екі бөлмелі кең шаруашылық үйі. Шекспир заманында Хьюлендс фермасы деп аталған бұл үйге үлкен жер учаскесі қарастырылған. Сол кезеңдегі көптеген үйлер сияқты, мұнда да қыс айларында жылуды үй ішінде тең бөлу үшін бірнеше түтін шығаратын қондырғылар бар. Ең ірісі тамақ дайындауға арналған. Сонымен қатар, ашық ағаш қаңқасы бар, бұл Тюдор стиліндегі халықтық сәулеттің айрықша белгісі. Энн әкесі қайтыс болғаннан кейін, үй Энн ағасы Бартоломейге тиесілі болды және 1846 жылға дейін Хатауэй отбасының меншігінде болды, содан кейін қаржылық қиындықтарға байланысты сатуға мәжбүр болды. Қазір бұл үй Шекспирдің туған жері қорына тиесілі және басқарылады, сондай-ақ музей ретінде жұртшылыққа ашық.