Көне Римдегі және Польша-Литва елдігіндегі "interrex" лауазымы

Кіріспе

Ежелгі Римдегі орны, Польша-Литва одақтастығының интеррексі. Интеррекс (көпше түрі – interreges) Рим патшалығы мен республикасы кезіндегі төтенше магистрат болған. Алғашқыда интеррекс Рим патшасы қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасары сайланғанға дейін тағайындалған, сондықтан оның атауы – «патшалар арасындағы» (латынша inter reges) билеуші. Республика кезінде екі консул міндеттерін атқара алмағанда, әсіресе сайлау өткізу кезінде бұл лауазым сақталды. Интеррегтер тек бес күн ғана билік еткен, сондықтан көбінесе бірнешеуі тізбектей тағайындалған, мысалы, б.з.б. 326 жылы 15 интеррекс тағайындалған. Олар тек патриций сенаторларының арасынан таңдалған, ал ордендер арасындағы қақтығыс кезінде олардың тағайындалуы кейде плебейлердің билікке жетіп, заң қабылдауына кедергі келтіру үшін жасалған. Диктатурадағыдай, интеррегтер көбінесе Екінші Пуникалық соғысқа дейін кездеседі. Бұл лауазымды Сулла 82 ж. қайта жандандырып, диктатор болуға мүмкіндік алды, сондай-ақ 55-52 ж. Помпей конституцияны өз пайдасына бұзған кезде де қолданылды.

Тарих

Интеррекс лауазымы Римнің алғашқы патшасы Ромулдың қазасынан кейін құрылған деп есептеледі, сондықтан оның бастауы аңыз-ертегілермен жасырылған. Рим патшалығының Сенаты жаңа патшаны таңдауға бірінші кезде мүкіндік таппады. Қаланың басқаруын жалғастыру үшін жүз мүшеден тұратын Сенат он декурияға (он адамнан тұратын топтарға) бөлінді; және осы декуриялардың әрқайсысынан бір сенатор декурио ретінде тағайындалды. Он декурионның әрқайсысы бес күн бойы патшалық билік пен оның белгілерін интеррекс ретінде иеленді; ал егер елу күн ішінде патша тағайындалмаса, кезегі қайта басталды. Олар билік жүргізген кезең "аралық билік" деп аталды, ал ол кезде бір жылға созылды. Содан кейін Нума Помпилий жаңа патша болып сайланды. Әрбір патшаның қазасынан кейін Сенат интеррексті тағайындады. Оның міндеті – жаңа патшаны сайлайтын Куриата комициясының отырысын шақыру болды. Республика кезінде консулдарды сайлау үшін комицияны өткізу үшін интеррегстер тағайындалды, егер консулдар азаматтық қақтығыстар немесе өлім сияқты себептермен өздерінің қызмет мерзімінде мұны істей алмаса. Әрбір интеррекс лауазымды бес күн ғана атқарды, патшалар тұсында болғандай. Ұзақ емес аралықта олар корольдің бастапқы билігінің көп бөлігін немесе Республиканың алғашқы жылдарындағы екі консулдың билігін біріктірді. Комицияны, әдетте, алғашқы интеррекс өткізбеді, ол бастапқыда курио максимус болды, бірақ көбінесе екінші немесе үшінші интеррекс өткізді; бір жағдайда он бірінші, ал екіншісінде он төртінші интеррекс туралы мәліметтер кездеседі. Бірінші консулдарды сайлау комицияларын Спурий Лукреций Триципитин интеррекс немесе префект урби ретінде өткізді. Республика кезінде, кем дегенде б.з.д. 482 жылдан бастап, интеррегстер Сенат тарапынан экс-консулдардан сайланды және патшалар тұсындағы он бас сенатормен шектелмеді. Алайда, плебейлер бұл лауазымға қабылданбады; сондықтан Сенатқа плебейлер кірген кезде, патриций сенаторлары плебей мүшелерізсіз жиналып, интеррексті сайлады. Осы себепті, сондай-ақ интеррекс сайлаудағы магистраттарға тигізетін ықпалының салдарынан, плебб трибундары интеррекс тағайындалуына қарсы болды. Интеррекстің юрисдикциясы болды. Мүмкін, интеррегстер трибунның вето құқығынан босатылған жалғыз магистраттар болған шығар, бұл ерекше жағдай болар еді, өйткені тіпті диктаторлар да көбінесе ветоға жататын. Екінші Пуникалық соғысқа дейін аралық билік уақытында интеррегстер тағайындала берді. Содан кейін Сенат Сулланың бұйрығымен Л. Валериус Флакусты 82 жылы Диктатор болып сайлану үшін комицияны өткізуге дейін интеррекс тағайындамады. 55 жылы тағы бір интеррекс тағайындалды, ол Помпей мен Красс консул болып сайланған комицияларды өткізді. 53 және 52 жылдары бірнеше интеррегстер болды, соңғысы Марк Эмилий Лепид (триумвир); 52 жылы интеррекс комицияны өткізді, онда Помпей жалғыз консул болып тағайындалды. Осы екі жыл ішіндегі интеррегстер саны соншалықты көп болды, Кицерон бұл туралы хат жазды.

The office of interrex was supposedly created following the death of Rome's first king Romulus, and thus its origin is obscured by legend. The Senate of the Roman Kingdom was at first unable to choose a new king. For the purpose of continuing the government of the city, the Senate, which then consisted of one hundred members, was divided into ten decuriae (groups of ten); and from each of these decuriae one senator was nominated as decurio. Each of the ten decuriones in succession held the regal power and its badges for five days as interrex; and if no king had been appointed at the expiration of fifty days, the rotation began anew. The period during which they exercised their power was called an interregnum, and on that occasion lasted for one year. Thereafter Numa Pompilius was elected as the new king. After the death of each subsequent king, an interrex was appointed by the Senate. His function was to call a meeting of the Comitia Curiata, which would elect a new king. Under the Republic, interreges were appointed to hold the comitia for the election of the consuls when the consuls, through civil commotion or other cause such as death, had been unable to do so during their year of office. Each interrex held the office for only five days, as under the kings. During the brief interregnum, they cumulated most of the original power of the king, or the power of the two consuls in the first years of the Republic. The comitia were, as a general rule, not held by the first interrex, who was originally the curio maximus, but more usually by the second or third; in one instance we read of an eleventh, and in another of a fourteenth interrex. The comitia to elect the first consuls were held by Spurius Lucretius Tricipitinus either as interrex or as praefectus urbi. The interreges under the Republic, at least from 482 BC, were elected from ex consuls by the Senate, and were not confined to the decem primi or ten chief senators as under the kings. Plebeians, however, were not admissible to this office; and consequently when the Senate included plebeians, the patrician senators met together without the plebeian members to elect an interrex. For this reason, as well as on account of the influence which the interrex exerted in the election of the magistrates, we find that the tribunes of the plebs were strongly opposed to the appointment of an interrex. The interrex had jurisdictio. It is possible that interreges were the only magistrates exempted from the veto power of a tribune which would be exceptional, since even dictators were usually subject to the veto. Interreges continued to be appointed occasionally until the time of the Second Punic War. After that no interrex was appointed until the Senate, by command of Sulla, named L. Valerius Flaccus to hold the comitia for his election as Dictator in 82 BC. In 55 BC, another interrex was appointed to hold the comitia in which Pompey and Crassus were elected consuls. There were multiple interreges in 53 and 52 BC, the last known being Marcus Aemilius Lepidus (triumvir); in 52 an interrex held the comitia in which Pompey was appointed sole consul. The number of interreges during these two years was so high that Cicero ironised about it in a letter.