Кіріспе
Акула түрлері
Кит акуласынан кейін екінші үлкен акула және балық – балықша акула (Cetorhinus maximus). Бұл кит акуласы мен мегамоут акуласымен қатар планктонмен қоректенетін үш акула түрінің бірі. Әдетте, балықша акулалардың ұзындығы метрге жетеді. Олардың денесі сұрғылт қоңыр түсті болып келеді, терісінде дақтар болады, ал аузының ішкі жағы ақ түсті. Құйрық қанатының шеттерінде қалың қабырғалы өскір және жартылай ай пішіні бар. Сүйекті акула, піл акуласы, желкенді балық және күнбалық деп те атайды. Оркней аралдарында оны "көк балықтың анасы" деген мағынаны білдіретін "ху матер" (қысқартылған хомер) деп атайды. Балықша акула – барлық жылы теңіздерде кездесетін, көшіп-қонушы түр. Бұл баяу қозғалатын сүзгіш, оның атауының себебі – су бетінде тамақтану әдеті, осылайша жылы суда күнге күйкенгендей көрінеді. Оның аузының тым үлкейіп кетуі және жақ тістерінің жақсы дамығандығы сияқты сүзгілік тамақтануға бейімделу анатомиялық ерекшеліктері бар. Мұрны конус тәрізді, ал жабырқақ ойықтары басының жоғарғы және төменгі жағына дейін созылады. Су аузынан және жақ тістері арқылы өтетін кезде планктонды ұстау үшін қара, қылшықты жақ тістері қолданылады. Тістері көп, өте кішкентай, көбінесе бір қатарда 100-ге жуық тіс болады. Тістерінің бір ғана конустық ұшы бар, артқа қарай иілген және жоғарғы және төменгі жақтарында бірдей. Бұл түрдің салмағына шаққандағы миының көлемі кез келген акуланың ең кішісі болып табылады, бұл оның салыстырмалы түрде тыныш өмір салтынан туындайды. Спутниктік бақылаулар арқылы балықша акулалардың континенттік шельфте (метрден кем) және терең суларда қыстайтыны анықталды. Оларды кішкентай топтамаларда немесе жалғыз кездестіруге болады. Олардың үлкен мөлшері мен қауіпті көрінісіне қарамастан, балықша акулалар агрессивті емес және адамдарға зиянсыз. Балықша акула бұрыннан-ақ тағамдық, акула қанаттары, мал азығы және акула бауыр майы ретінде маңызды коммерциялық балық болып келген. Шамадан тыс пайдалану оның популяциясын азайтып, кейбіреулерінің жоғалуына және басқаларын қорғау қажеттілігіне әкелді.
Таксономия
Балық акуласы – Lamniformes макрель акуласы отрядының бөлігі Cetorhinidae отбасының жалғыз қазіргі кезде сақталған мүшесі. Йохан Эрнст Гуннерус алғаш рет Норвегияда табылған мысалынан Cetorhinus maximus деп сипаттап, осылай атады. Cetorhinus туысының атауы грек тіліндегі ketos – «теңіз құбыжығы» немесе «кит» және rhinos – «мұрын» сөздерінен шыққан. Maximum түрінің атауы латын тілінен келген және «ең үлкен» деген мағынаны білдіреді. Алғашқы сипаттамасынан кейін, оны атауға тағы да бірнеше әрекеттер жасалды: Squalus isodus, 1819 жылы итальяндық зоолог Саверио Макри (1754–1848) арқылы; Squalus elephas, 1822 жылы Чарльз Александр Лесуэр; Squalus rashleighanus, 1838 жылы Джонатан Коуч; Squalus cetaceus, 1854 жылы Лоранс Теодор Гроновиус; Cetorhinus blainvillei, 1869 жылы португал биологы Феликс Антонио де Брито Капелло (1828–1879); Selachus pennantii, 1885 жылы Чарльз Джон Корниш; Cetorhinus maximus infanuncula, 1953 жылы голланд зоологтары Антониус Будевийн Деинсе (1885–1965) және Маркус Ян Адриани (1929–1995); және Cetorhinus maximus normani, 1961 жылы Сиккарди.
Эволюциялық тарих
Cetorhinidae тұқымдасының ең ежелгі белгілі өкілдері – Антарктиданың орта эоценінен, Орегонның эоценінен және, мүмкін, Ресейдің эоценінен табылған, жойылған Keasius туысының өкілдері. Қазіргі Cetorhinus туысының өкілдері миоцен дәуірінде пайда болады, ал қазіргі түрлердің өкілдері кеш миоцен дәуірінде пайда болады. Еуропаның соңғы триасс дәуірінен табылған Pseudocetorhinus туысының Cetorhinidae тұқымдасымен байланысы күмәнді.
Аумағы мен тіршілік ету ортасы
Баск акуласы - боралдықтан жылы қоңыржай суларда бүкіл әлемде кездесетін жағалаулық, ашық су акуласы. Ол континенттік шельф аймағында тіршілік етеді және кейде кермек суларға да кіреді. Ол маусымдарға байланысты көшіп-қонып жүреді.
Анатомиясы мен сыртқы келбеті
Бұл акула әдетте ұзындығына жетеді, кейбір жекелемелерге дейін. Ересек акуланың орташа ұзындығы шамамен , салмағы 700 кг шамасында болады. 1851 жылы Канаданың Фанди шығанасында шамай қағып алынған нұсқасы ең ірі акула ретінде танылған. Оның салмағы шамамен 700 кг екені бағаланған. Бұл - кит акуласынан кейін екінші үлкен балық түрі. Екі түрді басқыр акуланың кеңірек, ұзын және айқын желкелік ойықтарымен, бас жағын айналдыратын және жақсы дамыған желкелік тістерімен, кішірек көздермен, жалпы көлемінің үлкендігімен және орташа айласының кішірек болуымен оңай ажыратуға болады. Үлкен ақ акулалардың үлкен, пышақ тәрізді тістері бар; басқыр акулалардың тістері әлдеқайда кіші және ілгек тәрізді; тек жоғарғы жақ сүйегінің алғашқы үш немесе төрт қатары және төменгі жақ сүйегінің алты немесе жеті қатары ғана жұмыс істейді. Мінез-құлқы бойынша, үлкен ақ акула ірі жануарларды белсенді түрде жейтін жыртқыш, сүзгіш емес. Басқа ерекшеліктері: күшті кеуделі құйрық, плакоидтық қабықшалармен жабылған тері және шырыш қабаты, жас нұсқаларында айқын иілген тұмсық және ай тәрізді құйрық. Үлкен жекелемелерде, бетінен жоғарыда тұрғанда, арқалық қанаты бір жағына қарай иілуі мүмкін. Түсі өте өзгермелі (бұл бақылау жағдайларына және жеке акуланың күйіне байланысты): көбінесе, жоғарғы жағы қара қоңырдан қараға дейін немесе көк түске дейін, ал төменгі жағы ақ түске дейін болады. Акулалардың денесінде көбінесе жаралар байқалады, бұл лампреялармен немесе печенье кескіш акулалармен кездесуден болуы мүмкін. Басқыр акуланың бауыры, оның дене салмағының 25% -ын құрайды, құрсақ қуысының бүкіл ұзындығын алып жатады және жүзуді реттеуде және ұзақ мерзімді энергияны сақтауда рөл атқарады деп есептеледі.
Өмірбаян
Балықшы акулалар қыстамайды және жыл бойы белсенді болады.
Жүру үрдісі
Олар баяу қозғалатын акулалар (шамамен 200 метр тереңдікте тамақтанады) және жақындап келе жатқан қайықтардан қашпайды (үлкен ақ акулалардан өзгеше). Олар дойбыға тартылмайды. Баскинг акуласы ірі және баяу, бірақ толығымен судан секіріп шыға алады. Бұл мінез-құлықтың себебі паразиттерді немесе симбионттарды жоғары латуға жасалған әрекет болуы мүмкін. Олар жаңқалық тілімдерін бір реттік қысқа мерзімде емес, үздіксіз түсіріп, жаңалайды. 2009 жылғы зерттеуде Массачусетс штатының Кейп-Код жағалауынан 25 акула белгіленді және олардың қыста оңтүстікке қарай көшетіні анықталды. Көптеген апталар бойы белгілі бір тереңдікте ( ) қалып, белгіленген акулалар экватордан өтіп Бразилияға жетті. Бір акула Амазонка өзенінің сағасынан бір ай бойы шықпады. Олар осы сапарды көбею мақсатында жасауы мүмкін. 2015 жылдың 23 маусымында Австралияның оңтүстік-шығысындағы Портленд маңындағы Басс бұғазында балық аулау траулері кездейсоқ 6 метрлік баскинг акуласын ұстады. Бұл 1930 жылдан бері аймақта ұсталған алғашқы баскинг акуласы және 160 жыл ішінде аймақта тіркелген үшінші акула. Акуланың барлық денесі акула қанаттарын сату үшін емес, зерттеу мақсатында Виктория мұражайына тапсырылды. Баскинг акулалары Жерорта теңізінде жиі кездеседі және Дарданелл бұғазында жазбалар бар. Бірақ олардың тарихи түрде Мармара, Қара және Азов теңіздерінің терең бөліктеріне жеткені белгісіз.
Әлеуметтік мінез-құлық
Балықшы акулалар көбінесе жалғыз тіршілік етеді, бірақ әсіресе жаз айларында зоопланктонның тығыз шоғырларында жиналады, онда олар әлеуметтік қарым-қатынастарға түседі. Олар әдетте үш-төртке дейін, бірақ кейде 100-ге дейін жететін, жыныс бойынша бөлінген топтарды құрауы мүмкін.
Жыртқыш жануарлар
Балық аулаушы акулалардың жаратылыста аз жауы бар. Ақ акулалардың осы акулалардың дене қалдықтарымен қоректенгені туралы мәлімдемелер бар. АҚШ-тың Калифорния және Жаңа Зеландия жағалауларында қыруар киттер балық аулаушы акулаларды жеп жатқаны байқалған. Шаяндар көбінесе оларға жабысып жүреді, бірақ олардың қалың терісін тесіп өтуі екіталай.
Диета
Баск акуласы – ауызбен қоректенетін акула, ол зоопланктонды, өте кішкентай балықтарды және омыртқасыздарды аузын ашып жүзу арқылы, жанындағы қабыршақты тілімдерімен судан сүзіп алады. Баск акуласы сағатына 1 тоннаға дейін суды сүзіп өткені есептелген, ал бақыланған жылдамдығы бойынша жүзеді. Баск акулалары көбінесе каланоид копеподтары деп аталатын шағын планктондық қабыршақтылар басым зоопланктонды жиынтықтарда тамақтанады (судың куб метрлік бірлігіне орташа есеппен 1700 дарақ). Олар сондай-ақ Pseudocalanus және Oithona туыстас копеподтарымен де қоректенеді. Баск акулалары кейде АҚШ-тың солтүстік-шығысында 1400-ге дейін топтасып кездеседі. Тамақтанатын акулалардың жанынан алынған сынамалар куб метріне 2,5 есе көп Calanus helgolandicus дарақтарын қамтыды, олар 50% ұзағырақ екені анықталды. Мегамот акуласы мен кит акуласынан айырмашылығы, баск акуласы тек жүзу арқылы жанындағы қабыршақты тілімдері арқылы өткізетін суға ғана сенеді; мегамот акуласы мен кит акуласы суды жанындағы қабыршақты тілімдері арқылы сорып алады немесе сорғылай алады. Ұрғашыларда тек оң жамбас жұмыс істейтіндей көрінеді, ал қазіргі уақытта неліктен тек бір ғана мүше жұмыс істейтіні белгісіз. Жүктілік мерзімі бір жылдан астамды құрайды деп есептеледі (мүмкін, екі-үш жыл), туған балалардың саны аз, бірақ белгісіз, толық дамыған күйде туылады. Қазірге дейін тек бір жүкті ұрғашы ұсталған; ол өзімен алты дамымаған баланы алып жүрген. Жұптасу жаздың басында, ал туу жаздың соңында, ұрғашының суға енуінен кейін жүзеге асады деп есептеледі. Жетілу жасы 6 мен 13 жас аралығында және ұзындығында болады деп саналады. Көбейту жиілігі 2-4 жылды құрайды деп есептеледі. Баск акуласының нақты өмір сүру ұзақтығы белгісіз, бірақ сарапшылар оның шамамен 50 жылға дейін өмір сүретінін болжайды.
Қорғау
Тура аулаудан басқа, трал торларында кездейсоқ аулау балықша акулаларға қатысты бірнеше қауіптің бірі болды. Жаңа Зеландияда балықша акулалар бұрын көптеп кездесетін; алайда, 1990 және 2000 жылдары тіркелген көптеп аулаудан кейін, түрдің кездесуі сирек болды. Тиімді сақтауды қамтамасыз ету үшін басқару жоспарлары жарияланды. 2018 жылдың маусым айында Қорғау департаменті Жаңа Зеландияның қауіп-қатерлер жіктелу жүйесі бойынша балықша акуланы "Ұлттық деңгейде осал" деп жіктеді. Тынық мұхитының шығыс солтүстігіндегі популяция АҚШ Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметінің алаңдау тудыратын түрі болып табылады, бұл АҚШ үкіметінің Ұлттық мұхит және атмосфера басқармасының мәртебесі мен қауіп-қатерлеріне қатысты алаңдаушылықтары бар, бірақ АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлер туралы заңына (ESA) сәйкес түрді тізімге енгізу қажеттілігін көрсету үшін жеткіліксіз ақпарат бар. IUCN Қызыл тізімі оны жойылып бара жатқан түр ретінде көрсетеді. 2010 жылдың наурызынан бастап ол CMS Migratory Sharks туралы меморандумның I қосымшасына енгізілді. Бір кездері Канаданың Тынық мұхиты жағалауында зиянды деп есептелген балықша акулалар 1945 жылдан 1970 жылға дейін үкіметтік жою бағдарламасының нысанасы болды. 2008 жылдан бастап аймақта әлі де акулалар бар ма, жоқ па, соны анықтау және олардың қалпына келу мүмкіндігін бақылау жұмыстары жүргізілуде. Ол қайықтар мен суға түсушілерге төзімді, тіпті суға түсушілерді айналып өте алады, бұл оны олар көп кездесетін аймақтарда суға түсу туризмінің тартымды нысанына айналдырады.
Өлі дененің дұрыс анықталмауы
Бірнеше рет, ғалым емес адамдар теңіз жыландары немесе плезиозаврлар деп қате мойндаған "глобстер" деп аталатын өлекселер кейіннен, Stronsay Beast және Zuiyo maru жағдайларында болғандай, батқан акулалардың шіритін денелері екені анықталды.