Кіріспе

Халга, Хельги, Хельге немесе Хельго – VI ғасырдың басында өмір сүрген Данияның аңыз патшасы. Оның аты өз тілінде (протонорвег тілінде) *Hailaga (құдайларға арналған) болған. Ғалымдар оның англосаксон (Беовульф) және скандинавиялық дәстүрлерде (норс сагалары мен даниялық жылнамаларда) кездесетіндігіне келіседі. Екі дәстүрде де ол Скилдингтер руынан, Хельфденнің ұлы және Хродгардың інісі болып есептеледі. «Беовульф» дастанында оның Хродюльфпен қарым-қатынасы түсіндірілмейді, бірақ скандинавиялық дәстүрдегідей оның әкесі болмаса, кем дегенде оның қарындасының күйеуі болған. Екі дәстүрде де оның отбасының Фрода мен Ингельдпен болған қырқысы туралы айтылады. Англосаксондық дереккөздерде Халга туралы көп мәлімет жоқ, ал скандинавиялық дереккөздерде оның тарихы кеңірек баяндалған. Сондай-ақ, Халганың өмір жолындағы оқиғалардың бір арнаға құйылатыны байқалады, олардың барлығында оның өз қызы Ерсамен болған туысқандық қарым-қатынасы туралы әңгіме бар. Осы қарым-қатынастан Халганың ұлы Хродульф дүниеге келген.

Летренс хроникасы және Лунденс анналасы

Хроника Летренсе (және оған қосылған Анналь Лунденсе) Халданның (Хельфдена) екі ұлы, Хельге мен Ро (Хродгар) болғанын айтады. Халдан қарттықтан қайтыс болған соң, Хельге мен Ро патшалықты бөлісті, Ро жерді, ал Хельге теңізді биледі. Бір күні Хельге Холланд/Лолландқа келіп, Роның шаруаларының бірінің қызы Торемен бірге ұйықтады. Осыдан кейін Ерсе есімді қыз дүниеге келді. Кейін ол Ерсемен кездесіп, оның өзінің қызы екенін білмей, оны Хрольф Кракының (Хродульф) әкесі етті. Соңынан Хельге Вендтер елінде соғысып, Вендтер патшасын өлтірді. Ол сондай-ақ Ходбродты өлтіру арқылы бүкіл Данияны бағындырды. Ақырында ол Ерсенің өзінің қызы екенін біліп, шығысқа барып өзін-өзі өлтірді. Хельге мен Ро екеуі де қайтыс болғандықтан, швед патшасы Хакон/Атисл (яғни Эдгильс) даниялықтарды патша ретінде итті қабылдауға мәжбүр етті. Ит патшаның орнын Хрольф Краки басты.

Gesta Danorum (Даналық кітап)

Егер Хроника Летренсе шведтер Хельге өлгеннен кейін даниялықтарды қорлағанын хабарласа, Саксо Грамматик бұл туралы ештеңе айтпайды, бірақ оның орнына ол Хельгоның Gesta Danorum, 2-кітабында шведтерді қорлағанын айтады. Ол сондай-ақ Хельгоны Хельги Хундингсбанемен шатастырды немесе біріктірді, басқа дереккөздерде ол Вёльсунг немесе геаттық Ильфинг (Йльфинг) болып табылады. Мүмкін, екеуінің де Хотбродты өлтіргені және Хельги деп аталғаны туралы ақпарат олардың бірігуіне себеп болған. Саксо Беовульф пен Хроника Летренсепен келісе отырып, Хельго мен Роны (Хродгар) Халданустың (Хельфден) ұлдары деп сипаттайды. Хроника Летренсе сияқты, ол Ро мен Хельгоның Халданның (қарт жасында) қайтысынан кейін патшалықты бөліскенін, Ро жерді, ал Хельго теңізді алғанын айтады. Саксо Хельгоның өте бойлы адам болғанын қосады. Хельго Склавияның патшасы Скалкқа (яғни Вендландтың патшасы) шабуыл жасап, өлтіріп, Склавияны Дания провинциясына қарастырды. Теңізде саяхаттауын жалғастыра отырып, Хельго Тюроға келді, онда ол жас Тораны тауып, зорлады, нәтижесінде Урсе дүниеге келді. Ол Саксонияның патшасы Хундингті өлтіріп, Ютланды сакстардан басып алып, оны қолбасшылары Хеске, Эйр және Лерге тапсырды. Содан кейін ол саксон аристократиясын кемсітіп, олардың біреуін өлтірудің құны қарапайым адамды өлтіруден артық болмауы керек деген заң шығарды. Көп жылдардан кейін Хельго Тюроға оралғанда, Тора жоғалтқан тәуелсіздігінің құрметі үшін Урсені Хельгоға жіберді, ол өз қызымен бейхабар зорлағанын білмеді. Нәтижесінде Ролуо Краки (яғни Хродульф) дүниеге келді. Chronicon Lethrense және Annales Lundenses Хальганың бүкіл Данияны жеңу үшін Ходбродты неліктен өлтіруі керек болғанын түсіндірмесе, Gesta Danorum Ходбродты Данияға басып кірген және Роны өлтірген Швеция патшасы ретінде көрсетеді. Ол ағасының өлімі үшін Хотбродты өлтіргеннен кейін шведтерді қорлап, шведке қарсы жасалған кез келген қылмыстың заңмен жазалануына тыйым салды. Содан кейін ол өз елін жек көріп, шығысқа бет алып, өз қылышына құлап өлді. Оның орнын ұлы Ролуо иеленді.

Хрольф Кракидің аңызы

Хрольф Кракінің сағасында Хелфданның (Хельфдена) үш баласы, ұлдары Хелги мен Хроарр (Хроггар) және қызы Сигни бар. Апасы үлкені болған және Севиль ерге үйленген, оның ұлы Хрокр болған. Хафданды өзінің ағасы Фроди (Фрода) өлтіреді. Екі ағасы бір аралда Вивил деген кісіге бас сауғалап, әкесі үшін кек алып, Фроддиді өлтіреді. Хроар Нортумбрияға көшіп барып, Нордри патшасының қызы Огнға үйленді, ал Хельги Данияның жаңа патшасы болды, бірақ үйленбеген болып қалды. Ерлі-зайыпты болуды аңсаған Хельги сакстарға барып, олардың соғыскер патшайымы Олуфқа ғашық болады. Алайда, ол қызығушылық танытпады және Хельгидің басын шауып, ұйықтап жатқанда оны қарақұмықпен жауып, оны кемесіне қайтарып жіберді. Кейіннен Хельги оралып, патшайымды бір сәтке ұрлап, жүкті етіп қояды. Патшалықта қайта оралған соң, патшайым өзінің иті Ерса деп атаған қызын дүниеге әкеледі. Ерса 12 жасқа дейін қойшы болып өмір сүруге дайын болды, содан кейін ол әкесі Хелгимен кездесті, ол оған ғашық болды, бірақ оның қызы екенін білмеді. Олуф ата-анасы туралы ештеңе айтпады және Хельгидің өз қызымен некелесуін оның кек алуы деп қарады. Хельги мен Ерсаның Хрольф Крак (Хродульф) есімді ұлы болды. Патшалықтан үлесін алған Хроарға құнды сақина, мұралық мүсін берілді. Алайда оның үлесін қалаған екінші туысы - немере інісі Хрокр болды. Хрокерге патшалық та, сақина да берілмегендіктен, ол Нортумбрияға барып, Хроарды өлтіріп, сақинаны суға лақтырып жіберді (кейіннен оны Хроардың ұлы Агнар тауып алды). Хельги ағасының кекін Хрокрдың аяқ-қолын кесіп алып алды. Хельги мен Ерсаның бақытты өмір сүріп жатқанын естіген патшайым Олуф қызының шындықты білгенін айту үшін Данияға сапар шегеді. Ерса қатты таңғалады, Хельги олардың қарым-қатынасын бұрынғыдай қалдыруды қаласа да, Ерса оны тастап кетуді талап етеді. Кейіннен оны швед патшасы Адилс (Эадгильс) өзінің патшайымы етіп алды, бұл Хельгиді одан да бақытсыз етті. Кейін бір мерекенің қарсаңында Хельгиді аңшылық үйінде жатқан сұмдық бір жандық көрді. Бүкіл патшалықтағы ешкімге де үйіне кіруге рұқсат бермеді, Хелгиден басқа. Кейін ол оның төсегінде ұйықтағысы келді. Ол келіспей келісті, ал ол төсекке жатқанда, ол жібекпен киінген және ол көрген ең әдемі әйелге айналды. Ол оны зорлап, Skuld есімді қызын құрсақ көтеріп алды. Хельги әйелді ұмытып кетті, ал кездесуден бірнеше күн өткен соң, оған әйел келді, ол Скульдты қолына алды. Кейін қызы Хёрвардқа (Хероверд) - Хролф Крактың өлтірушісіне тұрмысқа шығады. Ерсаны жоғалтып, Хельги оны алу үшін Упсалаға барды, бірақ оны Aðils шайқаста өлтірді. Оның орнын ұлы Хрольфр бағындырды.

Скьёлдунга сагасы мен Бьяркаримур

Скьёлдунга сагасы мен Бьяркаримурда Хэлфдан мен оның патшайымы Сигриттің үш баласы болғандығы айтылады: ұлдары Роас (Хроггар) мен Хельго және қызы Сигни. Ингилд (яғни Ингельд, бірақ бұл жерде ол Хэлфданның жартылай бауыры ретінде көрсетіледі) Хэлфданға шабуыл жасап, оны өлтіріп, Сигритке үйленді. Ингилд пен Сигриттің ұлдары Ререк және Фродо (Фрода) болды, ал Сигни Зеландияның ярлы Севильге үйленгенге дейін анасымен бірге өсті. Роас пен Хельго Скенеге жақын аралда жасырынып аман қалды, жеткілікті жасқа келгенде әкесі үшін кек алып Ингилдты өлтірді. Екі бауыр да Данияның патшасы болды, Роас Англия патшасының қызына үйленді. Ал Хельго саксон патшайымы Олаваны зорлап, одан Ерса есімді қызы дүниеге келді. Кейіннен Ерса Швеция патшасы Адиллға (Эадгильс) үйленді. Бірнеше жыл өткен соң Хельго Швецияға шабуыл жасап, Ерсаны тұтқынға алып, зорлады. Оның қызы оған Рольфо (Гродульф) есімді ұл сыйлады. Бірнеше жылдан кейін Ерсаның анасы, королева Олава, оған келіп, Хельгоның өзінің әкесі екенін айтты. Ерса Адиллға қайтып оралды, бірақ ұлын қалдырып кетті. Хельго Рольфо сегіз жасқа келгенде қайтыс болды, ал Рольфо оның орнын иеленді. Көп ұзамай Роасты оның жартылай бауырлары Ререк пен Фродо өлтірді, содан кейін Рольфо Данияның жалғыз патшасы болды.

Инглинга сагасы

Снорри Стурлусонның "Хеймскрингланың" бір бөлігі болып табылатын "Йнглинг сагасында" ол Халга, Эадгильс және Ирса туралы дәстүрді айтады, ал есебін "Скьёлдунга сагасына" негіздеген (оның қазір жоғалған түпнұсқа нұсқасына қол жеткізген). Ол Леjreде патша Халфданның (Хельфден) ұлы Хельги билік құрғанын жазды. Ол Швецияға соншалықты үлкен әскермен шабуыл жасады, патша Адильс (Эадгильс) Уппсалаға қашудан басқа шара көре алмады. Хельги көптеген олжа жинап, Ирса патшайымды (Адильс Саксонияда тапқан) өзімен алып кетті. Ирса Хрольф (Hroðulf) есімді ұл туды. Ұлы үш жасқа толғанда, Ирсаның анасы, Саксония королевасы Алоф, оны аралап, күйеуі Хельгидің өзінің әкесі екенін айтты. Содан кейін Ирса Швецияға және патша Адильске қайтып оралды. Хрольф Краккиге 8 жас толғанда Хельги соғыс жорығында қаза тапты, ал Хрольф оның мұрагері деп жарияланды.