Кіріспе

Манту, көбінесе қытай будығы деп аталады, Қытайдың солтүстігінде танымал ақ және жұмсақ будайынан жасалған нан немесе будығы. Халық этимологиясы манту атауын Чжугэ Лян туралы әңгімемен байланыстырады. Манту – бұл көне сөз, және кейбір аймақтарда, мысалы, Қытайдың Цзяннань аймағында және Кореяда манту (немесе сөздің жергілікті айтылуы) толтырылған және толтырылмаған будығыларды сипаттауға болады. Жапонияда қытай сөзінің жергілікті айтылуы (manjū) тек толтырылған будығыларды ғана білдіреді.

Этимологиясы мен тарихы

Манту Чжоу әулетінің Цинь мемлекетінде, патшалық құрған кезінде (б.з.д. 307 – б.з.д. 250) пайда болған болуы мүмкін. Манту, сондай-ақ лапша, Шаобинг және Баози сияқты басқа да бидайдан жасалған тағамдар Хан әулеті кезінде (б.з.д. 206 – б.з. 206) танымал болды және олар бірлесіп белгілі болды; манту олардың ішінде ерекшеленіп, немесе деп аталды. Батыс Цзинь әулеті кезінде (265–316 ж.с.), Шу Си (束皙) шамамен 300 ж.с. жазылған "Қайнатылған торттарға арналған одада" буланған торттар туралы жазды. Ол оларды алғаш рет манту деп атады. Осы кітапта көктемнің басталуына дейін мерекелерде осыны жеу ұсынылған. XIII ғасырдағы Юань әулетінің басында монғолдар толтырылған (баози) стиліндегі мантуды Орталық және Шығыс Азияның көптеген елдеріне әкелген деп саналады. Манту деген атау манти және манти сөздерімен туыс; бұл түрік, өзбек (манту) асханаларындағы толтырылған пельменьдер.

Фольклорлық

Қытайлық халық арасындағы бір аңыз бойынша, манту атауының шығу тегі "барбарийдің басы" деген мағына беретін "мантоу" (蠻頭 mántóu) сөзімен байланысты. Аңыз үш патшалық дәуірінде (б.з. 220–280 жж.) Шу Хан мемлекетінің канцлері Чжугэ Лян Шу әскерін Шудың оңтүстік аймалдарындағы Нанман күштеріне қарсы жорыққа бастаған. Бұл аймақтар қазіргі Юньнань провинциясы (Қытай) және Солтүстік Мьянмаға сәйкес келеді. Нанман патшасы Мэн Хуоға жеңіс однынан кейін Чжугэ Лян әскерін Шуға қайтарған, бірақ олар өте күшті ағысы бар өзенге тап болды, оны кесіп өту мүмкін болмады. Бір барбарий басшысы оған бұрынғы заманда барбарийлер өзен құдайының разылығын алу үшін 50 адамды құрбандыққа шалып, олардың басын өзенге тастайтындығын айтты. Чжугэ Лян өз әскерлерінің тағы да өмірін қауғасы келмегендіктен, әскермен бірге әкелген малды сойып, етін адам басына ұқсас пішінде (дөңгелек және тегіс түбімен) нанға толтыруды бұйырды. Содан кейін олар осы нанды өзенге лақтырды. Өзеннен сәтті өткеннен кейін ол осы нанды "барбарийдің басы" (mántóu, 蠻頭) деп атады, ол кейіннен қазіргі заманғы 饅頭 (мантоу) атауына айналды. Оқиғаның тағы бір нұсқасы Чжугэ Лянның оңтүстік жорығымен байланысты, онда ол батпақты аймақта диарея және басқа аурулардан ауырған сарбаздарына ет немесе тәтті толтырылған буланған нан берді.

Солтүстік Қытайдан тыс мағынаның өзгеруі

Сун династиясына (960–1279) дейін манту сөзі толтырылған және толтырылмаған нанның екеуін де білдірген. Баози термині Сун династиясында тек толтырылған нанға қатысты қолданыла бастады. Осының нәтижесінде, манту сөзі мандарин және кейбір қытай тілдерінде біртіндеп тек толтырылмаған нан деген мағынаны алды. Дегенмен, көптеген аймақтарда манту әлі де толтырылған нанның мағынасын сақтап келеді. У тілінде сөйлейтін Цзяннань аймағында ол әдетте толтырылған да, толтырылмаған да нан дегенді білдіреді. Шаньсиде, онда Джин тілінде сөйлейді, толтырылмаған нанға көбінесе момо (饃饃) деп атайды, бұл жай ғана "буланған нан" деген сөз. Момо атауы Тибет және Непалға тарады және қазір көбінесе толтырылған нан немесе пельменьдерді білдіреді. Манту атауы манти және манти сөздерімен туыс; бұл түрік, парсы, өзбек және пакистан (манту, түркі-моңғол көшпенділерінен тараған) асүйлеріндегі толтырылған пельменьдер. Жапонияда мандзю (饅頭) әдетте бұршақ пастасы немесе ұсақталған ет пен көкөніс қоспасы бар толтырылған нанды (nikuman 肉まん "ет мандзю") білдіреді. Толтырылған манту Филиппинде сиопау деп аталады, ол қытайша шаобао (燒包) сөзінен алынған. Таиландта салапао (ซาลาเปา) деп аталатын толтырылған манту ұсынады. Кореяда манду (хангул=만두) баози (飽子) немесе цзяоцзы (餃子) дегенді білдіруі мүмкін. Моңғол асүйінде бууз және манти немесе манту – буланған пельменьдер, ал буланған түрі корей мандуының пайда болуына себеп болды деседі. Сингапур мен Малайзияда чили крабы мантудың қуырылған түрімен бірге беріледі. Науру және Папуа-Жаңа Гвинеяда манту маджу деп аталады.