Кіріспе

Радиальды жолақтар – соққы кратерінің пайда болуы кезінде шашыратылған материалдың сәуле тәрізді таралуы. Планеталық геологияда сәуле жүйесі – соққы кратерінің пайда болуы кезінде шашыратылған ұсақ материалдың (эжектаның) радиальды жолақтарынан тұрады, олар дөңгелектің ортасынан шыққан көптеген жіңішке спицаларға ұқсайды. Сәулелер олардың пайда болған кратерінің диаметрінен бірнеше есе ұзын созылуы мүмкін, көбінесе ірірек бөлшектерден құралған кішігірім екіншілік кратерлерге ие. Сәуле жүйелері Ай, Жер (Камил кратері), Меркурий және сыртқы планеталардың кейбір спутниктерінде анықталған. Алғашқыда олардың тек атмосферасы жоқ планеталарда немесе спутниктерде ғана болатыны есілген, бірақ соңғы кезде 2001 жылғы "Mars Odyssey" ғарыш аппаратының орбитадан алынған инфрақызыл суреттерінде Марста да олар табылды. Сәулелер көрінетін және кейде инфрақызыл толқындарда көрінеді, егер эжекта материалдың бетке түскен жердегіден әртүрлі жарықтандыру қабілетіне (яғни альбедосына) немесе жылулық қасиеттеріне ие болса. Әдетте, көрінетін сәулелердің альбедосы айналасындағы беттен жоғары болады. Сирек жағдайларда соққы төмен альбедолы материалды қазып шығаруы мүмкін, мысалы, Айдың теңіздеріндегі базальттық лава шөгінділері. Марстағы жылу сәулелері, әсіресе түнде, беткейлер мен көлеңкелер Марс бетінен шығатын инфрақызыл энергияға әсер етпейтін кезде жақсы көрінеді. Сәулелердің басқа беттік нысандармен қабаттасуы соққы кратерінің салыстырмалы жасын анықтауға көмектеседі, өйткені уақыт өте келе әртүрлі процестер сәулелерді жояды. Атмосферасы жоқ денелерде, мысалы, Айда, ғарыштық сәулелер мен микрометеориттердің әсерінен пайда болатын ғарыштық тозу эжекта мен жатқан астыңғы материалдың альбедосы арасындағы айырмашылықты азайтады. Әсіресе микрометеориттер реголитте шыны тәрізді балқыма түзеді, бұл альбедоны төмендетеді. Сәулелер лава ағындарымен (мысалы, Айдағы Лихтенберг кратері) немесе басқа соққы кратерлерімен немесе эжектамен жабылуы мүмкін.

Ай сәулелері

Ай сәулелерінің физикалық табиғаты тарихи түрде әртүрлі болжамдардың нысаны болды. Алғашқы гипотезалар бойынша, олар буланып кеткен судан қалған тұздың шөгінділері еді. Кейіннен олар жанартау күлінің немесе шаң жолақтары деп есептелді. Кратерлердің соққы арқылы пайда болғандығы қабылданғаннан кейін, Юджин Шумейкер 1960 жылдары сәулелердің фрагменттелген шығарылған материалдың нәтижесі екенін ұсынды. Жақындағы зерттеулер ай сәулелі жүйесінің салыстырмалы жарықтығы әрқашан сәулелі жүйенің жасын сенімді көрсете бермейтінін көрсетіп отыр. Албедо сонымен қатар темір оксидінің (FeO) мөлшеріне де байланысты. FeO-ның төмен мөлшері жарық материалдарға әкеледі, сондықтан мұндай сәулелі жүйе өз жарық түсін ұзақ сақтай алады. Осылайша, материалдың құрамын альбедо талдауында жасын анықтау үшін ескеру қажет. Айдың жақын жағындағы ай кратерлерінің ішінде Аристорх, Коперник, Кеплер, Прокл, Дионисий, Глушко және Тихо айталық. Кішірек мысалдарға Цензорин, Стелла және Линне жатады. Айдың алыс жағында да ұқсас сәулелі жүйелер кездеседі, мысалы, Джордано Бруно, Нехо, Ом, Джексон, Кинг кратерлерінен шығатын сәулелер және кішкентай, бірақ көзге көрінетін Пьяраццо. Соққылық кратерлерден шығарылған бастапқы материалдың көлденең таралуы көбінесе бірнеше кратер радиусымен шектеледі, бірақ Коперник және Тихо кратерлерін жасаған сияқты кейбір үлкен соққылар айдың жартысына дейін бастапқы материалды ұшырды. 1972 жылы Аполлон-16 ғарышкерлері жерден Солтүстік және Оңтүстік сәулелі кратерлерін байқады.