Кіріспе
Радиальды жолақтар – соққы кратерінің пайда болуы кезінде шашыратылған материалдың сәуле тәрізді таралуы. Планеталық геологияда сәуле жүйесі – соққы кратерінің пайда болуы кезінде шашыратылған ұсақ материалдың (эжектаның) радиальды жолақтарынан тұрады, олар дөңгелектің ортасынан шыққан көптеген жіңішке спицаларға ұқсайды. Сәулелер олардың пайда болған кратерінің диаметрінен бірнеше есе ұзын созылуы мүмкін, көбінесе ірірек бөлшектерден құралған кішігірім екіншілік кратерлерге ие. Сәуле жүйелері Ай, Жер (Камил кратері), Меркурий және сыртқы планеталардың кейбір спутниктерінде анықталған. Алғашқыда олардың тек атмосферасы жоқ планеталарда немесе спутниктерде ғана болатыны есілген, бірақ соңғы кезде 2001 жылғы "Mars Odyssey" ғарыш аппаратының орбитадан алынған инфрақызыл суреттерінде Марста да олар табылды. Сәулелер көрінетін және кейде инфрақызыл толқындарда көрінеді, егер эжекта материалдың бетке түскен жердегіден әртүрлі жарықтандыру қабілетіне (яғни альбедосына) немесе жылулық қасиеттеріне ие болса. Әдетте, көрінетін сәулелердің альбедосы айналасындағы беттен жоғары болады. Сирек жағдайларда соққы төмен альбедолы материалды қазып шығаруы мүмкін, мысалы, Айдың теңіздеріндегі базальттық лава шөгінділері. Марстағы жылу сәулелері, әсіресе түнде, беткейлер мен көлеңкелер Марс бетінен шығатын инфрақызыл энергияға әсер етпейтін кезде жақсы көрінеді. Сәулелердің басқа беттік нысандармен қабаттасуы соққы кратерінің салыстырмалы жасын анықтауға көмектеседі, өйткені уақыт өте келе әртүрлі процестер сәулелерді жояды. Атмосферасы жоқ денелерде, мысалы, Айда, ғарыштық сәулелер мен микрометеориттердің әсерінен пайда болатын ғарыштық тозу эжекта мен жатқан астыңғы материалдың альбедосы арасындағы айырмашылықты азайтады. Әсіресе микрометеориттер реголитте шыны тәрізді балқыма түзеді, бұл альбедоны төмендетеді. Сәулелер лава ағындарымен (мысалы, Айдағы Лихтенберг кратері) немесе басқа соққы кратерлерімен немесе эжектамен жабылуы мүмкін.
In planetary geology, a ray system comprises radial streaks of fine ejecta thrown out during the formation of an impact crater, looking somewhat like many thin spokes coming from the hub of a wheel. The rays may extend for lengths up to several times the diameter of their originating crater, and are often accompanied by small secondary craters formed by larger chunks of ejecta. Ray systems have been identified on the Moon, Earth (Kamil Crater), Mercury, and some moons of the outer planets. Originally it was thought that they existed only on planets or moons lacking an atmosphere, but more recently they have been identified on Mars in infrared images taken from orbit by 2001 Mars Odysseys thermal imager. Rays appear at visible, and in some cases infrared wavelengths, when ejecta are made of material with different reflectivity (i. e., albedo) or thermal properties from the surface on which they are deposited. Typically, visible rays have a higher albedo than the surrounding surface. More rarely an impact will excavate low albedo material, for example basaltic lava deposits on the lunar maria. Thermal rays, as seen on Mars, are especially apparent at night when slopes and shadows do not influence the infrared energy emitted by the Martian surface. The layering of rays across other surface features can be useful as an indicator of the relative age of the impact crater, because over time various processes obliterate the rays. On non atmosphered bodies such as the Moon, space weathering from exposure to cosmic rays and micrometeorites causes a steady reduction of the differential between the ejecta's albedo and that of the underlying material. Micrometeorites in particular produce a glassy melt in the regolith that lowers the albedo. Rays can also become covered by lava flows (such as those of Lichtenberg on the moon), or by other impact craters or ejecta.
Ай сәулелері
Ай сәулелерінің физикалық табиғаты тарихи түрде әртүрлі болжамдардың нысаны болды. Алғашқы гипотезалар бойынша, олар буланып кеткен судан қалған тұздың шөгінділері еді. Кейіннен олар жанартау күлінің немесе шаң жолақтары деп есептелді. Кратерлердің соққы арқылы пайда болғандығы қабылданғаннан кейін, Юджин Шумейкер 1960 жылдары сәулелердің фрагменттелген шығарылған материалдың нәтижесі екенін ұсынды. Жақындағы зерттеулер ай сәулелі жүйесінің салыстырмалы жарықтығы әрқашан сәулелі жүйенің жасын сенімді көрсете бермейтінін көрсетіп отыр. Албедо сонымен қатар темір оксидінің (FeO) мөлшеріне де байланысты. FeO-ның төмен мөлшері жарық материалдарға әкеледі, сондықтан мұндай сәулелі жүйе өз жарық түсін ұзақ сақтай алады. Осылайша, материалдың құрамын альбедо талдауында жасын анықтау үшін ескеру қажет. Айдың жақын жағындағы ай кратерлерінің ішінде Аристорх, Коперник, Кеплер, Прокл, Дионисий, Глушко және Тихо айталық. Кішірек мысалдарға Цензорин, Стелла және Линне жатады. Айдың алыс жағында да ұқсас сәулелі жүйелер кездеседі, мысалы, Джордано Бруно, Нехо, Ом, Джексон, Кинг кратерлерінен шығатын сәулелер және кішкентай, бірақ көзге көрінетін Пьяраццо. Соққылық кратерлерден шығарылған бастапқы материалдың көлденең таралуы көбінесе бірнеше кратер радиусымен шектеледі, бірақ Коперник және Тихо кратерлерін жасаған сияқты кейбір үлкен соққылар айдың жартысына дейін бастапқы материалды ұшырды. 1972 жылы Аполлон-16 ғарышкерлері жерден Солтүстік және Оңтүстік сәулелі кратерлерін байқады.