Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Самоа аралдарының тарихы
History of the islands of Samoa
Самоа аралдарына алғашқы адамдар шамамен 3500 жыл бұрын, аустронезиялық кеңеюдің бір бөлігі ретінде қоныстанған. Самоаның ерте және жақын арадағы тарихы, жақын орналасқан Тонга және Фиджи аралдарының тарихымен тығыз байланысты, олармен Самоаның ұзақ жылдардан бері генеалогиялық байланыстарымен қатар ортақ мәдени дәстүрлері де бар. Еуропалық саяхатшылар алғаш рет 18 ғасырдың басында Самоа аралдарына келген. 1768 жылы Луи Антуан де Бугенвилл оларды Навигатор аралдары деп атады. Чарльз Уилкс басқарған Америка Құрама Штаттарының зерттеу экспедициясы (1838–1842) 1839 жылы Самоаға жетті. 1855 жылы J. C. Godeffroy & Sohn өзінің сауда бизнесін Самоа архипелагына кеңейтті. Бірінші Самоа азаматтық соғысы (1886–1894) аймақты бақылау үшін Батыс елдері арасындағы күреске, «Самоа дағдарысына» әкелді. Бұл өз кезегінде Самоаның екінші азаматтық соғысына (1898–1899) әкелді, ол үш тарапты келісімшарт арқылы шешілді, онда АҚШ, Ұлыбритания және Германия аралдарды Германия Самоасы және Америка Самоасы деп бөлуге келісті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жаңа Зеландия бұрынғы Германия Самоасының басқаруын өз қолына алды және бұл аймақ Батыс Самоа сенімдік территориясы деп қайта аталды. 1962 жылы бұл аймақ тәуелсіздік алып, Самоа деп аталды. Америка Самоасы АҚШ-тың құрамына енбеген территориясы болып қала береді.
The Samoan Islands were first settled some 3,500 years ago as part of the Austronesian expansion. Both Samoa's early history and its more recent history are strongly connected to the histories of Tonga and Fiji, nearby islands with which Samoa has long had genealogical links as well as shared cultural traditions. European explorers first reached the Samoan islands in the early 18th century. In 1768, Louis Antoine de Bougainville named them the Navigator Islands. The United States Exploring Expedition (1838–42), led by Charles Wilkes, reached Samoa in 1839. In 1855, J. C. Godeffroy & Sohn expanded its trading business into the Samoan archipelago. The first Samoan Civil War (1886 1894) led to the so called Samoan crisis, a struggle between Western powers for control of the area. This in turn led to the Second Samoan Civil War (1898 1899), which was resolved by the Tripartite Convention, in which the United States, Great Britain and Germany agreed to partition the islands into German Samoa and American Samoa. After World War I, New Zealand took over the administration of what had been German Samoa, and the area was renamed the Western Samoa Trust Territory. This area became independent in 1962 and was renamed Samoa. American Samoa remains an unincorporated territory of the United States.
Ерте тарих
Самоа архипелагының ең алғашқы адам қонысы қазіргі уақытқа дейін 2900–3500 жыл бұрын (б.з.д. 1500–900 жылдар) болған деп есептеледі. Полинезия, Самоа және Тонга аралдарында табылған ең көне археологиялық дәлелдер осы кезеңге сәйкес келеді, бұл аймақтағы алғашқы қоныстану шамамен бір уақытта болғанын көрсетеді. Аралдардағы адам қызметі туралы б.з.д. 750 және б.з. 1000 жылдар аралығында көп мәлімет жоқ, бірақ бұл қазіргі Полинезияның қоныстануына әкелген жаппай көші-қон кезеңі болуы мүмкін. Қызығы, осы кезеңде қыш ыдыс жасау күрт тоқтаған. Самоа халқының бұл құбылысты түсіндіретін ауызша дәстүрі жоқ. Кейбір археологтар Полинезияда қыш ыдыс жасауға қажетті материалдар болмағанын, ал Полинезияда көші-қон кезеңінде қолданылған ыдыстардың көпшілігі жергілікті түрде жасалған немесе алынған емес, импортталғанын болжайды. Самоаның ерте тарихы Фиджинің белгілі басшылары мен Тонга патшалығының тарихымен тығыз байланысты. Самоаның ауызша тарихында Самоа мен көрші аралдар арасындағы көптеген шайқастар туралы естеліктер сақталған. Тонга мен Фиджи патшаларының және Самоа ақсүйектерінің аралас некелері осы арал мемлекеттері арасындағы қарым-қатынастарды нығайтуға көмектесті, ол қазірге дейін сақталып келеді. Бұл патшалық туыстық байланыстар арнайы шаралар мен мәдени жиындарда үнемі еске алынады. Самоа фольклоры бойынша, Фиджиден келген екі қыз Самоаға татуа (ағылшын тілінде татуировка) өнерін жасау үшін қажетті құралдарды әкелді, осылайша дәстүрлі самоандық бейнелеу өнерінің (еркектер үшін пе’а, әйелдер үшін малу деп те аталады) пайда болуына бастама берді. Самоаның басым мәдени дәстүрлері, фа’асамоа деп аталады, жауынгер патшайым Нафануадан бастау алады. Оның билігі фа’аматаи жүйесін орнатты: отбасылық, ауылдық және аймақтық басшылық жүйелерінің децентрализациясы. Оның немересі Саламасина осы жүйені жалғастырды, ал олардың дәуірі Самоа мәдени дәстүрлерінің алтын ғасыры деп есептеледі. Тілдік тұрғыдан алғанда, самоа тілі австронезиялық тілдер отбасының полинезиялық тармағына жатады, лингвистердің пікірінше, ол Тайваньда пайда болған. Ауызша дәстүрге сәйкес, Самоа мен Полинезияның ортақ ата-бабасы бар: Тагалоа. Самоаның ең ерте тарихы Мануа аралдарындағы шығыс Самоадағы Туи Мануа билігімен саяси орталыққа қатысты. Шығыстағы Кук аралдарындағы дәстүр бойынша, Карика немесе Туи Мануа ‘Али Мануадан Кук аралдарына келген; бұл Полинезияның қалған бөлігі Мануа мен Самоадан қоныстанғанын көрсетеді.
It is estimated that the earliest human settlement of the Samoan archipelago was around 2900–3500 years before the present (1500 900 BCE). The oldest archaeological evidence found on the islands of Polynesia, Samoa and Tonga all date from around that same period, suggesting that the first settlement occurred around the same time in the region as a whole. Little is known about human activity in the islands between 750 BC and 1000 AD, though this may have been a period of mass migrations that led to the settlement of present day Polynesia. Mysteriously, during this period, the making of pottery appears to have suddenly stopped. The Samoan peoples have no oral tradition that purports to explain this. Some archaeologists have suggested that Polynesia lacked pottery making materials and that most of the pottery used during the migration period in Polynesia was imported rather than sourced or crafted locally. Samoa's early history is interwoven with the history of certain chiefdoms of Fiji and of the kingdom of Tonga. The oral history of Samoa preserves the memories of many battles fought between Samoa and neighboring islands. Intermarriage between Tongan and Fijian royalty and Samoan nobility helped build close relationships between these island nations that still exist today. These royal blood ties are routinely acknowledged at special events and cultural gatherings. According to Samoan folklore, two maidens from Fiji brought to Samoa the tools that were necessary to engage in the art of tatau (in English, the tattoo), and this is the origin of the traditional Samoan movie (also known as pe'a for men and as malu for women). The dominant cultural traditions of Samoa, known as the fa'asamoa, originated with the warrior queen Nafanua. Her rule instituted the fa'amatai: decentralized family, village, and regional chiefly systems. Her niece, Salamasina, continued this system, and their era is considered to be a golden age of Samoan cultural traditions. Linguistically, the Samoan language belongs to the Polynesian sub branch of the Austronesian language family, which is thought by linguists to have originated in Taiwan. According to oral tradition, Samoa and Polynesian share a common ancestor: Tagaloa. The earliest history of Samoa concerns a political center in the easternmost Samoan islands of Manu'a, under the rule of the Tui Manu'a. In the Cook Islands to the east, the tradition is that Karika, or Tui Manu'a 'Ali's, came to the Cook Islands from Manu'a; suggesting that the rest of Polynesia was settled from Manu'a and Samoa.
18 ғасыр
Еуропалықтармен байланыс XVIII ғасырдың басында басталды, бірақ британдық миссионерлер келгенге дейін күшеймеді. 1722 жылы голландиялық Якоб Роггевен аралдарды көрген алғашқы еуропалық болды. Осы сапардан кейін француз саяхатшысы Луи Антуан де Бугенвиль (1729–1811) 1768 жылы оларды Навигатор аралдары деп атады. 1787 жылы Жан Франсуа де Галап, Лаперуз графы Самоаға сапар жасады, онда қазіргі Америка Самоасының Тутуила аралында екі тараптың да қаза болуына әкелген қақтығыс болды, соның ішінде он екі француз қаза тапты.
Contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the British missionaries. In 1722, Dutchman Jacob Roggeveen was the first European to see the islands. This visit was followed by the French explorer Louis Antoine de Bougainville (1729–1811), the man who named them the Navigator Islands in 1768. In 1787 Jean François de Galaup, comte de Lapérouse visited Samoa, where at Tutuila Island, in what is now American Samoa, there was a conflict leading to deaths on both sides, including the deaths of twelve Frenchmen.
19 ғасыр
1830 жылы Джон Уильямс (миссионер) бастаған еуропалық, Таити және Кук аралдары миссионерлері мен саудагерлері келе бастады. Таити арқылы келгендері үшін оларды Самоада «Лото Таити» деп атады. Пастор Джон Уильямсқа Лондон миссионерлік қоғамын құруға Али'и Малиетоа Вайну'упо көмектесті. ЛМС миссионерлері жаңа дінді қабылдаған Таитиден келген жандарды өздерімен бірге әкелді. Осы христиандық тыйырма Самоа қауымдық христиан шіркеуінің негізін қалады. Чарльз Уилкс басқарған Америка Құрама Штаттарының зерттеу экспедициясы (1838–42) 1839 жылы Самоаға жетіп, миссионердің ұлы Джон С. Уильямсты АҚШ консулының міндетін атқарушы деп тағайындады.
European and Tahitian and Cook Islander Missionaries and traders, led by John Williams (missionary) began arriving around 1830. Coming via Tahiti, they were known in Samoa as the Lotu Taiti. The Rev. John Williams was helped by the Ali'i Malietoa Vainu'upo to establish the London Missionary Society mission. The LMS missionaries brought Tahitian converts to share their acceptance of the new religion. This Christian endeavor laid the foundation of the Congregational Christian Church of Samoa. The United States Exploring Expedition (1838–42) under Charles Wilkes reached Samoa in 1839 and appointed an Englishman, John C. Williams, son of the missionary, as acting U. S. consul.
Бірінші Самоалық азаматтық соғыс және Самоалық дағдарыс
Бірінші Самоа азаматтық соғысы шамамен 1886 және 1894 жылдар аралығында, негізінен, бәсекелес самоандық топтар арасында болды, бірақ бәсекелес елдер бірнеше рет әскери күштерді пайдаланып араласты. Одан кейін сегіз жылдық азаматтық соғыс өтті, онда үш елдің әрқайсысы соғысып жатқан самоандық тараптарға қару-жарақ, оқыту және кейбір жағдайларда, жауынгерлік әскерлермен көмектесті. Самоа дағдарысы 1889 жылғы наурыз айында үш батыс елдің барлығы Апия портына соғыс кемелерін жіберген кезде өте қиын жағдайға жетті, және 1889 жылғы 15 наурыздағы күшті дауыл соғыс кемелерін зақымдап немесе жойды, осылайша әскери қақтығыс аяқталды. Роберт Луис Стивенсон 1889 жылы Самоаға келді және Вайлимада үй салды. Ол тез арада саяси ара-тұрлыстарға белсенді түрде араласты. Оның ықпалы самоандықтарға тарады, олар одан кеңес сұрады, және ол көп ұзамай жергілікті саясатқа қатысты. Бұл Самоаның бақылауы үшін күрескен үш ірі ел – Америка, Германия және Ұлыбритания – және толық саяси билік үшін таласқан жергілікті топтарды қамтыды. Ол самоандықтарды басқаруға тағайындалған еуропалық шенеуніктердің қабілетсіз екеніне көз жеткізді, және көптеген сәтсіз әрекеттерден кейін ол «Тарихқа түсініктеме» атты кітабын жариялады. Кітап 1882 жылдан 1892 жылға дейінгі кезеңді қамтиды.
The First Samoan Civil War was fought roughly between 1886 and 1894, primarily between rival Samoan factions, although the rival powers intervened on several occasions with military forces. There followed an eight year civil war, where each of the three powers supplied arms, training, and in some cases, combat troops to the warring Samoan parties. The Samoan crisis came to a critical juncture in March 1889 when all three Western contenders sent warships into Apia harbour, and a larger scale war seemed imminent, until a massive storm on 15 March 1889 damaged or destroyed the warships, ending the military conflict. Robert Louis Stevenson arrived in Samoa in 1889 and built a house at Vailima. He quickly became passionately involved in the attendant political machinations. His influence spread to the Samoans, who consulted him for advice, and he soon became involved in local politics. These involved the three great powers battling for control of Samoa America, Germany and Britain and the indigenous factions which were all jockeying for complete political authority. He was convinced that the European officials appointed to rule the Samoans were incompetent, and after many futile attempts to resolve the matter, he published A Footnote to History. The book covers the period from 1882 to 1892.
Екінші Самоалық азаматтық соғыс және Апияны қоршау
Екінші Самоа азаматтық соғысы 1898 жылы Германия, Ұлыбритания және АҚШ Самоа аралдарын кім бақылауы керек деген дауға түскенде күш алды. Апия шайқасы 1899 жылғы наурыз айында болды. Принц Тануға адал Самоа күштері күшті бас әмір Мата’афа Иосефоға адал Самоа көтерілісшілерімен қоршалды. Принц Тануға төрт британдық және американдық әскери кемелерінен десант тобы көмек көрсетті. Бірнеше күнге созылған шайқастарда Самоа көтерілісшілері жеңілді. 1899 жылғы 15 наурызда американдық және британдық әскери кемелері Апияны, соның ішінде USS Филадельфияны бомбалады. Апиядағы алғашқы жеңілістен кейін Мата’афаның көтерілісшілері 1899 жылғы 1 сәуірде Вайлеледе американдық, британдық және Танудың одақтас күштерін жеңіп, олардың шегінуіне себеп болды. "Окленд Стар" газетінің соғыс тілшісі хабарлағандай, шайқас аяқталғаннан кейін Мата’афаның жауынгерлері американдық және британдық салдастардың мәйіттерін бастары кесілген күйі қалдырды. Германия, Ұлыбритания және АҚШ 1899 жылғы үшжақты келісім арқылы аралдарды бөлісуге келісіп, жаушылықты тоқтатуға шешім қабылдады. Тану мен оның американдық және британдық одақтастарының оны соғыста жеңе алмауына байланысты үшжақты келісім нәтижесінде Мата’афа Самоаның жоғары басшысы Али’и Си’и дәрежесіне көтерілді. Жаңа Зеландия Батыс Самоаға, немесе самоа тілінде Самоа и Сисифоға, алдымен Ұлттар Лигасының мандаты, содан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аймағы ретінде басшылық етті. Мау қозғалысы Самоаның патшалық басшыларының қозғалысты қолдауы және зорлық-зомбылыққа қарсылығы күшейді. 1929 жылғы 28 желтоқсанда Апиадағы бейбіт демонстрация кезінде Тупуа Тамасесе және онымен бірге он бір адам атып өлтірілді. Тупуа Тамасесе келесі күні қайтыс болды, оның соңғы сөздері қан төгуді тоқтату туралы өтініштен тұрды. Мау қозғалысының басшылары және Самоа әкімшілігін сынаған басқа самоалықтар, соның ішінде Олаф Фредерик Нельсон, Жаңа Зеландияға жер аударылды.
The Second Samoan Civil War reached a head in 1898 when Germany, Great Britain and the United States disputed over who should control the Samoan Islands. The Battle of Apia occurred in March 1899. Samoan forces loyal to Prince Tanu were besieged by a larger force of Samoan rebels loyal to powerful chief Mata'afa Iosefo. Supporting Prince Tanu were landing parties from four British and American warships. Over several days of fighting, the Samoan rebels were defeated. American and British warships shelled Apia on 15 March 1899; including the USS Philadelphia. Following the initial defeat at Apia, Mata'afa's rebels defeated a combined American, British and Tanu allied force at Vailele on 1 April 1899, with the allies in retreat. According to a war correspondent associated with the Auckland Star newspaper, the aftermath saw Mata'afa's warriors leaving American and British corpses on the field being severed of their heads. Germany, Britain and the United States quickly resolved to end the hostilities by partitioning the island chain at the Tripartite Convention of 1899. With Tanu and his American and British allies' inability to defeat him in war, the Tripartite resulted in Mata'afa being promoted to Ali'i Si'i, the high chief of Samoa. New Zealand administered Western Samoa, or Samoa i Sisifo in the Samoan language, first as a League of Nations Mandate and then as a United Nations Trust Territory. The Mau movement gained momentum with Samoa's royal leaders becoming more visible in supporting the movement but opposing violence. On 28 December 1929 Tupua Tamasese was shot along with eleven others during an otherwise peaceful demonstration in Apia. Tupua Tamasese died the following day; his final words included a plea that no more blood be shed. The leaders of the Mau and other Samoan critics of the administration of Samoa were sent into exile in New Zealand, including Olaf Frederick Nelson.
Тәуелсіздік
Самоа 1962 жылы 1 қаңтарда Жаңа Зеландиядан тәуелсіздік алып, Батыс Самоа деген атауды қабылдады. Самоаның тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы премьер-министрі – ең басты басшы Фиаме Матафа Фаумуина Мулинуу II болды. Сол жылы Жаңа Зеландиямен достық келісімшартқа қол қойылды, оған сәйкес Жаңа Зеландия қаласа, Батыс Самоаға сыртқы саясатта көмек көрсетуге келісті. Самоа-и-Сисифо 20 ғасырда егемен мемлекет ретінде танылған алғашқы полинезиялық халық болды. 1970 жылы 28 тамызда Самоа Ұлттар Достастығының мүше мемлекетіне айналды. 1977 жылы Королева Елизавета II өзінің Достастықтағы сапары барысында Самоаға келді. Самоаның атауынан "Батыс" деген сөзді алып тастау шешімінен кейін Самоа мен Америка Самоасы арасында қысқа мерзімді жанжал туды. Бұл өзгеріс 1997 жылғы 4 шілдеде Батыс Самоаның Заңнамалық Ассамблеясының қаулысымен жасалды. Бұл қадам көршілес Америка Самоасында "көңілде күмән мен наразылық" тудырды, себебі кейбір американдық самоандықтар үшін атаудың өзгеруі "нағыз" Самоаға деген талап ретінде қабылдалып, Америка Самоасының Америкаға қосымшасы ғана екенін білдірді. Америка Самоасының екі заң шығарушысы 1997 жылдың қыркүйегінде Самоаның Мемлекет басшысы Малиетоа Танумафили II-мен кездесу үшін Апияға сапар шекті және бейбітшілік пен жақсы қарым-қатынастарды сақтау үшін атауды өзгертуді кері қайтаруға тырысты. 2021 жылғы 24 мамырда ол жаңа премьер-министр ретінде қызметке кірісті. 2022 жылдың тамызында Самоаның Заңнамалық жиналысы Туималеали’ифано Ваалетоа Суалауви II-ні бес жылдық екінші мерзімге Мемлекет басшысы етіп қайта тағайындады.
Samoa received its independence from New Zealand on 1 January 1962 and adopted the name Western Samoa. Samoa's first prime minister following independence was paramount chief Fiamē Mataʻafa Faumuina Mulinuʻu II. Later that year a treaty of friendship was signed with New Zealand, under which New Zealand agreed to assist Western Samoa in foreign policy if desired. Samoa i Sisifo was the first Polynesian people to be recognized as a sovereign nation in the 20th century. Samoa became one of the Member states of the Commonwealth of Nations on 28 August 1970. In 1977, Queen Elizabeth II visited Samoa during her tour of the Commonwealth. A conflict briefly emerged between Samoa and American Samoa following Samoa's decision to drop the adjective "Western" from its name. The change was made by an act of the Legislative Assembly of Western Samoa adopted on 4 July 1997. The step caused "surprise and uproar" in neighboring American Samoa, as for some American Samoans the change of name implied a claim to be the "real" Samoa and implied that American Samoa was just an American appendix. Two members of American Samoa's legislature traveled to Apia in September 1997 to meet with Samoan head of State Malietoa Tanumafili II, and lobbied to have the name change reversed in order to maintain peace and good relations. On 24 May 2021, she was sworn in as the new prime minister. In August 2022, Samoa’s Legislative Assembly reappointed Tuimaleali’ifano Vaaletoa Sualauvi II as the Head of State for a second term of five years.
Самоада күнтізбе қолдануы
Еуропалық саудагерлер Самоа аралдарында сауда (кейіннен үстемдік) қызметін бастағанда, олар өздерінің мәмілелерінде күнтізбе жүйесін таңды. Осылайша, 19 ғасырға қарай Самоа күнтізбесі батыс және оңтүстік Азия елдерінің күнтізбелерімен үйлесті. Алайда, 1892 жылы американдық саудагерлер патшаны елдің күнтізбе санау жүйесін АҚШ-пен сәйкестендіруге көндірді, нәтижесінде ел 1892 жылдың 4 шілдесін екі рет бастан кешірді. Бірақ 119 жыл өткен соң, аралдың экономикалық географиясы өзгерді және көптеген мәмілелер Австралия және Жаңа Зеландиямен жасалатын болды. Азиялық күнтізбеге қайта оралу үшін Самоа және Токелау 2011 жылдың 30 желтоқсанын өткізіп жіберді.
As European traders began commercial (and later domination) activities in the Samoan Islands, they imposed their datekeeping system on their transactions. Thus by the 19th century, Samoan calendars were aligned with those of the other Asiatic countries to the west and south. However, in 1892, American traders convinced the king to alter the country's dating system to align with the United States; thus the country lived through 4 July 1892, twice. But 119 years later, the economic geography of the island had changed, and most business was being done with Australia and New Zealand. To make the jump back to the Asian date Samoa and Tokelau skipped 30 December 2011.