Кіріспе

Юта штатындағы тау, АҚШ. Тимпаногос тауы, көбінесе Timp деп аталады, Ютаның Васатч жотасындағы екінші ең биік тау. Тимпаногос теңіз деңгейінен 3582 метр биіктікте Уинта-Васатч-Кэш ұлттық орманында орналасқан. 1606,30 метр топографиялық биіктігімен Тимпаногос – құрлықтағы АҚШ-тың ең көрнекті 47-ші тауы. Тау Лехи, Прово, Орем, Плезант Гроув, Американ Форк, Линдон және басқа да қалаларды қамтитын Юта аңғарынан 2133,60 метрге көтеріледі. Таудың ашық массиві толығымен пенсильвания кезеңіне жататын әктас пен доломиттен тұрады және шамамен 300 миллион жылға жуық. Васатч жотасының осы бөлігіне қыста күшті қар жаууы тән, ал қыс және көктем айларында қар көшкіні жиі болады. Таудың солтүстік жағында Тимпаногос үңгірлері ұлттық ескерткіші орналасқан, ол жылы айларда күнделікті ашық болатын, гидтермен жүргізілетін әсем үңгірлер кешені.

Этимология

Тимпаногос сөзі 1400 жылдан бері айналасындағы аңғарларда өмір сүрген Тимпаногос тайпасынан шыққан. Бұл атау "тас" (tumpi) және "судың қайнар көзі" немесе "қап" (panogos) деп аударылады.

Жаяу жүру

Тимпаногос тауы – Юта штатының ең танымал жаяу жүру/альпинизм бағыттарының бірі және жыл бойына шаңғышылар мен альпинистерге ашық. Қысқы альпинизмге жоғары деңгейдегі таугерлік дағдылар қажет. Көктемде өзендердің астындағы қардың ойылып ыдырауы қауіпті жағдай тудырады, ол бірнеше рет өлімге әкеп соққан. Альпинистер мұзды өзенге 15 метрден астам тереңдікке құлап кетуі мүмкін. Бұл 23 шақырымдық саяхат, биіктігі шамамен 2 шақырымға көтеріледі, бірақ Тимпаногос шыңы Роки тауларындағы ең көп таңдалатын мақсаттардың бірі. Шыңға дейін екі негізгі жол бар: біріншісі Аспен Гроувтен басталады, теңіз деңгейінен 2106 метр биіктікте, ал екіншісі Америка Форк каньонындағы Тимпуонке кемпингінен басталады, теңіз деңгейінен 2246 метр биіктікте. Екі жолдың ұзындығы шамамен бірдей. Саяхатшылар тау ормандарынан, альпілік және субальпілік аймақтардан өтеді. Жол бойында сарқырамалар, қылқан жапырақты ағаштар, тік беткейлер мен жоталар, тау ешкілері және 3164 метр биіктіктегі шағын Изумруд көлі кездеседі. Ұзын жолдан сүйісіп өтетін адамдар екінші дүниежүзілік соғыстағы ұшақ апатының орнына тоқтай алады. Тауда тағы да техникалық қиындықтарға толы маршруттар бар, оларға арнайы дағдылар мен альпинистік жабдықтар қажет. 1970 жылға дейін Прово қаласында жыл сайынғы "Тимп Хайк" шарасы мыңдаған адамды тауға шақыратын. 1911 жылдан 1970 жылға дейін шілде айының үшінші немесе төртінші демалыс күндері өткен бұл бір күндік шара тауға көптеген адамдарды тартты. Сондай-ақ, 1959 жылы Изумруд көлінің жанында салынған тас павильон және шыңдағы кішкентай металл құрылысы сияқты инфрақұрылымды дамытуға себеп болды (ол түрлі нысандарға бағытталған ойықтары бар мыс құбырлармен жабдықталған бақылау алаңы ретінде пайдаланылды). Бұл жаппай саяхат таудың экологиялық жүйесіне зиян келтірді, сондықтан таудың нәзік экожүйесін сақтау үшін шара тоқтатылды. Бар болған құрылыстарға қарамастан, 1984 жылы АҚШ Конгресі тауды жабайы табиғат аймағы деп жариялады.

Геология

Тимпаногос тауының көзге көрінетін бетін құрайтын тау жынысы негізінен, көміртек кезеңінің соңында (шамамен 300 миллион жыл бұрын) миллиондаған жылдар бойы ежелгі теңіз түбіне шөгіп, тығыздалған шөгінділерден тұратын әктас. Бұл әктастың астында одан да ертерек тау жыныстары жатыр. Кейіннен әктас теңіз деңгейінен биікке көтеріліп, батыс аңғарының шұңқыға батуы салдарынан тау өзі көзге түсетіндей болды. Таудың ең соңғы қалыптасқан ерекшеліктері жақындағы мұздық және су эрозиясының нәтижесінде пайда болды.

Қауіптер

1982 жылдан бері Тимпаногос төтенше жағдайларға жауап беру тобы ("TERT") демалыс күндері тау маңында бірінші көмек көрсету, құтқару және байланыс қызметтерін ұсыну үшін құрылды. Тимпаногос мұздығы – Тимпаногостағы жаяу жүргіншілердің жарақаттануының немесе қаза болуының басты себептерінің бірі, әсіресе кейбіреулер уақытты үнемдеу үшін қақпақ немесе басқа құралдың көмегімен қар бетінен жылдам сырғанауға (немесе "қоқысқа") тырысқанда. Көп жағдайларда қардың астындағы тастардан да жарақаттар тіркелген. Осыған байланысты тауларда көптеген жедел жәрдеммен құтқару операциялары жүргізілді. Дегенмен, TERT құрылғаннан кейін мұндай құтқару операцияларының саны күрт азайды.

Фольклорлық

1900 жылдардың басында Бригам Янг университетінің профессоры Юджин Люск "Тимп" Робертс "Тимпаногосты әлемге таныстыру" мақсатымен жыл сайынғы жаяу жорық пен мереке ұйымдастырды. Ол үшін ол жергілікті халықтардың фольклорын өңдеп, өз түсінігінде бейнеледі. Кейбір адамдар Тимпаногос тауының жотасы сырттай ұйықтаған әйелге еске салады дейді. Робертс осы ойдан шығып, Ютана атты қыздың және оның құдайларына жасаған құрбандығы туралы халықтық әңгіме жазды, оның бір нұсқасы балетке негіз болды.