Кіріспе

Bird's Opening (немесе Dutch Attack) – шахмат ашылысы, келесі жүрумен сипатталатын: 1. f4. 19 ғасырдағы ағылшын шахматшысы Генри Бёрдтың есімімен аталатын Bird's Opening – стандартты қанат ашылысы. Ақтардың стратегиялық мақсаттары e5 алаңын бақылауды қамтиды, бұл өздерінің позициясын сәл әлсіретудің орнына, шабуылдауға жақсы мүмкіндіктер береді. Қаралар, ақтардың e5 алаңын бірден бақылау жоспарына From Gambit (1...e5) арқылы қарсы тұра алады; алайда, From Gambit өте қауіпті және оны ойнау үшін жан-жақты зерттеу қажет. Шахмат ашылыстары энциклопедиясы Bird's Opening үшін екі кодты белгілейді: A02 (1. f4) және A03 (1. f4 d5).

Тарих

Луис Рамирес де Лусена өзінің 1497 жылы жарық көрген "Махаббаттың қайталауы және Шахмат өнері, жүз партиялық ойынмен" атты кітабында бұл ашылу туралы айтқан. XIX ғасырдың ортасында Ла Бурдонна және Элайджа Уильямс сияқтылар осы ашылуды кейде ойнаған. Британдық шебер Генри Эдвард Бёрд 1855 жылы оны алғаш рет ойнады және келесі 40 жыл бойы осылай ойнап келді. Шахматтан 6 жылдық үзілістен кейін, ол көбірек таныс ашылуларды қалай ойнауды ұмытқан. 1885 жылы "Херефорд Таймс" газеті оны оның атымен атады. XX ғасырдың бірінші жартысында Арон Нимзович және Савиелли Тартаковер кейде 1. f4 ойнады. Соңғы онжылдықтарда Bird ашылуын тұрақты түрде қолданған гроссмейстерлердің қатарында Бент Ларсен, Эндрю Солтис, Ларс Карлссон, Михаил Гуревич және Хенрик Даниелсен бар.

1...d5

Қаралардың ең көп тараған жауабы 1…d5, онда ойын Голланд қорғанысының (1. d4 f5) сипатын алады, бірақ түстер ауыстырылған. Ақтар кейіннен көбінесе өздерінің Nf3, g3, Bg2 және 0–0 жүрістерімен фианкеттеуге тырысады, бұл кері Ленинград Голланд қорғанысына ұқсайды; d4, e3 және f4-те пілдермен Stonewall формациясын қабылдап, шабуылға өтуге тырысады; немесе e5 шаршысын бақылауын күшейту үшін фианкеттейді. Голланд қорғанысының Ильин-Жене́вский вариантына ұқсас тағы бір стратегияда Ақтар Nf3, e3, Be2, 0–0, d3 жүрістерін ойнап, әртүрлі тәсілдермен e3–e4 үзілісіне қол жеткізуге тырысады, мысалы, Ne5, Bf3, Qe2 және соңында e3–e4, немесе жай ғана Nc3, содан кейін e4. Тимоти Тейлордың «Бёрд ашылысы» кітабында негізгі вариант ретінде: 1. f4 d5 2. Nf3 g6 3. e3 Bg7 4. Be2 Nf6 5. 0–0 0–0 6. d3 c5 ұсынылады. Ақтар 2. c4-ті де ойнай алады, бұл Мужанна Штурм гамбиті. Бұл лайықты ашылыс және Рети ашылысынан (1. Nf3 d5 2. c4) және Королева гамбитінің қабылдануынан идеяларды алған сияқты көрінеді. Соңында, бұл жүріс ретінде Nf3 ойналады. Бұл позициядағы ең жақсы жүріс 2…d4, онда ойын Рети ашылысы стилінде жалғасады, ал 3. Nf3 келесі мүмкін жүріс болып табылады. 2. c4 – нағыз гамбит емес, себебі егер Қаралар өз пілін сақтап қалуға тырысса, олар жазаланады (2. c4 dxc4 3. e3 b5 [Қараның дамуға ұмтылуы керек] 4. a4 c6? 5. axb5 cxb5 6. Qf3, онда Қара пілінен айырылуға мәжбүр болады, бұл Королева гамбитінің тұзағына ұқсас).

Гамбит: 1...e5

Қаралардың жауабы 1 e5, Фромның гамбиті, даниялық шахматшы Мартин Северин Фромның (1828–1895) есімімен аталады. Ақтардың 2. e4 арқылы король гамбитіне көшу мүмкіндігі бар. Бұл маңызды мүмкіндік, егер қаралар король гамбитінен қашуды қаласа, басқа жол таңдауына себеп болуы мүмкін. Фром гамбитінің бір кемшілігі – ақтардың одан оңай қашуы мүмкін екендігі байқалады. Егер ақтар 2. fxe5 гамбитін қабылдаса, қаралар 2...d6 негізгі нұсқасы мен 2...Nc6 арасында таңдау жасауы керек. 2...Nc6 жағдайында, Халықаралық шебер (IM) Тимоти Тейлор 2005 жылғы «Құс» кітабында 3. Nc3 Nxe5 4. d4, 3. Nf3 g5! орнына 5. e4 ойлауды ұсынады, себебі қаралардың жағдайы жақсы. 2...d6 3. exd6 Bxd6 соңынан ақтар 4. Nf3 ойнауы керек, 4. Nc3 Qh4+ 5. g3 Qxg3+ 6. hxg3 Bxg3 шахқа қарсы. Содан кейін қаралардың тағы екі мүмкіндігі бар: 4...g5 ақтардың атын ығыстыру және 4...Nf6, 5...Ng4 және 6...Nxh2! қауіпті жағдай жасау. Болашақ әлем чемпионы Эммануэль Ласкер 4...g5 жүресін 1892 жылы Ньюкасл-апон-Тайндегі Bird–Lasker ойынында қолданды, сондықтан бұл нұсқа «Ласкердің вариациясы» деп аталады. Тейлор 4...g5 күмәнді деп санайды; ақтар үшін жағымды деп санайтын тыныш жауап – 5. d4 g4 6. Ne5! (6. Ng5 күмәнді фигура құрбандығына әкеледі) Bxe5 7. dxe5 Qxd1+ 8. Kxd1 Nc6 9. Nc3! Be6 (9...Nxe5?! 10. Bf4 f6 11. Nd5 Kd8 12. Nxf6!) 10. Bf4 0-0-0+ 11. Ke1 Nge7 12. e3 Ng6 13. Bg5 Rdf8 14. Bf6 Rhg8 15. Rf1, «бұл вариацияға тән ақтардың артықшылығы», – деп Тейлор атап көрсетеді. Ол 5. g3 g4 6. Nh4 ақтар үшін де жағымды деп санайды, негізгі жүріс ретінде 6...Ne7 7. d4 Ng6 8. Nxg6 hxg6 9. Qd3 Nc6 (9...Rh5 10. Bg2; 9...Na6 10. c3) 10. c3 (10. Nc3? Nxd4! 11. Qxd4?? Bxg3+ ақтардың ханымын жеңіп алады) Bf5 (10...Qe7 11. Bg2! Bd7 12. Nd2 0-0-0 13. Ne4! Taylor–Becerra Rivero, Minneapolis 2005) 11. e4 Qe7 12. Bg2 0-0-0 13. Be3 ұсынады. Тейлордың пікірінше, ақтардың барлық нұсқаларда үлкен артықшылығы бар, бірақ ойын өте өткір болып қалады, мысалы, 13...Rde8 14. Nd2; 13...Rxh2 14. Rxh2 Bxg3+ 15. Kd1 Bxh2 16. exf5! Re8 17. fxg6! Qxe3 18. Qxe3 Rxe3 19. gxf7; немесе 13...Bd7 (14...Rxh2! қауіпті) 14. Bf2!

Басқа қара жауаптар

1 Nf6 икемділігі де мүмкін. Ал егер ақ 2 ойнаса. b3?! (2. Nf3 - қауіпсіз), 2 d6! 3. Bb2?! (немесе 3. Nf3 e5! 4. fxe5 dxe5 5. Nxe5?? Qd4!) e5!, IM Майкл Брукс енгізген From's Gambit Deferred түрі ақ үшін қауіпті, мысалы 4. fxe5 dxe5 5. Bxe5 Ng4! Алтысы. Bb2 Bd6 "e1–h4 диагоналі бойынша ақтарды үлкен қиындыққа ұшыратады", ал қаралар 7-ден кейін жеңіске жетеді. Nf3 Bxh2! 8. Rxh2 Nxh2. Алтернативті 6. Bg3 болса, 6 Qf6! (тіпті 6 Bd6-дан да жақсы) 7. c3 (7. Nc3? Ne3! 8. dxe3 Bb4) Bd6 қараға күшті. Тағы бір танымал жауап – 1 g6, заманауи қорғаныс түрі, ол кері голланд қорғанысына (егер қара d5 және c5 ойнаса) немесе сицилия қорғанысына (егер ақ e4 және қара c5 ойнаса) ауыстырылуы мүмкін. Осылайша қара аққа a1–h8 диагоналінде ойнаудан қорғайды. Сондай-ақ, 1 c5 – бұл сицилиялық қорғаныстың қолайлы нұсқасы, 2. e4 d5-ден кейін Tal Gambit-ке көшіріледі деп үміттену. 3. exd5 (3. Nc3, "туалет вариациясы" деп аталатын Nc3 де мүмкін) 3 Nf6, бірақ аққа міндетті емес, ал 2. Nf3-тен кейін баяу жиналуы мүмкін, содан кейін g3, Bg2, d3 және мүмкін кейінірек e4. 1 b6!? – бұл әуесқойлық емес, 1. e4 немесе 1. d4-тен кейінгі сол қадамнан гөрі жақсы негізделген, өйткені 1. f4 ақтарға көмектеспейді және a8–h1 диагоналын әлсіретеді, өйткені f3 қозғалысы ақтарды нығайтуға қол жетімді емес. Тейлор 2. e4 Bb7 3. d3 e6 4. Nf3 Ne7 5. c3 d5 6. Qc2 Nd7 7. Be3, кеңістіктегі артықшылық ақ түсті. 1 b5!? – бұл поляк қорғанысының бір түрі. Табиғи 2. e4 Bb7 ойыннан кейін ақтардың b5 шабуылдарын жалғастыра отырып, e4-ті қорғаудың жақсы жолы жоқ, өйткені 3. Nc3? b4 4. Nd5 e6 пешке жеңіске жетеді. Егер қара 1 f5 симметриялық жауабын таңдаса, Тейлор ақтардың ең жақсы жолын 2. b3 b6 3. Bb2 Bb7 4. e3, 4 Nf6 5. Bxf6! exf6 6. Nf3 деп санайды, бұл Ларсен–Колон Ромеро, Сан-Хуан 1969 ойынында ақтарды жақсы пештік құрылыммен қалдырды. Оның орнына 4 e6 5. Qh5+ 5 g6 әлсірегенін күшейтеді, Тейлордың айтуынша, ақтарға аздаған артықшылық береді. Сонымен қатар, 2. e4!? агрессивті болуы мүмкін, Тейлордың 2 fxe4 3. d3 exd3 4. Bxd3 Nf6 5. Nf3 (5. g4 5 d5 жақсы қарсы алады, 6. g5, 6 Bg4 және 6 Ne4 екеуі де қараны жақтырады) 5 d5 6. O-O, ол аққа құрбандыққа шалынған пеш үшін өтемақы бар деп санайды, бірақ жеткіліксіз. Тағы бір мүмкін жалғасы 2 fxe4 3. Nc3 Nf6 4. g4, Швейцариялық гамбит. Бұл гамбит Александр Вагнер (1868–1942) атпен аталған, ол поляк шахматшысы және ашылуларды талдаушы, оны Швейцарияның хат-хабар ойындарында енгізген Вагнер–Костин, 1910–1911. "Швейцарлық гамбит" термині көбінесе 1. f4 f5 2. e4 ойынына қатысты қолданылады. Шахмат тарихшысы Эдвард Винтер бұл қолданысты сынға алып, 1. f4 f5 2. e4 Ф. А. Ланге 1859 жылдың маусым айында Deutsche Schachzeitung журналында талдап, оны он тоғызыншы ғасырда көптеген ойыншылар, соның ішінде Адольф Андерсен ойнаған. Агрессивті, бірақ сирек кездесетін реакция 1 g5?!, Хоббс Гамбиті, мүмкін ойын жалғасуы 2. fxg5 h6, Бенко Гамбиттің айна бейнесі. Ақ 3. g6 арқылы қараға 3 fxg6 кейін әлсіреген күйде қалдыра алады. Оның бір нұсқасы – Хоббс–Зилберминт гамбиті, 1 h6 2 g5 мақсат; бұған қарсы ақ 2. e4 g5 3. d4 жалғастыра алады, бұл кезде қара уақыт жоғалтып, олардың патша жағын әлсіретті. Тағы бір ерекшелік – Мартин Эпплберридің 1 Nh6?!, сонымен қатар Horsefly деп аталады, ол жабық c1–h6 диагоналын пайдаланады. Бір идея 2. b3 2 e5-пен, екіншісі кейінге қалдырылған Gambit-тен, ал 2. e4 2 d5-пен кездеседі, ал 3. exd5 Qxd5 ақтардың пештері f4-ке таңғажайып орналастырылған скандинавия қорғанысына әкеледі. Алайда, 2. Nf3 осы екі сызықтан да аулақ жүреді. Horsefly-дың негізгі мақсаты e5 бақылауын сақтап, Stonewall шабуылға жол бермеу, бірақ басқаша ақтарға үлкен икемділік беру. Қараның тағы бір мүмкін жауабы 1 Nc6. Бұл қимыл арқылы қара e пешінің алға жылжуына жағдай жасайды. Қаралар g6, Bg7 және d6 жолақтарын таңдап, ақыр соңында e пешін алға шығарады. Тағы бір ықтимал жауап 1 e6. Бұл 1. f4 арқылы e1–h4 диагоналінде пайда болған әлсіздікті пайдаланып, ханышаны босатып, сонымен қатар, From Гамбиттен айырмашылығы, пеш ұсынбайды. Ақ түстер 2. g4?? ойнауға болмайды, өйткені ол 2 Qh4# (ақымақ досының түрленуі) дегенге алып келеді. 2. e4 француз қорғанысының Ла Бурдонна вариациясына көшіреді (әдеттегі реті 1. e4 e6 2. f4).

Танымалдық

Шахмат ойындарындағы жиырма мүмкін ашылу ходының ішінде 1. f4 Chessgames.com дерекқорында 6-шы орында тұрады, 1. e4, 1. d4, 1. Nf3, 1. c4 және 1. g3 ходтарынан кейін. Ол, айналық бейнедегі Англиялық ашылудан (1. c4) жиырма есе аз танымал. Chessgames.com статистикасы бұл ашылудың Ақтардың алғашқы ходының артықшылығын сақтаудың тиімді жолы емес екенін көрсетеді: 2013 жылдың ақпан айына дейін 1. f4 ходымен жасалған 3872 партияның 30,7%-ын Ақтар жеңіп, 32%-ы тең түсіп, 37,7%-ын ұтылған, нәтижесінде жалпы есеп 46,7% құрады. Ақтар, көбірек танымал 1. e4 (54,25%), 1. d4 (55,95%), 1. Nf3 (55,8%), 1. c4 (56,3%) және 1. g3 (55,8%) ходтарымен, сондай-ақ аз танымал 1. b3 (52,5%) ходымен де жақсы нәтижелер көрсетеді. Бес ең танымал ашылу Ақтар үшін әлі де сәтті: 1. e4 (53,15%), 1. d4 (54,8%), 1. Nf3 (55,4%), 1. c4 (54,65%) және 1. g3 (54,9%). Lichess.org сайтында, Rapid, Classical және Correspondence уақыт бақылауларындағы 1600-2200 рейтинг диапазонында Ақтар партиялардың 50%-ын жеңіп, 45%-ын ұтырады, олардың дерекқорындағы 2 600 000 партияда. Бұл партияларда 1. f4 ходына ең көп қолданылатын жауаптар: d5 (41%), e6 (11%), c5 (9%), e5 (7%) және Nf6 (7%). Бұл рейтинг диапазонындағы Bird ашылуына Қаралардың ең сәтті жауабы e5 болып табылады, онда Қаралардың жеңіс пайызы 50,46%, бірақ Ақтар 2. fxe5 ойнағанда бұл көрсеткіш 48-48% теңеседі.