Бір ғасырлық тарихы бар темекі фабрикасының даму жолы

Кіріспе

FDS кешенінің көлемі ұлғайған сайын, қызметкерлер саны да артты. Бұл алғашқы кезеңде көбінесе біліктілігі төмен әйел еңбекшілер жұмыс істеді. FDS-тің алғашқы өнімдері – “аван” деп аталатын құрылғыда қолмен жасалған кесілген темекі пакеттері болды. Бұл пакеттерге қолданылатын темекінің сапасы әртүрлі, ал пакеттердің өзі де түрлі-түрлі болды. Австро-Мажарстан кезеңінде бұл өнім экспортқа шығарылды. Сигарет өндірісі 1882 жылы басталды. 1905 жылға дейін олар қолмен жасалды, содан кейін алғашқы автоматты сигарет жасау машинасы алынды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін FDS 23 түрлі брендті сатты. Олар ағаш, қалайы және картоннан жасалған қораптарға салынды. Ең кішкентай пакетте бесеу, ал ең ірісінде жүз сигарет болды. FDS екі дүниежүзілік соғыс аралығында, әсіресе жабдықтарына қатысты, дамудан тоқтап қалды. Дегенмен, сол кезеңде 55 түрлі машина жеткізілді, олардың кейбіреулері кесілген темекі пакеттерін және сигареттерді жасауға, ал қалғандары шеберхана үшін құрал-жабдықтарға арналған болды. Осы кезеңде кесілген темекінің және бірнеше түрлі дөңгелек және сопақ сигареттердің өндірісі мен қапталуы жалғасты. Сигареттер 100-ге, тіпті 500-ге дейін пакеттерге салынып сатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, нарықтағы сұраныстың төмендеуіне байланысты кесілген темекі өндірісі азайды. Осы кезеңде сигарет өндірісі де жылдан жылға өзгеріп отырды. Соғыс жылдары FDS өндірісті тоқтатпады, бірақ оны оккупациялық билік бақылады. Құрылғаннан бері, бір ғасырдан астам уақыт бойы FDS үкімет пен әртүрлі әлеуметтік-саяси жүйелердің өзгеруіне байланысты көптеген қиын кезеңдерді бастан кешірді, бірақ ол ешқашан жұмысын тоқтатқан емес және өндірісті жалғастырды. FDS тек Босния және Герцеговина нарығында ғана емес, сонымен қатар Мысыр, Ресей, Түркия және Жапония сияқты елдерде де сәттілікке жетті. Қазіргі зауытты кеңейту және жаңғырту қажеттігінен 1960 жылы жаңа фабрика кешенін салу туралы шешім қабылданды. Жаңа фабрика Пофалићи ауданында, шамамен 40 000 м2 аумақты алып жатыр. Кешен бірнеше ғимараттан тұрады және 1971 жылы құрылысы аяқталғанда толыққанды түріне келді. Құрылысқа барлық қаржыны FDS қызметкерлері төледі, бұл сол кездегі және осындай жағдайдағы ерекше жағдай болды. FDS саясаты өз күштеріне сүйену болды. 1946 жылы алғашқы машина (автоматты картон кесу машинасы) жасалды. FDS қызметкерлері ойлап тапқан және құраған бұл машиналар FDS-те пайдаланылды, сондай-ақ бұрынғы Югославияның басқа компанияларына сатылды. FDS-те жасалған машиналардың ішінде Glibo I, Glibo II, Glibo III, Glibo IV және Glibo V бар. Бүгінгі таңда бұл машиналар көбінесе музейлік экспонаттар ретінде маңызды, өйткені олар зауыттағы технологиялық процесті көрсетеді. 1971 жылдан бастап кезең жаңғырту жұмыстарымен ерекшеленеді. Сигарет өндірісінің жаңа технологияларына сай жаңа, заманауи жабдықтар жеткізілді. Осылайша фабрика Еуропадағы ең заманауи темекі зауыттарының біріне айналды және бұрынғы Югославия аймағындағы көшбасшы болды. Өндірістік процестерді жаңғырту және қызметкерлерді оқытуға бағытталған барлық шаралар 1970 жылы әлемге әйгілі Philip Morris компаниясымен Marlboro сигареттерін жасау бойынша келісімшартқа қол қоюға әкелді. Бұл келісімшартты іске асыру 1971 жылы басталды және 1992 жылға дейін сәтті аяқталды, содан кейін соғыс салдарынан бұзылды. FDS тарихында бірнеше кезеңді бөліп қарастыруға болады. Біріншісі – Австро-Мажарстан кезеңі, онда зауыт австро-мажарлық биліктің талаптарын орындау үшін жұмыс істеді. Екіншісі – Югославия Корольдігінің кезеңі, онда зауыт Белградтан келген биліктің монополиялық саясатының салдарынан айтарлықтай дамудан тоқтап қалды. Үшінші маңызды кезең – екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең, онда FDS жиі қолайсыз жағдайларға қарамастан өте жақсы бизнес нәтижелерін көрсетті. Осы кезеңде, шамамен 50 жыл бойы, FDS өте қуатты зауытқа айналды және Еуропа мен әлемдегі темекі өнеркәсібінің дамуына үлес қоса білген жоғары білікті жұмысшыларды жұмысқа алды. FDS үшін ең қиын кезең 1992 жылдан 1995 жылға дейінгі соғыс жылдары болды. Ауыр зақымдарға ұшырағанмен, FDS өндірісті тоқтатқан жоқ. Компания бірнеше жыл қатарынан коммерциялық зиянға ұшырап, қызметкерлерді жұмыстан босатып, сигарет брендтерін тоқтатқаннан кейін, Австрияның CID Adriatic Investments GmbH компаниясы компанияның акцияларын сатып алды. 2022 жылдың 27 мамырына қарай зауыт жабылып, өндіріс қайта бастала ма, жоқ па белгісіз.

As the complex of FDS became larger, the number of employees also increased. In that early stage, it was mostly unskilled female labor. The first products of FDS were the cut tobacco packets produced manually in the device called “avan”. Tobacco used for these packets was of a different grade, and the packets were also different. During the Austro Hungarian period, this product was exported. The production of cigarettes started in 1882. They were produced manually until 1905 when the first automatic cigarette maker was obtained. By the beginning of World War I, FDS marketed 23 brands. They were packed in boxes made of wood, tin and cardboard. The smallest packet contained five and the largest one hundred cigarettes. FDS stagnated between the two world wars, specially in respect to its equipment. Still, during that period 55 different machines were provided, some of them intended for fabrication of the cut tobacco packets and cigarettes and the rest were machine tools for the workshop. The production and packing of the cut tobacco and several brands of oval and round cigarettes continued also in this period. Cigarettes were packed in packets of 100 and even 500. At the very beginning of the World War II the cut tobacco production decreased due to lower market demand. In this period, cigarette production also varied from year to year. During the war, FDS did not stop production, but it was dictated by the occupier. Ever since its foundation, for more than one century now, FDS has experienced many turbulent periods caused by the change of government and different social and political systems, but it has never stopped operating and producing. FDS achieved success, not only in the market of SR Bosnia and Herzegovina, but also abroad including Egypt, Russia, Turkey and Japan. The need to extend and modernize the existing facilities resulted in a decision to construct a new factory complex in 1960. The new factory was built in the Pofalići area, occupying approximately 40 000 m2. The complex consisted of several buildings and reached its final appearance in 1971, when the construction was completed. Construction was completely financed by the employees of FDS, setting a precedent at that time and in such an environment. The policy of FDS was to rely on its own labor. In 1946, the first machine (an automatic carton cutting machine) was constructed. Those machines, invented and constructed by the employees of FDS, were used in FDS and also sold to other companies in the former Yugoslavia. The machines designed in FDS, among others, are Glibo I, Glibo II, Glibo III, Glibo IV and Glibo V. Today, the machines are primarily important as museum pieces, as they indicate the technological process in the factory. The period from 1971 is characterized by the modernization activities. New, modern equipment was provided intended to meet new technologies in the production of cigarettes. In that way the factory became one of the most modern tobacco plants in Europe and a leader in the area of former Yugoslavia. All the activities intended for the upgrade of the production process and education of the employees resulted in the signing of a contract with the world known company Philip Morris to make Marlboro cigarettes in 1970. Implementation of this contract started in 1971 and was successful until 1992, when it was broken up due to the war. In the history of FDS, several periods may be identified. The first was the Austro Hungarian period, when the Factory operated to meet the requirements of the ruling Austro Hungarian authorities. The second is the period of the Kingdom of Yugoslavia, when the Factory considerably stagnated due to the monopolistic treatment by authorities from Belgrade. The third important period is after the Second World War, when FDS recorded very good business results regardless of frequent unfavorable working conditions. During this period, which lasted for almost fifty years, FDS became materially a very strong factory and employed highly skilled workers who managed to keep up with European and world trends in the tobacco industry. The most difficult period for FDS was the wartime, from 1992 to 1995. Although severely damaged, FDS did not stop production. After the company suffered commercial losses for several years in a row, laid off employees and discontinued cigarette brands, the Austrian company CID Adriatic Investments GmbH bought out the company's shares. As of May 27, 2022, the factory has closed and it is unknown whether production will start again.

Брендтер

FDS-тің осы уақытқа дейін шығарған брендтері: Дамен, Герцеговина, Босна, Гуслар, Дрина, Сараево, Мостар, Неретва, Штефания, Фоча, Флор, Врбас, Морава, Сарайка, Старт, Сутестка, Зета, Интернационал, Ибар, Драва, Морава қызыл, Дрина denifine, Лара, Скенд, Марлборо, Бонд, Альфа, Седеф, Специал, Жел, Босния, Дрина jedina bijela, Дрина jedina bijela, Дрина jedina zlatna, Дрина lights, Дрина супер lights, AurA extra, AurA lights, AurA супер lights, Тигра орташа, Multi Nova және Код 8 (Сегіз).