Азияда 19 ғасырдан бері қолданылатын музыкалық нотация жүйесі
Numbered musical notation
Азияда 19 ғ. пайда болған сандық нотация жүйесі: Қытай, Жапония, Индонезияда қолданылады. Аспаптық әуендерді жазуға арналған, батыс нотациясына альтернатива.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
19-шы ғасырдан бері Азияда қолданылып келе жатқан музыкалық нотация жүйесі.
Musical notation system used in Asia since the 19th century
Сандық музыкалық нотация (бүтін сандық нотациямен шатастырмаңыз) – Қытай, Тайвань, Гонконг, сондай-ақ Жапония, Индонезия (сәл өзге форматта "not angka" деп аталады), Малайзия, Австралия, Ирландия, Ұлыбритания, АҚШ және ағылшын тілді Канадада қолданылатын шифрлық нотация жүйесі. Ол Пьер Галин жасаған, "Галин Париж Шеве" жүйесі деп белгілі жүйеге негізделген. Неміс тілінде бұл жүйе "цифрлік жүйе" немесе "санық жүйе" деген мағына беретін Ziffernsystem деп те аталады.
The numbered musical notation (, not to be confused with the integer notation) is a cipher notation system used in Mainland China, Taiwan, Hong Kong, and to some extent in Japan, Indonesia (in a slightly different format called "not angka"), Malaysia, Australia, Ireland, the United Kingdom, the United States and English speaking Canada. It dates back to the system designed by Pierre Galin, known as Galin Paris Chevé system. It is also known as Ziffernsystem, meaning "number system" or "cipher system" in German.
Аккордтар
Аккордтарды ноталарды тік қатарлап, ең төменгі нотаны төмен жағына қойып, батыс нотациясындағыдай жазуға болады. Әр нотаның өз октава белгілері болады, бірақ ұзындық сызықтары тек ең төменгі нотада ғана болады (келесі бөлімде). Арпеджиомен ойналатын аккордтарды стандартты батыс арпеджио белгісін аккордтың сол жағына жазу арқылы көрсетеді. Нақты дыбысталуы маңызды болмаса, Cm сияқты аккорд таңбаларын қолдануға рұқсат етіледі.
Chords can be transcribed by vertically stacking the notes, with the lowest note at the bottom as with Western notation. Each note has its own octave dots, but only the lowest note has the length lines (next section). Arpeggiated chords are notated by writing the standard Western arpeggiation symbol to the left of the chord. Chord symbols such as Cm may be used if the exact voicing is unimportant.
Музыкалық демалыс
"0" саны музыкалық үнсіздікті көрсетеді. Ұзындығының ережелері нотаның ережелеріне ұқсас, бірақ төрттен бір бөліктен ұзақ үнсіздіктер үшін сызықтар қосудың орнына "0" қайталанады. Екі төрттік уақыт өлшемінің барлық үнсіздігі | 0 0 0 | ал үш төрттік уақыт өлшемінің барлық үнсіздігі | 0 0 0 0 | болып белгіленеді. Барлық үнсіздіктің жалпы белгісі | )0( | . Стандартты нотацияда қолданылатын көп өлшемді үнсіздік белгісі де қолданылуы мүмкін.
The number "0" represents the musical rest. The rules for length is similar to that of the note, except that it is customary to repeat "0" instead of adding dashes for rests longer than a quarter rest. The bar rest of time is | 0 0 0 | and the bar rest of time is | 0 0 0 0 |. A more general symbol for a bar rest is | )0( |. The multi bar rest symbol used in standard notation may also be adopted.
Сызықтар
Бар сызықтары, қос бар сызықтары, аяқтағыш сызықтар, қайталау белгілері, бірінші және екінші аяқталулары стандартты нотациядағы олардың әріптестеріне өте ұқсас. Дегенмен, аяқталу нөмірлері әдетте ноталарды көрсететін сандардан жартысынан да аз болады. Музыканың бірнеше жолын бірге ән немесе үйлесімде ойнау үшін жазғанда, бар сызықтары әдетте барлық бөліктер арқылы созылады, бірақ егер өлеңдер жоғарғы және төменгі бөліктер арасында басылса, олар өлеңдерді кесіп өтпейді. Алайда, екі қолмен ойналатын аспаптар үшін (мысалы, гучжэн) нота жазғанда әр қолдың бар сызықтары бөлек салынады, ал екі қолды біріктіру үшін беттің сол жағына партитуралық тізбек салынады. Бұл батыстық фортепианодағы тізбекшеден өзгеше, ол батыстық музыкада оркестрлік бөлімді біріктіретін тізбекшеге көбірек ұқсайды. Кейде соңғы қос бар сызығы және қайталау белгілері бар бар сызықтары екі қол арқылы өтеді, бірақ бұл тіпті бір басылымда да тұрақты болмайды. Егер екі қолмен ойналатын аспаптың музыкалық шығармасында тек бір қол ноталанған бөлім болса, сол жақта партитуралық тізбексіз нөмірленген ноталар қолданылуы мүмкін. Сондықтан музыкалық шығарма барысында екі қолмен (тізбекшемен) және бір қолмен (тізбекшесіз) жазылу арасында ауысуы мүмкін. Каденцияға ұқсас бөлімдерде үтірлі бар сызықтары болуы мүмкін немесе бар сызықтары мүлдем болмауы мүмкін. Бар сызығының үстіне кішкентай ферматаны басуға болады, ол батыстық нотациядағыдай, бар сызығының екі жағындағы такт арасындағы қысқа үзілісті көрсетеді.
Bar lines, double bar lines, end bar lines, repeat signs, first and second endings look very similar to their counterparts in the standard notation. The ending numbers, though, are usually slightly less than half as big as the numerals representing notes. When several lines of music are notated together to be sung or played in harmony, the bar lines usually extend through all the parts, except they do not cut across the lyrics if these are printed between the upper and lower parts. However, when notating music for a two handed instrument (such as the guzheng), it is common for the bar lines of each hand to be drawn separately, but a score bracket to be drawn on the left of the page to "bind" the two hands together. This bracket is not the same as the bracket used on a Western piano staff; it's more like the bracket used to bind an orchestral section together in Western music. Sometimes the final double barline, and any barlines marked with repeat signs, also pass through both hands, but this is not consistent even in the same publication. If a piece of music for a two handed instrument has a passage where only one hand is notated, lines of numbered notation without score brackets at the left can be used for this passage. Hence a piece of music may shift between two handed (with bracket) and one handed (without bracket) layouts during the course of the piece. Cadenza like passages can have dotted barlines, or barlines can be omitted altogether. It is possible to print a small fermata above a bar line; this represents a brief pause between the measures either side of the barline, as in Western notation.
Кестелік белгілер мен кілт қолтаңбасы
Бұл жазуда Do (1) жылжымалы жүйесі қолданылады. Кілт қолтаңбасы "1" дыбысының биіктігін анықтайды. 1=C дегеніміз "C мажор" дегенді білдіреді. Минорлық кілттер табиғи минорға немесе Эолиялық режимге негізделеді, ал кілт қолтаңбасы минорлық кілттің салыстырмалы майорының "6" биіктігін анықтайды. 6=A – A минорын білдіреді, оның тоникасы 6 деп жазылады. Табиғи түрде, D-нің Дориандық режиміне 2=D деп белгі қоюға болады және ол 2-ге негізделеді. Алайда, практикалық тұрғыдан алғанда, олар әдетте 1=C деп белгіленеді. Стандартты нотациядағы бірдей акциденттер қолданылады, және қалыпты жағдайда, "1 2 3 4 5 6 7" ноталарына дейін акцидент қойылып, биіктікті көтеру немесе төмендету үшін, ал "C D E F G A B" нота атауларынан кейін, нөмірленген жүйеде кілт қолтаңбаларын және аккорд белгілерін көрсету үшін қолданылады. Бірақ бұл акциденттер нота атауларына емес, диатоникалық шкалаға (1 2 3) қатысты. Мысалы, гармониялық C минорлық шкаласының жетекші нотасы B табиғи болса да, ол "5" деп жазылады. Индонезиялық нөмірленген музыкалық жазу, "not angka" деп аталады, акциденттерді белгілеу үшін диагональ сызықтар қолданылады, оларды шамамен кескіндер мен кері кескіндер деп қарастыруға болады, мысалы: 4/ – F ретінде оқылады, 7\ – B ретінде оқылады. Басылған "not angka" нұсқасында, бұл сызықтар суреттердің үстіне басылады. Кілт қолтаңбасының өзгеруі музыкалық сызықтың үстінде көрсетіледі. Олар бұрынғы және қазіргі кілттердегі ноталардың дәрежелерін көрсететін символдармен бірге болуы мүмкін.
The notation uses a movable Do (1) system. The key signature defines the pitch of "1". So 1=C means "C major". Minor keys are based on the natural minor or the Aeolian mode, and the key signature defines the pitch of "6" of the minor key's relative major. 6=A can be used to refer to A minor, the tonic of which is written as 6. Naturally, the Dorian mode of D can in principle be marked as 2=D and based on 2. In common practice, however, either are normally denoted as 1=C. The same accidentals in the standard notation are used, and as in common practice, an accidental is placed before the notes "1 2 3 4 5 6 7" to raise or lower the pitch and placed after the note names "C D E F G A B", which are used for key signature and chord markings in the numbered system. But these accidentals are relative to the diatonic scale (1 2 3 ) rather than the note names (C D E ). For example, even though the leading note for the harmonic C minor scale is B natural, it is written as "5". In the Indonesian version of numbered musical notation known as "not angka", accidentals are notated using diagonal lines that can be approximated as slashes and backslashes, for example: 4/ read as F, 7\ read as B. In printed not angka, these lines are overprinted on the figures. Key signature changes are marked above the line of music. They may be accompanied by symbols that represent the note's degrees at previous and present key signatures.
Уақыт белгісі
Уақыт өлшемі көлденең бөлшек түрінде жазылады: 2/4, 3/4, 4/4, 6/8 және т.б. Ол әдетте кілт таңбасынан кейін орналастырылады. Музыкалық шығармада уақыт өлшемінің өзгеруі музыкалық таспаның үстінде немесе астында көрсетілуі мүмкін. Кейбір шығармалар каденция бөлімдерімен басталады және бұл бөлім аяқталғанға дейін уақыт өлшемі көрсетілмейді, тіпті егер бұл бөлімде нүктелі тақтар қолданылса да (мұндай жағдайда уақыт көбінесе түсініледі). Кейде бір шығарма бірнеше уақыт өлшемімен бір уақытта жазылуы мүмкін. Мысалы, 4/4 2/4 3/4 5/4 деп көрсетілуі мүмкін, яғни тақтардың ұзындығы өзгеріп отырады және 4, 2, 3 немесе 5 ширек нотадан тұруы мүмкін. Бірінші тақтың уақыт өлшемі әрқашан бірінші көрсетіледі, ал қалғандары ұзындығы бойынша өсу ретімен орналастырылады. Әдетте, уақыт өлшемі бір-бірінің үстіне тік орналасқан екі сан түрінде көрсетіледі, оларды көлденең сызық бөледі. Бұл техникалық шектеулерге байланысты жоғарыда көрсетілген форматтан сәл өзгеше. Егер уақыт өлшемі музыканың ортасында болса, метрономдық белгі уақыт өлшемінен кейін, ал егер уақыт өлшемі музыканың басында болса, оның астына жазылуы мүмкін. Егер метрономдық белгі болса, ол батыс музыкасында қолданылатын метрономдық белгілермен бірдей болады (бұл сандық жазбада тек батыс ноталарының ұзақтығын көрсететін белгілер, мысалы, ширек және сегіздік ноталар қолданылады).
The time signature is written as a horizontal fraction: 2/4, 3/4, 4/4, 6/8, etc. It is usually placed after the key signature. Change of time signature within the piece of music may be marked in line or above the line of music. Some pieces that start with cadenza passages are not marked with time signatures until the end of that passage, even if the passage uses dotted barlines (in which case time is usually implied). Sometimes a piece is written with multiple time signatures simultaneously. For example, it might specify 4/4 2/4 3/4 5/4, meaning that the length of measures is irregular and can be 4, 2, 3 or 5 quarter notes. The time signature of the first measure is always specified first, and the others are placed in increasing order of length. Usually, the time signature is formatted as two numbers placed vertically on top of each other, with a horizontal line separating them. This is slightly different from the formatting illustrated in the text above, due to technical restrictions. A metronome mark may be placed immediately after the time signature if the time signature is part way through the music, or below it if the time signature is at the beginning. If present, this will be identical to the metronome marks used in Western music (this is the only place in numbered notation where Western symbols for note values such as quarter notes and eighth notes are used).
Экспрессиялық белгілер мен динамика
Музыкалық сызықтың үстінде экспрессия белгілері (ферматаларды қоса) жазылады. Октава өзгерту белгісіне ұқсас болғандықтан, стаккато нүктесіне ерекше назар қойылуы керек. Ол музыкалық сызықтан алысрақ орналасқан қалың нүкте түрінде немесе кері үшбұрыш тәрізді staccatissimo белгісі арқылы көрсетіледі. Динамикалық белгілер (, , және т.б.) және жіңішке жетекші сызықтармен белгіленген крещендо мен диминуэндо батыс нотациясындағыдай, оларға қатысты музыкалық сызықтың астында жазылады. Динамикалық белгілердің шрифті әдетте батыс нотациясында қолданылатын шрифттен жеңіл болады, сандардың шрифтісінен ауыр болмауы үшін.
Expression marks (including fermatas) are also written above the music line. Special attention has to be paid on the staccato dot since it looks like the octave changer. It is either represented by a bolder dot further away from the music line or by the staccatissimo sign instead, which is an inverted triangle. Dynamics (, , , etc.) and hairline crescendos and diminuendos are written below the line of music to which they apply, as in Western notation. The font of the dynamics is usually lighter than the font used in Western notation, so as not to be as heavy as the font for the numbers.
саусақпен және басқа да аспаптарға тән белгілер
Аспапқа тән белгілер ноталардың үстінде жазылуы мүмкін. Мысалы, ішекті аспаптардың ноталарында роллды бейнелейтін толқынды сызықтар жиі кездеседі. Саусақ қоюды төрт түрлі символмен көрсетуге болады, олар тиісінше шағын найзағай, жарты шеңбердің жоғарғы жартысы, көлденең сызық және төртбұрыштың төменгі сол жақ бұрышы сияқты көрінеді. Кейде қолданылатын басқа аспаптарға тән белгілерге санның оң жағына төмен қарай бұрышпен орналасқан үш қисық сызықтан тұратын белгі жатады. Бұл – тремоло. Тағы бір белгі санның жоғарғы оң жақ бұрышынан сәл оңға қарай басталып, жоғары қарай иіліп, жебе басының сол жақ жартысымен аяқталады. Бұл батыс музыкасындағы портментоға балама келетін жоғары нотаға сырғанауды (дәл питчін әрқашан көрсетпейді) білдіреді. Егер лигатуралар немесе байланыстар және саусақ қою белгілері болса, онда саусақ қою белгілері лигатуралардың немесе байланыстардың үстінде жазылады. Роллдар (толқынды сызықтар) және туплеттер әдетте лигатуралардың немесе байланыстардың астында жазылады. Дегенмен, егер бір аккорд бірнеше цифрдың біріне-бірі үстіне орналасуына себеп болса және сонымен қатар ролл белгісі болса, онда осы ролл белгісін кез келген лигатураның немесе байланыс сызығының үстіне орналастыруға болады, осылайша орынды үнемдеуге болады (лигатураны немесе байланысты аккордтың қажеттілігінен артық биікке жылжытудан аулақ болу үшін).
Instrument specific symbols can be written above notes. For example, in music for stringed instruments it is common to see wavy lines representing rolls. Fingering can be marked using four different kinds of finger symbol, respectively appearing like a lightning strike, the top half of a semicircle, a backslash, and the bottom left corner of a square. Other instrument specific symbols that are sometimes used include one resembling three slashes progressing diagonally downward, placed to the lower right of the numeral. This represents a tremolo. Another symbol is formed of a line proceeding from slightly to the right of the top right corner of the numeral and curving upwards, ending with the left half of an arrowhead. This denotes a slide to a higher note (the exact pitch not always being specified), equivalent to portamento in Western music. If there are slurs or ties and also fingering symbols, then the fingering symbols are written above the slurs or ties. Rolls (wavy lines) and tuplets are usually written below the slurs or ties. However, if a one off chord results in many digits being stacked on top of each other and also has a roll symbol, it is possible to place that roll symbol above any slur or tie line to save space (to avoid moving the slur or tie any higher than the chord has already needed to move it).
Грейстің жазбалары
Грейс ноталары қалыпты ноталар сияқты жазылады, бірақ жоғарыдағы жолда кішкентай (шамамен жарты мөлшерде) әріптермен көрсетіледі. Олар октава белгілерімен және нота ұзындығының сызықтарымен жазылады, сондай-ақ грейс ноталарының нота ұзындығы сызығының ортасынан тік төмен қарай, негізгі нотаға қарай бағытталған сызумен негізгі нотаға қосылады. Грейс ноталары негізгі нотадан бұрын немесе кейін орналасуы мүмкін, бұл оларды негізгі нотаның басталғанға дейін немесе аяқталғаннан кейін өте жылдам орындау керектігін көрсетеді.
Grace notes are notated like normal notes but are written in a small (about half size) script on the line just above. They are written with octave dots and note length lines, and they are connected to the main note with a slur that proceeds vertically downward from the center of the note length line of the grace notes and points toward the main note. Grace notes may be placed either before or after the main note, indicating that they are to be played very rapidly either before the start of the main note or after the end.
Вариациялар
Санды музыкалық жазудың кейбір нұсқаларында нотаның ұзақтығын көрсететін сызықтар нотаның үстіне жазылуы мүмкін. Байлаулар мен лигатуралар музыкалық сызықтың астында жазылуы мүмкін. Кейбір нұсқаларда октава алмасуы басқаша көрсетіледі. Сандардың үстінде немесе астындағы нүктелердің орнына, көлденең сызық салынып, сан сол сызықтың үстінде, сызықта немесе астында жазылады. Тағы бір нұсқасы – санның қасына октава таяқшасы "|" қою. Октава таяқшасы сол жақта болса, ол төменгі нүктеге тең. Октава таяқшасы оң жақта болса, ол үстіңгі нүктеге тең. Бұл Цифрлық Ортақ Жазуда қолданылады. Цифрлық Ортақ Жазу стандартты жазу мен санды музыкалық жазудың пайдасын біріктіруге тырысады және пернетақтада орындауға арналған.
In some versions of the numbered musical notation, underlines indicating note length are written above the note instead. Ties and slurs may be written below the music line. In some versions, octave change is represented in a different way. Instead of dots above or below the numbers, a horizontal line is drawn and the number is written on, above, or below the line. Another variation is to put octave bar "|" on the side of the number. An octave bar on the left is equivalent to a dot at the bottom. An octave bar on the right is equivalent to a dot on top. This is used in Digital Common Notation. Digital Common Notation attempts to combine the benefits of the standard notation and numbered musical notation and is targeted for keyboard performing.
Мысалдар
Төмендегі екі суретте бір музыкалық туынды стандартты нотация және сандық нотация арқылы қалай жазылатыны көрсетілген.
The two images below illustrate how the same piece of music is written using the standard notation and the numbered notation.
Нөмірленген ноталық ұпайларды басып шығаратын бағдарламалық қамтамасыз ету
Қытай тіліндегі Microsoft Windows бағдарламаларының бірнешеуі WYSIWYG режимінде нөмірленген музыкалық жазбаларды (қажет болған жағдайда ән сөздерімен бірге) өңдеуге мүмкіндік береді. Көбінесе, бұл бағдарламалар тек нөмірленген нотацияны қолдайды, яғни бір файлда нөмірленген нотацияны батыс стиліндегі нотациямен қосу мүмкін емес. Бұрын, үшінші тараптың қытай тіліндегі плагині арқылы Sibelius ноталарына нөмірленген нотацияны қосуға болады, бірақ ол қазір таралмайды. Нөмірленген нотациямен жұмыс істеуге арналған ағылшын тіліндегі бағдарламалар салыстырмалы түрде сирек, бірақ соңғы кезде жаңалықтар пайда болды. 2019 жылы көп платформалы ағылшын-қытай нота жазу бағдарламасын жасау жобасы басталды. Бұл бағдарлама джианпу, батыс немесе таблатуралық ноталарды басып шығара алады және MusicXML форматында өз ноталарын LGPL компоненттерін пайдаланып сақтайды. GNU LilyPond арқылы нөмірленген нотацияны (әртүрлі форматтарда) басып шығарудың техникалық тәсілдері де бар. Олардың бірі – джианпуды LilyPond нотациясына аударатын конвертер. SIL International ұйымының Duolos SIL Cipher шрифті джианпу және Кепатихан ноталарын жазуға қажетті символдарды ұсынады.
A number of Chinese language Microsoft Windows applications are available for the WYSIWYG editing of scores (optionally with lyrics) in numbered musical notation. Typically these support only the numbered notation, i. e. it is not possible to mix the numbered notation with a Western style score in the same file. It was possible to add numbered notation to Sibelius scores via a Chinese language third party plugin which is no longer distributed. English language applications for working with numbered notation scores are relatively rare, but there have been some developments. In 2019 a project was started to create a cross platform English Chinese scorewriter that can print jianpu, Western or tablature staves and saves its scores in MusicXML using LGPL components. There are also technical methods of printing numbered notation (in various forms) with GNU LilyPond. One of them is a converter that converts jianpu to LilyPond notation. The font Duolos SIL Cipher from SIL International provides symbols for laying out Jianpu and Kepatihan.