Кіріспе

Бүгінгі Хорватия деп аталатын аймақ тас дәуірінен бастап, көші-қон дәуіріне дейін және ақ хорваттардың келуіне дейін, ежелгі заманнан бері адамдармен мекенделген.

Тарихқа дейінгі дәуір

Хорватия жерінде адамның алғашқы іздері палеолит дәуіріне дейін барып жетеді. Пула маңындағы Шанджала үңгірінен және Иванец маңындағы Пуникведен неолитке дейінгі адамдар жасаған кремнездер табылды, ал Крапина маңындағы Хушняковода неолитке дейінгі адамдардың қалдықтары анықталды. Орта палеолит кезеңінде неолитке дейінгі адамдар қазіргі Загорьеде, Солтүстік Хорватияда өмір сүрді. Драгутин Горьянович Крамбергер Крапина қаласына жақын төбеде неолитке дейінгі адамның сүйектерін және басқа қалдықтарын тапты, кейіннен ол Homo krapiniensis деп аталды. Крапинаға жақын Хушняководағы палеолиттік орны, неолитке дейінгі адамдардың қалдықтары табылған әлемдегі ең ірі және ең бай орнының бірі саналады. 1899-1905 жылдар аралығында палеонтолог және геолог Драгутин Горьянович Крамбергер басқаруымен жүргізілген қазба жұмыстары кезінде палеолиттік заттардың көптеген қалдықтары мен жойылған тарихқа дейінгі жануарлардың сүйектері табылды. Крапинадағы табылған заттардың жасы 130 мың жылға жуық деп есептеледі. Палеолит дәуірінен археологиялық табылар Хорватияның басқа да аймақтарында (Виндия үңгірі, Ветерница және т.б.) табылған. Виндия шөгінділері 12 метр тереңдікте, А (ең жас) бірлігінен М бірлігіне дейін 13 қабатқа бөлінген. Неолит дәуірі (шамамен б.з.д. 6000 – б.з.д. 3000) тұрақты, ұйымдастырылған елді мекендердің пайда болуымен және керамикалық бұйымдар мен басқа да заттардың өндірісімен сипатталады. Адриатика аймағында ең маңызды неолиттік мәдениеттер – Импрессо, Данило және Хвар мәдениеттері, ал ішкі аймақта Сопот және Кореново мәдениеттері. Табылған негізгі орындар – Задар маңындағы Смильчич, Шибеник маңындағы Данило, Хвардағы Маркова және Грапчева үңгірлері және басқалары. Неолиттің алғашқы кезеңінде Старчево, Винча және Сопот мәдениеттері Сава, Драва және Дунай өзендері арасында және төңірегінде тараған. Ерекше атауға лайық қазба орындары: Загребке жақын Шчитарьево, Винковциге жақын Сопот, Вуковарға жақын Вучедол, Пелешацтағы Наковань. Смильчич, Задар маңындағы ашық жердегі ең бай неолиттік орнының бірі. Елді мекен қорғаныс ормен қоршалған, ал тұрғын үйлер жер үстіне өрілген бұтақтардан салынған. Елді мекен екі кезеңде дамыған: алғашқы кезеңде Импрессо мәдениетінің табыландары, ал кейінгі кезеңде Данило мәдениетінің табыландары. Табылған заттардың арасында төрт аяқты (риттон) керамикалық ыдыстар, сондай-ақ суреттер мен ою-өрнектермен безендірілген түрлі ыдыстар ерекше көзге түседі. Тас дәуірінен қола дәуіріне (Энеолит немесе Халколит) ауысқанда, бірінші металл – мыс қолданыла бастады, сол кезде Вучедол мәдениеті пайда болды (шамамен б.з.д. 3000 – б.з.д. 2200), оның аты Вуковар маңындағы Дунай өзенінің жағасында орналасқан Вучедол жерінен шыққан. Вучедол, Вуковар маңындағы маңызды тарихқа дейінгі орын («Дунайдың Троясы»), оның атымен Вучедол мәдениеті аталды және ол Карпат тауларынан Шығыс Альп пен Динар Альптеріне дейінгі кең мәдени кешенді қамтиды. Бұл мәдениет шамамен б.з.д. 3000 жылы индоевропалықтардың келуінен кейін пайда болды деп есептеледі және шамамен б.з.д. 2000 жылға дейін сақталды. Оның ерекшеліктері – металл өңдеудің жаңа әдістері, шебер керамика және кейбір зерттеушілердің пікірінше, адамдар керамикалық ыдыстарға жазылған күнтізбеді қолданған. Қола дәуірінде (б.з.д. 2500 – б.з.д. 800), этностық қақтығыстар мен көші-қон кезеңінде металл өңдеу және қола бұйымдарын жасау әдістері дамып келе берді. Бірнеше мәдени топтарды бөліп қарастыруға болады (Истриядағы Градина (тау бекінісі) / Кастельери мәдениеті, Солтүстік Хорватиядағы Урнфилд мәдениеті, Далмациядағы Цетина мәдениеті және т.б.), олар ескі мәдени дәстүрлер мен көршілес мәдениеттердің әсерінен пайда болды. Темір дәуірі Халштат мәдениетінің (прото-иллирийлер) және Ла Тене мәдениетінің (прото-кельттер) іздерін қалдырды. Темір құралдарды жүйелі түрде өндіру мен пайдалану темір дәуірінің (б.з.д. 800 – бірінші ғасырдың басында) басталуын белгіледі, оның ішінде қазіргі Хорватия аймағында алғашқы этникалық қауымдастықтар пайда болды. Олардың есімдерін грек және рим жазушылары жазған. Олар Ильридің Хести, Яподтар, Либурния, Делмата, Ардиаи және т.б. тайпаларына жатты, олар грек және итальян мәдениетінің әсеріне ұшырады, ал б.з.д. 4 ғасырдан бастап кельттердің рухани және материалдық мәдениетінің әсеріне түсті. Пуланың солтүстік-шығысында орналасқан Несактиум (Визаче) б.з.д. бірінші мыңжылдықта Ильридің тарихи орталығы болды. Олар мұнда классикалық дәуірдің аяғына дейін, яғни ерте христиан дәуіріне дейін өмір сүрді. Несактиумда фигуралармен безендірілген қола сауыттар, зергерлік бұйымдар, қару-жарақ және керамика сынықтары, сондай-ақ монументалды тас жұмыстарының үлгілері табылды, олар Хорватия жеріндегі тарихқа дейінгі өнердің ең үлкен жетістіктері болып табылады. Оточац маңындағы Прозор ауылында Ильридің Яподтарына (б.з.д. бірінші мыңжылдық) тиесілі елді мекен мен некропольдің қалдықтары табылды. Олар рим дәуірінде де мұнда өмір сүрді. Олардың өнеркәсібі жоғары деңгейде болды, оны мыспен жасалған ерекше пішіндегі әшекейлер (басқа сәндемелер, алқалар, белдіктерге арналған тізбектер, токалар, қапсырмалар және т.б.) көрсетеді, ал олардың зергерлік бұйымдары әйнек және янтарьты қолдануымен ерекшеленеді.

Иллирия

Жазба деректеріне сәйкес, бұл аймақта иллириялық тайпалар, мысалы, иллирия тілінде сөйлейтін делметейлер қоныстанған. Либурни және яподтар сияқты басқа тайпалар, олардың этникалық шығуы нақты емес, Адриатика теңізінің жағалауының әртүрлі бөліктерінде және қазіргі Истрия мен Герцеговина арасындағы ішкі аймақтарда мекендеген. Б.з.д. 4 ғасырда қазіргі Хорватияның солтүстік бөліктерін кельттер, скордиски тайпасы да жаулап алған. Басқа кельт халықтары да иллириялықтардың арасында бірігіп, басқа жерлерде болуы мүмкін. Осы кезеңнен бастап Исса және Фарос аралдары, сондай-ақ Трагурион жері грек колонияларына айналды. Иллирия б.з.д. 168 жылы римдіктер басып алғанға дейін, екі ғасыр бойы шетелдік үкімшіліктен тәуелсіз болды. Римдіктер бұл жерді қазіргі Хорватияның көп бөлігін қамтитын Иллирикум провинциясы ретінде ұйымдастырды. Иллирикум провинциясы кейін 10 жылы Паннония және Далмация провинцияларына бөлінді. Траян 102-107 жылдары Паннонияны екіге бөлді. Далмациядан шыққан Диоклетианның кезінде 4 ғасырдың басында осы провинция тағы төртке бөлінді. Осы кезеңде осы аймақтан шыққан танымал тұлғалар: христиан Жером, Сан-Марино құрылысшысы Сент-Маринус, императорлар Валентиан I және Валенс, сондай-ақ Папа Иоанн IV. 5 ғасырда Батыс Рим империясы құлағаннан кейін римдік жолдар мен роман тілдерінде сөйлейтін иллириялықтар (мысалы, истро-румын немесе далматин тілінде) сақталды. Адамдардың көшіп-қонуының артуымен бұл халық Далмация жағалауындағы қалаларда бекінді. Ломбардтар мен гунндар солтүстіктен шабуыл жасады. 476 жылдан кейін бұл аймақ Одоакрдың, содан кейін Теодорих Ұлы бастаған остготтардың билігінде болды. Юстиниан 535 жылы Далмацияның ежелгі провинциясын Шығыс Рим империясына қосты. Хорватияның қазіргі славян халқының ата-бабалары 7 ғасырда аварлардан кейін, Византия императоры Гераклийдің бұйрығымен қоныстанды.