Кіріспе
Бүгінгі Хорватия деп аталатын аймақ тас дәуірінен бастап, көші-қон дәуіріне дейін және ақ хорваттардың келуіне дейін, ежелгі заманнан бері адамдармен мекенделген.
Тарихқа дейінгі дәуір
Хорватия жерінде адамның алғашқы іздері палеолит дәуіріне дейін барып жетеді. Пула маңындағы Шанджала үңгірінен және Иванец маңындағы Пуникведен неолитке дейінгі адамдар жасаған кремнездер табылды, ал Крапина маңындағы Хушняковода неолитке дейінгі адамдардың қалдықтары анықталды. Орта палеолит кезеңінде неолитке дейінгі адамдар қазіргі Загорьеде, Солтүстік Хорватияда өмір сүрді. Драгутин Горьянович Крамбергер Крапина қаласына жақын төбеде неолитке дейінгі адамның сүйектерін және басқа қалдықтарын тапты, кейіннен ол Homo krapiniensis деп аталды. Крапинаға жақын Хушняководағы палеолиттік орны, неолитке дейінгі адамдардың қалдықтары табылған әлемдегі ең ірі және ең бай орнының бірі саналады. 1899-1905 жылдар аралығында палеонтолог және геолог Драгутин Горьянович Крамбергер басқаруымен жүргізілген қазба жұмыстары кезінде палеолиттік заттардың көптеген қалдықтары мен жойылған тарихқа дейінгі жануарлардың сүйектері табылды. Крапинадағы табылған заттардың жасы 130 мың жылға жуық деп есептеледі. Палеолит дәуірінен археологиялық табылар Хорватияның басқа да аймақтарында (Виндия үңгірі, Ветерница және т.б.) табылған. Виндия шөгінділері 12 метр тереңдікте, А (ең жас) бірлігінен М бірлігіне дейін 13 қабатқа бөлінген. Неолит дәуірі (шамамен б.з.д. 6000 – б.з.д. 3000) тұрақты, ұйымдастырылған елді мекендердің пайда болуымен және керамикалық бұйымдар мен басқа да заттардың өндірісімен сипатталады. Адриатика аймағында ең маңызды неолиттік мәдениеттер – Импрессо, Данило және Хвар мәдениеттері, ал ішкі аймақта Сопот және Кореново мәдениеттері. Табылған негізгі орындар – Задар маңындағы Смильчич, Шибеник маңындағы Данило, Хвардағы Маркова және Грапчева үңгірлері және басқалары. Неолиттің алғашқы кезеңінде Старчево, Винча және Сопот мәдениеттері Сава, Драва және Дунай өзендері арасында және төңірегінде тараған. Ерекше атауға лайық қазба орындары: Загребке жақын Шчитарьево, Винковциге жақын Сопот, Вуковарға жақын Вучедол, Пелешацтағы Наковань. Смильчич, Задар маңындағы ашық жердегі ең бай неолиттік орнының бірі. Елді мекен қорғаныс ормен қоршалған, ал тұрғын үйлер жер үстіне өрілген бұтақтардан салынған. Елді мекен екі кезеңде дамыған: алғашқы кезеңде Импрессо мәдениетінің табыландары, ал кейінгі кезеңде Данило мәдениетінің табыландары. Табылған заттардың арасында төрт аяқты (риттон) керамикалық ыдыстар, сондай-ақ суреттер мен ою-өрнектермен безендірілген түрлі ыдыстар ерекше көзге түседі. Тас дәуірінен қола дәуіріне (Энеолит немесе Халколит) ауысқанда, бірінші металл – мыс қолданыла бастады, сол кезде Вучедол мәдениеті пайда болды (шамамен б.з.д. 3000 – б.з.д. 2200), оның аты Вуковар маңындағы Дунай өзенінің жағасында орналасқан Вучедол жерінен шыққан. Вучедол, Вуковар маңындағы маңызды тарихқа дейінгі орын («Дунайдың Троясы»), оның атымен Вучедол мәдениеті аталды және ол Карпат тауларынан Шығыс Альп пен Динар Альптеріне дейінгі кең мәдени кешенді қамтиды. Бұл мәдениет шамамен б.з.д. 3000 жылы индоевропалықтардың келуінен кейін пайда болды деп есептеледі және шамамен б.з.д. 2000 жылға дейін сақталды. Оның ерекшеліктері – металл өңдеудің жаңа әдістері, шебер керамика және кейбір зерттеушілердің пікірінше, адамдар керамикалық ыдыстарға жазылған күнтізбеді қолданған. Қола дәуірінде (б.з.д. 2500 – б.з.д. 800), этностық қақтығыстар мен көші-қон кезеңінде металл өңдеу және қола бұйымдарын жасау әдістері дамып келе берді. Бірнеше мәдени топтарды бөліп қарастыруға болады (Истриядағы Градина (тау бекінісі) / Кастельери мәдениеті, Солтүстік Хорватиядағы Урнфилд мәдениеті, Далмациядағы Цетина мәдениеті және т.б.), олар ескі мәдени дәстүрлер мен көршілес мәдениеттердің әсерінен пайда болды. Темір дәуірі Халштат мәдениетінің (прото-иллирийлер) және Ла Тене мәдениетінің (прото-кельттер) іздерін қалдырды. Темір құралдарды жүйелі түрде өндіру мен пайдалану темір дәуірінің (б.з.д. 800 – бірінші ғасырдың басында) басталуын белгіледі, оның ішінде қазіргі Хорватия аймағында алғашқы этникалық қауымдастықтар пайда болды. Олардың есімдерін грек және рим жазушылары жазған. Олар Ильридің Хести, Яподтар, Либурния, Делмата, Ардиаи және т.б. тайпаларына жатты, олар грек және итальян мәдениетінің әсеріне ұшырады, ал б.з.д. 4 ғасырдан бастап кельттердің рухани және материалдық мәдениетінің әсеріне түсті. Пуланың солтүстік-шығысында орналасқан Несактиум (Визаче) б.з.д. бірінші мыңжылдықта Ильридің тарихи орталығы болды. Олар мұнда классикалық дәуірдің аяғына дейін, яғни ерте христиан дәуіріне дейін өмір сүрді. Несактиумда фигуралармен безендірілген қола сауыттар, зергерлік бұйымдар, қару-жарақ және керамика сынықтары, сондай-ақ монументалды тас жұмыстарының үлгілері табылды, олар Хорватия жеріндегі тарихқа дейінгі өнердің ең үлкен жетістіктері болып табылады. Оточац маңындағы Прозор ауылында Ильридің Яподтарына (б.з.д. бірінші мыңжылдық) тиесілі елді мекен мен некропольдің қалдықтары табылды. Олар рим дәуірінде де мұнда өмір сүрді. Олардың өнеркәсібі жоғары деңгейде болды, оны мыспен жасалған ерекше пішіндегі әшекейлер (басқа сәндемелер, алқалар, белдіктерге арналған тізбектер, токалар, қапсырмалар және т.б.) көрсетеді, ал олардың зергерлік бұйымдары әйнек және янтарьты қолдануымен ерекшеленеді.
The Neolithic period (c. 6000 BC – c. 3000 BC) was characterised by the emergence of permanent, organised settlements, and by the production of earthenware and other items. In the Adriatic area, the most significant Neolithic cultures are the Impresso, Danilo and Hvar cultures, and, in the interior, the Sopot and Korenovo cultures, while the major sites where finds have been recovered are Smilčić near Zadar, Danilo near Šibenik, Markova and Grapčeva Caves on Hvar, and others. In the early Neolithic period, the Starčevo, Vinča and Sopot cultures were scattered between and around the Sava, the Drava and the Danube. Notable are the excavation sites of Ščitarjevo near Zagreb, Sopot near Vinkovci, Vučedol near Vukovar, Nakovanj on Pelješac. Smilčić, near Zadar, one of the richest Neolithic sites on open ground. The settlement was surrounded by a defence moat and the dwellings were huts built above ground from interwoven branches. It has been established that the settlement developed in two stages: the earlier stage, with finds from the Impresso culture, and the later stage, characterised by the Danilo culture. Among the finds, some ceramic, richly decorated cultic vessels with four feet (rhytons) stand out, as well as various vessels decorated with paintings and engravings. As the Stone Age moved into the Bronze Age, known as the Eneolithic or Chalcolithic period, in which the first metal – copper – began to be used, the Vučedol culture arose (c. 3000 BC – c. 2200 BC), named after the locality of Vučedol, on the bank of the Danube near Vukovar. Vučedol, near Vukovar, an important prehistoric site (‘The Troy of the Danube’), after which the Vučedol culture was named, and which embraced a wider cultural complex from the Carpathians to the eastern Alps and the Dinaric Alps. It is presumed to have emerged after the arrival of Indo European settlers around 3,000 BC and lasted until about 2,000 BC. Its characteristics include new metalwork procedures, extremely skilled ceramics, and, according to some researchers, the people used a calendar marked on ceramic vessels. In the Bronze Age (c. 2500 BC – c. 800 BC), a period of great ethnic strife and migration, metalwork and techniques for producing bronze items continued to develop. Several cultural groups can be singled out (the Gradina (hillfort)/Castellieri culture in Istria, the Urnfield culture in northern Croatia, the Cetina culture in Dalmatia, etc. ), which arose through the symbiosis of earlier cultural traditions and the various influences of strong neighbouring cultures. The Iron Age left traces of the Hallstatt culture (proto Illyrians) and the La Tène culture (proto Celts). The arrival of the systematic production and use of iron tools marked the beginning of the Iron Age (c. 800 BC – early 1st century), during which the first ethnic communities appeared in the area which is present day Croatia. Their names were recorded by Greek and Roman writers. They belonged to the Illyrian Histri, Iapodes, Liburnians, Delmatae, Ardiaei, etc., and came under the strong influence of Greek and Italic culture, and from the 4th century BC, under the influence of Celtic spiritual and material culture. Nesactium (Vizače), northeast of Pula, was a prominent centre for the Illyrian Histri in the first millennium BC. They continued to live there right up to late classical times, i. e. the early Christian era. In Nesactium, bronze pails decorated with figures, fragments of jewellery, weapons and ceramics have been found, along with examples of monumental stonework, representing the greatest achievements of prehistoric artistic creativity on Croatian soil. In the village of Prozor near Otočac, the remains of a settlement and necropolis belonging to the Illyrians Iapodes (first millennium BC) have been discovered. The people lived there during the Roman age. They had a high level of artistic craftwork, represented by bronze ornaments with specific shapes, such as ornaments for the head (circlets), pendants, links for belts, buckles, clasps, and so on, and their jewellery was distinct for its use of amber and glass paste.
Иллирия
Жазба деректеріне сәйкес, бұл аймақта иллириялық тайпалар, мысалы, иллирия тілінде сөйлейтін делметейлер қоныстанған. Либурни және яподтар сияқты басқа тайпалар, олардың этникалық шығуы нақты емес, Адриатика теңізінің жағалауының әртүрлі бөліктерінде және қазіргі Истрия мен Герцеговина арасындағы ішкі аймақтарда мекендеген. Б.з.д. 4 ғасырда қазіргі Хорватияның солтүстік бөліктерін кельттер, скордиски тайпасы да жаулап алған. Басқа кельт халықтары да иллириялықтардың арасында бірігіп, басқа жерлерде болуы мүмкін. Осы кезеңнен бастап Исса және Фарос аралдары, сондай-ақ Трагурион жері грек колонияларына айналды. Иллирия б.з.д. 168 жылы римдіктер басып алғанға дейін, екі ғасыр бойы шетелдік үкімшіліктен тәуелсіз болды. Римдіктер бұл жерді қазіргі Хорватияның көп бөлігін қамтитын Иллирикум провинциясы ретінде ұйымдастырды. Иллирикум провинциясы кейін 10 жылы Паннония және Далмация провинцияларына бөлінді. Траян 102-107 жылдары Паннонияны екіге бөлді. Далмациядан шыққан Диоклетианның кезінде 4 ғасырдың басында осы провинция тағы төртке бөлінді. Осы кезеңде осы аймақтан шыққан танымал тұлғалар: христиан Жером, Сан-Марино құрылысшысы Сент-Маринус, императорлар Валентиан I және Валенс, сондай-ақ Папа Иоанн IV. 5 ғасырда Батыс Рим империясы құлағаннан кейін римдік жолдар мен роман тілдерінде сөйлейтін иллириялықтар (мысалы, истро-румын немесе далматин тілінде) сақталды. Адамдардың көшіп-қонуының артуымен бұл халық Далмация жағалауындағы қалаларда бекінді. Ломбардтар мен гунндар солтүстіктен шабуыл жасады. 476 жылдан кейін бұл аймақ Одоакрдың, содан кейін Теодорих Ұлы бастаған остготтардың билігінде болды. Юстиниан 535 жылы Далмацияның ежелгі провинциясын Шығыс Рим империясына қосты. Хорватияның қазіргі славян халқының ата-бабалары 7 ғасырда аварлардан кейін, Византия императоры Гераклийдің бұйрығымен қоныстанды.