Кіріспе

Қаржылық әрекет

Қаржы саласында негізгі құралдарды қайта бағалау – бұл кәсіпорнының меншігіндегі капитал тауарларының нақты құнын дәл көрсету үшін қажет болатын әрекет. Бұл жоспарлы тозудан ерекшеленеді, онда актив құнының төмендеуі оның пайдалану мерзімімен байланысты. Негізгі құралдар кәсіпорынның тауар өндіру немесе қызметтер көрсету мақсатында ұсталады, олар кәдімгі шаруашылық қызметінің барысында қайта сату үшін ұсталмайды. Мысалы, машиналар, ғимараттар, патенттер немесе лицензиялар кәсіпорнының негізгі құралдары болуы мүмкін. Қайта бағалаудың мақсаты – негізгі құралдардың нарықтық құнын бухгалтерлік есепке енгізу. Бұл басқа кәсіпорынға инвестиция жасау туралы шешім қабылдауда көмектеседі. Егер компания өзінің бір активін сатқысы келсе, оны сату бойынша келіссөздерге дайындалу үшін қайта бағалайды.

Қайта бағалау себептері

Компаниялардың негізгі активтерін қайта бағалауы жиі кездеседі. Қаржылық есептерде жүзеге асырылатын "жеке" қайта бағалау мен "жария" қайта бағалау арасындағы айырманы анықтау маңызды. Мақсаттары әртүрлі:
Қолданылған капиталға арналған нақты кірістілікті көрсету. Негізгі активтердің қызмет ету мерзімі біткенде оларды алмастыру үшін бизнесте жеткілікті қаражатты сақтау. Тарихи құнға негізделген амортизация есебінен пайданың көтерілуіне және артық дивиденттер төлеуге алып келуі мүмкін. Жер және ғимараттар сияқты сатып алынғаннан бері қатты өскен активтердің нарықтық құнын көрсету. Басқа компаниямен бірігу немесе сатып алу алдында компания активтері үшін әділ бағаны келісу. Ішкі және сыртқы қайта құрылымдаманы жүзеге асыру. Акцияларды қолданыстағы акционерлерге ұсыну (құқық беру немесе қосымша ұсыну). Сату және қайта жалға беру операциясы кезінде активтердің нарықтық құнын анықтау. Компания негізгі активтерін кепілге қойып, банктерден немесе қаржы институттарынан қарыз алуды жоспарлағанда. Активтерді дұрыс қайта бағалау компанияға қарыз сомасын арттыруға мүмкіндік береді. Жеке активті немесе активтер тобын сату. Қаржылық фирмаларда нормативтік талаптарға байланысты қайта бағалау резервтері қажет. Олар фирманың қаражатын есептеу кезінде ресурстарды әділ көрсету үшін қосылады. Фирманың жалпы қаражатының тек бір бөлігі (әдетте 20% шамасында) бір уақытта несие ретінде берілуі немесе бір қарсы тараптың қолында болуы мүмкін (ірі тәуекелтерге қатысты шектеулер). Қарыз бен өзіндік капитал арақатынасын төмендету ("қарыздық коэффициент").

Индекстеу

Бұл әдіс бойынша активтердің ағымдағы құнын есептеу үшін активтердің бастапқы құнына индекстер қолданылады. Активтерді қайта бағалау үшін елдің Статистика бюросының немесе экономикалық сараптамалар департаменттерінің индекстері қолданылуы мүмкін.

Қазіргі нарықтық баға (CMP)

Жер құнын аймақтағы ұқсас жер учаскелерінің жақындағы сату бағаларын пайдалану арқылы бағалауға болады. Дегенмен, компанияға тиесілі жердің артықшылықтары мен кемшіліктерін ескеру үшін белгілі бір түзетулер енгізілуі керек. Мұны жерді сатумен айналысатын брокерлер мен агенттіктердің көмегімен немесе лицензияланған бағалаушы арқылы жасауға болады. Ғимараттардың құнын жылжымайтын мүлік агенті (немесе брокер немесе делдал) немесе Ұлыбританиядағы аттестатталған сарапшы (Chartered Surveyor) жерді бағалау тәрізді бағалай алады. Жабдықтар мен машиналар: Тиісті активтерді жеткізушілерден CMP (Current Market Price - қазіргі нарық бағасы) алуға болады. Бірақ, егер өндіруші компаниялар жабылып, нарықта бұл брендтер болмаса, мұндай мүмкіндік тумауы мүмкін. Сол сияқты, өндіруші тоқтатқан немесе өзгертіп жасаған модель үшін тікелей CMP қолжетімді болмауы мүмкін. Сатылымдағы жаңа немесе қолданылған ең ұқсас активтермен салыстыру активтердің құнын бағалауға көмектеседі. Қолданыстағы активтің CMP = Салыстырылатын жаңа активтің CMP × активтің қалған пайдалы өмір мерзімі ÷ активтің бастапқы пайдалы өмір мерзімі.

Бағалау әдісі

Бұл әдіс бойынша техникалық сарапшылар активтерді егжей-тегжейлі тексеруден өткізіп, олардың нақты нарықтық құнын анықтауға тырысады. Компания өзінің негізгі активтерін сақтандыру үшін сақтандыру полисін рәсімдеген кезде дұрыс бағалау қажет. Бұл негізгі активтердің артық немесе жеткіліксіз сақтандырылмауын қамтамасыз етеді. Активтің құнын анықтауда келесі факторлар қарастырылады:
Дәл сатып алынған күні. Пайдалану деңгейі, яғни бір смена, екі смена, үш смена. Активтің түрі. Актив жалпы мақсаттағы ма, әлде арнайы мақсаттағы ма? Кәсіпорның жөндеу және күтім саясаты. Болашақта, әсіресе импортталған жабдықтар үшін, қосалқы бөлшектердің болуы. Актив өндіретін өнімге болашақтағы сұраныс. Егер актив үлкен негізгі активтің бір бөлігі болса, соңғысының қызмет ету мерзімі маңызды.

Таңдаулы қайта бағалау

Таңдаулы қайта бағалау – белгілі бір кластағы нақты активтерді немесе белгілі бір орналасқан жердегі барлық активтерді қайта бағалау ретінде анықталады. Өндіріс компаниясының өндірістік құралдары әртүрлі жерлерде орналасуы мүмкін. Егер компания өзінің зауыттары мен машиналарын қайта бағалауға шешім қабылдаса, таңдаулы қайта бағалау барлық орналасқан жерлердегі нақты активтерді (мысалы, қазандықты, жылытқышты, орталықтандырылған кондиционерлік жүйені) қайта бағалауды немесе тек белгілі бір орналасқан жердегі барлық зауыттар мен машиналарын қайта бағалауды білдіреді. Мұндай қайта бағалау негізгі құралдар тізілімінде (FAR) нақты емес сомалардың көрсетілуіне алып келеді. Белгілі бір кластағы нақты активтерді қайта бағалау кезінде кейбір активтер қайта бағаланған сомада, ал қалғандары бастапқы құнмен көрсетіледі. Бұл тек белгілі бір орналасқан жердегі барлық зауыттар мен машиналарын қайта бағалау кезінде де орын алады. Негізгі құралдарды әртүрлі негіздерде бағалау және амортизациялау дұрыс емес. Сондықтан, таңдаулы қайта бағалау, әдетте, ең жақсы тәжірибе саналмайды.

Жоғарыға қарай қайта бағалау

АҚШ-тағы FASB негізгі құралдарды нарықтық әділ құнға сәйкес жоғары бағалауға рұқсат бермейді, бірақ FASB мәлімдемесі № 144, Ұзақ мерзімді активтердің құнсыздануы немесе сатылуы бойынша есеп беруге сәйкес, негізгі құралдардың құнсыздану шығындарын есепке алу міндетті (негізгі құралдардың төменге қарай қайта бағалауы). Басқа елдерде жоғарыға қарай қайта бағалау көбінесе жыл сайын құны өсіп отыратын жер, жылжымайтын мүлік сияқты негізгі құралдар үшін жасалады. АҚШ компанияларының көпшілігі жылжымайтын мүлік сияқты негізгі активтерді жоғары бағалау идеясын мүлік салығы мен капиталдан алынатын табыс салығының артуынан қауіркеніп, кеңінен қабылдамаған сияқты. Сонымен қатар, жоғарыға қарай қайта бағалауға қарсы қор жасау консервативті бағалауды қамтамасыз етеді. Ұлыбритания, Австралия және Үндістан негізгі құралдардың құнын нарықтық әділ құнға сәйкес келтіру үшін жоғарыға қарай қайта бағалауға рұқсат береді. Дегенмен, заң қайта бағалау негізін, активтердің әр класы бойынша қайта бағалау сомасын (қайта бағалау жасалған қаржы жылынан кейінгі белгілі бір кезең үшін) және басқа да ақпаратты жариялауды талап етеді. Сондай-ақ, заң негізгі құралдарды жоғары бағалау нәтижесінде құрылған резервтен дивиденд төлеуге тыйым салады. Австралия заңнамасында жақында түзетулер енгізілді, оған сәйкес, егер компания басқа да өтімділік талаптарына сай келсе, кейбір жағдайларда ағымдағы емес активтердің құнының өсуінен дивиденд төлеуге рұқсат етіледі (Corporations Act 2001 (Cth) 254T тармағын қараңыз).

Маңызды тұстар

Негізгі құралдардың қайта бағалауы салдарынан негізгі құралдардың құнының өсуі "Қайта бағалау қорына" есептеледі және дивиденд ретінде таратпауға болады. Қайта бағалау қоры – капитал қоры ретінде қарастырылады. Негізгі құралдарды қайта бағалаудан туындаған амортизацияның өсуі қайта бағалау қорына, ал қалыпты амортизация – табыс-зардап есебіне жүктеледі. Қайта бағалаудың ең қолайлы әдісін таңдау өте маңызды. Көбінесе қолданылатын әдіс – бағалау әдісі. Индексация және ағымдағы нарықтық бағаларға сілтеме жасау сияқты әдістер де қолданылады. Дегенмен, осы әдістерді қолданғанда, бағалау әдісі арқылы алынған мәндермен өзара тексеру жүргізіледі. Бұрын қайта бағаланған актив сатылған жағдайда, баланстық құн шегіндегі қайта бағалау сомасы қайта бағалау қорына жүктеледі. Активтерді қайта бағалау кезінде, әрбір баланста белгілі бір мерзім ішінде активтердің әр класы бойынша жасалған өсім немесе азаю сомасы көрсетілуі тиіс. Сондай-ақ, бастапқы құнның орнына жоғарылаған/азайған құн көрсетіледі. Жер және ғимараттарды қайта бағалау олардың құны уақыт өте келе көбейетіндіктен, және олар 3-5 жыл сайын қайта бағалаудан өтеді. Станоктар мен жабдықтарды қайта бағалау тек онымен байланысты нақты дәлелдер болған жағдайда ғана жүргізіледі. Көлік құралдары, жиһаз және кеңсе жабдықтары сияқты амортизацияланатын активтерді қайта бағалау жүргізілмейді. Қайта бағалау нәтижесінде активтің таза кітаптық құны оның қайта қалпына келтірілетін құнын асырмауы керек.

Төменгі бағаға қайта бағалау

Қайта бағалау активтің баланстық құнын жоғарылатуды ғана емес, төмендетуді де (құнсыздану деп те аталады) білдіреді. Дегенмен, активтердің баланстық құнын төмендету кез келген өзгерісі бірден табыс-зардап есебіне жазылады. Халықаралық қаржылық есеп стандарты (IFRS) бойынша, активтің баланстық құны оның қалпына келтірілетін сомасынан асып кетсе, ол құнсызданған (және осылайша төмендетіледі) деп есептеледі. Қалпына келтірілетін сома – активтің пайдалану құнының (болашақ ақша ағындарының қазіргі құны) және таза іске асыру құнының үлкенінен тұрады.