Кіріспе

Сегіз қолды алып және скандинавия мифологиясындағы аңызға толы батыр Старкад (немесе Stǫrkuðr; латынша: Starcaterus; кейінгі орта ғасырларда сондай-ақ Starkodder; қазіргі дания тілінде Stærkodder) скандинавия мифологиясында сегіз қолды алып немесе осы алыптың адам немересі болған. Старкад туралы көптеген әңгімелерде кездеседі, ал оның ерліктері туралы айтылатын оқиғалар түрлі скандинавия дәстүрлерімен байланысты.

Беовульф

Беовульфте даниялықтар мен хедбобардтар арасындағы алауыздық, құлаған хедбобард патшасы Фроданың ұлы Ингельд пен даниялық патша Хродгардың қызы Фреаварудың үйленуі арқылы аяқталуға тиіс болған. Осыдан Дания патшасы Фротоның ұлы Ингелге Старкадтың насихат сөзі бастау алды.

Гервар сагасы

Старкад аңызының нұсқасын Герварвар сагасының U нұсқасының кіріспесінде және Хауксбоктың H нұсқасында қысқартылған түрінде кездестіруге болады. Бұл нұсқада Старкад Ала жауынгері Солтүстік Норвегиядағы Алуфосс сарқырамасында өмір сүрген. Ол шурсар (йотун) деп аталатын алыптардың ұрпағы, ал әкесі Сторквид есімді болған. Старкад өзі де йотун еді және сегіз қолы болған, бірақ ол Огн Эльф Бёрст есімді қызға құда түскен. Бір күні Старкад Эливагардан солтүстікке кеткенде, Гергрим есімді тағы бір йотун Огнды ұрлап әкетті. Старкад Гергримді жекпе-жекке шақырды. Старкад бір уақытта төрт қылышпен шайқасып, Гергримді өлтірді. Огн Старкадтың әйелі болғысы келмеді және қылышпен өзін-өзі қатілдік етті. Старкад Гергримнің барлық мүлкін, соның ішінде ұлы Гримрді де алды. Альфхильдра Альфхейм патшасы Альфтың (қазіргі Бохуслен) қызы еді және Альфхейм халқы сияқты, өте әдемі болған. Бір күзде Альф патша Дисаблот құрбандығын, яғни құдайшаларға арналған құрбандықты өткізді, және Альфхильдра оған қатысты. Ол құрбандық тасын қанмен бояп жатқанда, Старкад оны ұрлап кетті. Альф патша қызын құтқару үшін Тор құдайынан көмек сұрады. Тор оның тілегін орындап, Старкадты өлтіріп, қызды құтқарып алды.

Гаутрекс сағасы

Гаутрекс сагасы Гервар сагасындағы оқиғаны жалғастырады. Онда, басқа нәрселермен қатар, Тор өлтірген Старкад Ала жауынгерінің ұлы, Сторвиркрдің ұлы Старкадтың басынан өткен оқиғалар айтылады. Жасынан Старкад Агдер патшасы Харальдтың сарайында Харальдтың ұлы Викармен бірге өскен. Бір күні Хордаланд патшасы Гертьёфр шабуыл жасап, Харальдты өлтірді. Агдер халқының адалдығын сақтау үшін ол Викарды тұтқынға алды. Викар өскен соң, Старкадты да қоса, әскер жинап, Гертьёфрді өлтіріп, отыз жауынгерімен әкесінің құнын өтеді. Содан кейін Викар Агдер, Хордаланд және Хардангер патшасы болды. Старкад Викардың Оңтүстік Норвегиядағы кішігірім патшалықтардың үстемдігі үшін болған көптеген шайқастарына қатысты, соның бірі – Венир көліндегі шайқас. Ол Викардың ең батыл жауынгері болды. Осы жеңістерден кейін, үлкен әскермен Агдирден солтүстікке қарай, Хёрдаландқа қарай келе жатқанда, Викар теңізде дауылға тап болды. Пайғамгерлік көрсеткендей, Один құрбандық ретінде бір адамды, жеребе тастау арқылы таңдауды қалады, және Викардың жеребесі әрқашан шыға берді. Шешімді келесі күнгіге шегерді. Содан кейін Старкадтың асырап алған әкесі Грани Атшашы, оны құдайлардың құпия кеңесіне алып барып, өзінің Один екенін ашты. Один Старкадқа үш өмір сүру, ең тамаша қару-жарақ, мол байлық, шайқаста жеңіс, өлең шығару қабілеті және байлар мен қуаттылардың арасында әрқашан құрметке ие болу нығметтерін сыйлады. Алайда, Тор, Старкадтың жотун тегінен болғандықтан оны жек көріп, оған балалы болу нығметін бермеді және оны әрбір өмірінде қылмыс жасауға және ешқашан жылжымайтын мүлікке ие болмауға қарғыс тастады. Тор Старкадқа ешқашан мүлкі жетерлік деп ойламауға, шайқаста қауіпті жарақат алуға, өзінің скальдиялық өлеңдерін ешқашан есінде сақтамауға және қарапайым халықтың жек көруіне ұшырауға қарғыс тастады. Один мен Тор Старкадқа кезекпен нығметтер мен қарғыстарды сыйлағаннан кейін, Один Старкадтан өзінің нығметтері үшін төлем ретінде Викар патшаны беруін сұрады. Старкад келісті, ал Один Старкадқа найза берді, ол тек қана қамыс сабағы сияқты көрінетінін уәделеді. Осылайша Викар өлімге ұшырады. Викардың өлімінен кейін Старкад Швецияға қашып, Алрек және Эйрик патшалардың Упсаладағы сарайына келді. Старкад оларға алдымен викингтер экспедицияларында серік ретінде қызмет етті, ал кейін, Алрек пен Эйрик орнына қоныстанғаннан кейін, ол жеке викингтер экспедицияларына шықты.

Инглинга сагасы

"Йнглинг" сағасында Снорри Стурлусон Алрек пен Эйрик қайтыс болғаннан кейін бірнеше ұрпақ өткен оқиғаларды айтады. Швеция королі Аун соғысқа құмар емес еді және оны Хафдан өз патшалығынан қуған болатын. Хафдан өлгеннен кейін Аун өзінің ескі патшалығын басқару үшін Упсалаға оралды. Ол өз ұлының біреуін Одинге құрбандыққа шалып, ол оны тағы алпыс жыл өмір сүруге рұхсат етті. Бірақ жиырма бес жыл өткен соң, Дания князі Әли Батыл пайда болып, Аунды Гёталандқа қуды. Әли жиырма бес жыл патшалық құрды, содан кейін Старкад оны өлтірді. Осыдан кейін Аун өз патшалығына қайта оралып, тағы жиырма бес жыл билік етті.

Согбурот

"Сөгуброт" 8 ғасырда, Старкад Батыл Алиді өлтіргеннен бері көп уақыт өткен оқиғаларды баяндайды. Швеция королі Сигурд Хринг Данияның Харальд Варзутқа қарсы Бравеллир шайқасына дайындалып жатқанда, кейінгі патша Али Батыл жеті басқа корольмен бірге оған шайқаста көмектесу үшін пайда болды. Бұл корольдерге көптеген батырлар еріп жүрді, олардың ішінде Сторверкрдің ұлы Старкад Ескі де болды. Кейін Старкад осы шайқас туралы өлең жазды, ол сагалардың дереккөзі болды. Шайқас басталғанда, Фризеландтық Убби есімді қаһарлы батыр король Сигурдтың құрамындағы алдыңғы қатардағы Рагнвальд Жақсы Кеңесшіге шабуыл жасады. Аса қатал шайқастан кейін Рагнвальд қаза тапты, ал Убби бірінен соң бірін өлтіре берді. Король Сигурд Хринг мұны көргенде, әскерін жігерлендіріп, "Уббиді ешкім жеңе алмайды" деді. Содан кейін ол: "Старкад қайда?" деп сұрады. Ескі батыр: "Мырза, жеңіске жеткені қиын. Бірақ мен бар күшімді саламын, қолымнан келгенін істеймін, бірақ Убби қатал жауынгер" деді. Старкад Уббимен шайқасты, ол ұзақ және бүкіл шайқастың ең қызыл шайқасы болды. Ақырында Старкад Уббиге бір жара берді, бірақ өзі алты үлкен жара алды және ешкім оған осылай жақын келген емес деп ойлады. Екі батырды жауынгерлердің қалың тобы бөліп жіберді, ал Убби Телемарк садақшыларының жебелерімен тесік-толым жараланған күйі құлады. "Қалқангер қыз Вебиорг" швед армиясына қарсы шықты. Бірінші кезекте ол батыр Сётиді өлтірді, бірақ содан кейін Старкад оған шабуыл жасады. Вебиоргты бірнеше рет кесіп, аузын кесіп, жағын құлатты. Старкадтың жағын ұстап тұру үшін сақалын шайнауға мәжбүр болды. Оны Батыл Торкил өлтірді. Сақалын тістеп, жараларын елемей, Старкад Дания армиясына шабуыл жасап, бірінен соң бірін өлтірді, патша Харальд Варзуттың туын алып жүрген Урсина атты қалқангер қызға дейін. Ол оған оның соңғы қарсыласына кездескенін айтты, бірақ ол туды ұстаған қолын кесіп, оны өлтірді. Старкад жауынгерлерді бірінен соң бірін өлтіре берді, ақырында ол қатты жараланды, мойнында үлкен жара пайда болды және екі өкпесі іштен шығып тұрған үлкен жара пайда болды. Оң қолынан бір саусағын жоғалтты. Шайқас шведтердің жеңісімен аяқталды.

Норна-Гестс

"Норна қонақтары" кітабында Старкад оқиғасы Бравир шайқасындағы жеңістен көп ұзамай орын алады. Бұл оқиға Старкад пен аждаһаны өлтірген батыр Сигурд арасындағы кездесу туралы. Ескі Норна Гест Сигурд Аждаһа өлтірушімен бірге болғанда, швед патшасы Сигурд Хрингтің Сигурд пен оның халқынан сый талап еткенін айтады. Сигурд бас тартқанда, Швеция патшасы оны бағындыру үшін Гандальф ұлдары бастаған әскерді жіберді. Швед әскерінде Гандальф ұлдарынан да үлкен әрі күшті адам болды. Сол алып адам адамдар мен жылқыларды өлтірді, оны ешкім жеңе алмады. Сигурд пен Гест осы алып сауыткерге жақындап, кім екенін сұрады. Ол өзінің Старкад, Сторвиркрдің ұлы екенін мәлімдеді. Старкад Сигурдтің аждаһа Фафнирді өлтірген сол Сигурд екенін білген соң, қашуға тырысты. Бірақ Сигурд оның артынан қуып желіп, Грамр деген қылышымен соққы беріп, Старкадтың аузынан екі тісін сындырып алды. Сосын Сигурд Старкадтан үйіне қайтуын бұйырды. Старкад шайқас алаңынан кеткен соң, Гандальф ұлдары да шегінді, осылайша Сигурд шведтерге қарсы шайқаста жеңіске жетті.

Gesta Danorum (Даналық кітап)

Gesta Danorum-да Старкад туралы ең толық мәліметтер кездеседі. Даниялық жылнамашы Саксо Грамматик Старкадтың Сторвиркрдің (Сторверк/Сторюркус) ұлы екенін және кеме апаттан құтылғанын жазған. Ол Дания патшасы Фротоның қызметіне кіріп, жағалауларды күзетуге кеме алды. Старкадқа тең келген ешкім болған жоқ, өйткені ол адамнан асып түсетін дене бітімімен және асыл мінез-құлықпен жаратылған. Саксо Грамматик Старкадтың тегі туралы екі дерек келтіреді. Біреуіне сәйкес, ол Балтық теңізінің шығысындағы эстондықтар жерінде дүниеге келген. Екінші нұсқа, жылнамашының ойынша, фантастикалық және күмәнді, Старкад йотуннан туған, және бұрын көптеген қолы болған, бірақ Тор екі қолын кесіп тастаған. Один Старкадқа үш адамның ғұмырын сүру және үш жамандық жасау қарызын берген. Оның алғашқы зұлым ісі – Норвегияның қарапайым патшасы Викарды (Викарусты) өлтіру болды. Старкад Викармен бірге викингтер экспедициясына қатысты, бірақ олар күшті желдің кедергісіне тап болды. Олар құдайларды адам қанды құрбандықпен ынаятқа алуға тырысып, кімді құрбан ету керектігін жеребе тастауға бел буды. Старкад сабаннан ілмек жасап, оны патшаның мойнына байлады, тек көрсету үшін екенін айтты, өлтіру үшін емес. Бірақ түйін соншалықты мықты болды, патша өліп бара жатқанда Старкад оған қылышымен соңғы соққысын берді. Кейбіреулер сабаннан жасалған ілмек кенеттен қатты болып, патшаны тұншықтырып өлтірді дейді. Старкад Дания викингі Бемонмен (Бемон) бірге кемеге мінді, және олар өз экипаждарына қатаң тәртіп орнатты, алкогольді ішімдіктерге тыйым салды. Ресейге шабуыл жасаған кезде олар викингтерді тоқтату үшін ресейліктердің жерді қақпанмен толтырғанын анықтады. Бірақ Старкад пен оның серіктері аяқ киімдерін киіп, шайқаста жеңіске жетті. Бемон қайтыс болғаннан кейін Старкад бжармиялықтарға қызмет етіп, олардың арасында көптеген батырлық істер жасады. Кейін Старкад жеті жыл Швецияда Фрейдің ұлдарымен Упсалада тұрды. Бірақ қоңыраулардың әйелше жарқылдауы, би және құрбандықтардағы мимдер (Упсаладағы ғибадатхананы қараңыз) Старкадты қынжырды. Содан кейін ол Дания патшасы Хакиге (Хако) қосылып, Ирландия патшасы Хуглейкке (Хуглетус) шабуыл жасаған кезде оған шайқасты. Хуглейк байлығын актерлер мен жонглерлерге ысырап етті, бірақ оны Свипдаг (Суибдаг) және Гегад (Гегатус) қорғады, олар Старкадқа ең жауыз жараны салған. Жеңіске жеткеннен кейін Старкад барлық мимдерді және жонглерлерді сабап, барлық байлықты тонады. Содан кейін Старкадты шығыстағы көтерілісті басу үшін славян князі Винмен (Вин) бірге жіберді. Ол барлық шығыс тайпаларын жеңілгенше, курондармен, самбиялықтармен, семигаллиялықтармен шайқасты. Ол қылышын терімен жауып, Ресейдің Анафиал қаласында тұратын Висин (Висинн) атты қолбасшыны жеңіп шықты. Ол жеңістерін Византиядағы йотун Таннаны және поляк чемпионы Васке/Вилцеді өлтіру арқылы жалғастырды. (Польша жазушысы Теодор Нарбут таудың және қаһарманның (Анафиал мен Висинн) атын Литваның пұтқа табынушы мифологиясындағы өлімнен кейінгі өмірдің орны деп саналатын Анафиел тауы туралы аңызды безендіру үшін таңдаған деген теория бар). Саксондар Фротоға қарсы көтеріліп, Хамаға қарсы дуэльге шақырғанда, Старкад күтпеген жерден қайтып келіп, дуэльде Фротоның орнын алды. Хама Старкадты жұдырықпен соққымен тізе бүктірді, бірақ Старкад тұрып, Хаманы өлтірді. Бірнеше уақыттан кейін Фротоны Свертинг (Свертингус) есімді саксон опасыздықпен өлтіреді. Фротоның ұлы Ингильд (Ингелл) еріксіз өмір сүріп, Свертингтің бір қызына үйленді. Бұл Старкадты қатты ашуландырды, ол швед патшасы Халфданның (Халдан) сотына жазылды. Алайда, Ингильданың әпкесі Хельганың қарапайым алтыншыға үйленетінін білгенде, Старкад маскировкамен келіп, алтыншыны кастрациялады. Ол Хельганың бетін сабап, оған қатты тіл тигізді. Содан кейін ол Швецияға және патшаға Халфдан қайтып келді. Ингильда Хельганы Хельги (Хелго) есімді норвегке берді, бірақ ол онымен шабуылдасқан Зеландиядан келген тоғыз ағасымен күресу шартымен, олардың ішіндегі үлкенінің аты Ангантир (Ангатер) болды. Хельги Швецияның ең әйгілі Уппсала қаласына барып, Старкадтан соғыста көмек сұрады. Старкад келісті, бірақ Хельгиді тоғыз бауырласпен бірге Ролиунгтың баурайында күресу үшін қалыңдығымен қалдырды. Старкад тоғыз бауырларын өлтірді, бірақ өзі он жеті жарақат алды, және іштері шығып тұрғандай ауыр жарақат алды. Ол үш қарапайым адамның көмегін қабылдамады, бірақ шаруаның ұлының емдеуін қабылдап, Швецияға орала алды. Ингильд күнәлі өмірін жалғастырып, әкесінің өлімін қайтаруға тырыспағандықтан, Старкад Ингильд Фротоның өлтірушісі Свертингтің ұлдарымен бірге той кезінде пайда болды. Старкад Ингильдті қатты сөгіп, оның патшайымына тырысқанда, оның қымбат жолағымен тыныштандыруға тырысты. Старкад Ингильдті Свертингтің ұлдарын өлтіруге және саксон әйелінен ажырасуға ықпал етті. Швеция патшасы Сигурд Хринг пен Харальд Тісқақ (Харальд Hyldetan) арасындағы Бравэллір шайқасында Старкад швед жағынан шайқасты. Ол өкпесі шығып, бас сүйегі жарылып, саусағы кесілгендей қатты жарақат алды. Ол жараларын емдеу үшін шайқастан шығуға мәжбүр болды. Старкад норвег батыры Олоның әскерінде құрметпен қабылданды. Алайда, Оло Зеландияны жаулап алғаннан кейін, Старкад Ленний/Ленус/Леннус Олоны өлтіру жоспарына қосылуға көндірілді. Бірақ Олоны өлтіру қиын болды, өйткені оның қарауы барлығын қорқытты. Старкад Олоның бетін жабуға қол жеткізгенге дейін оны өлтіре алмады. Старкад 120 фунт алтынмен сыйланды, бірақ қылмысынан өкінді, Олоның өлімін Леннийді өлтіру арқылы қайтарды. Старкад өте қарт болғанда, өлуді қалап, көзі нашарлағанда, алтынын мойнына іліп, саяхаттауға шықты. Ол оның қылыштарының біреуін алғысы келген адамды және Старкадты өлтіруге шақырылған атты әскерлерді өлтірді. Хатердің (Hatherus) алдында Старкад өзінің жетістіктері туралы ән шырқады, және Хатердің жауабы Старкадқа оның асыл тегін көрсетті, Старкад оны өлтірушісі болуын сұрады. Старкад Хатерге барлық алтынын және қасиеттілігін уәде берді, егер ол өзінің басын кесіп, денесі құлағанда басы мен денесінің арасынан жүгірсе. Хатер Старкадтың басын кесті, бірақ Старкадтың алып денесінен қорқып, жүгіруден тартынды. Басы жерге тигенде, ол Старкадтың қаншалықты қатыгез екенін көрсетіп, шөпке тісті. Хатер ескі жауынгерді жерлемеуді қаламады, оның Ролиунг даласындағы бәрісіне құрмет көрсетіп, Старкадтың ауыр денесі бұрыннан тасқа із қалдырған жерге бәріс жасады.

Северо-Африкалық жәндіктердің тарихы

Олаус Магнус "Геста Данорум" еңбегінде Старкад туралы әңгімені келтіреді. Ол Саксоның батырдың тегі туралы айтқанымен келіспейді және Старкадтың Тавастиан тайпасынан, "Starchaterum Thauestum" екенін хабарлайды.

Кейінгі дәстүрлер

Кейінгі ортағасырлық дәстүрлер Старкадтың өлімін және Рольюн даласын Скене аймағымен байланыстырады. Анналь Ренес (13 ғасырдың соңы) бойынша, су деңгейі төмендеген кезде Бойлинг көпірінің астындағы суда Старкадтың қылышын көруге болатын. Бойлингтің Рольюнның жаңсылыс жазылуы болуы мүмкін. Кейін бұл орын Рённе өзеніне орналастырылды, ал 16 ғасырда адамдар Вегехолмдегі Старккарл тастары туралы әңгімелеген. Даниялық фольклоршы Аксель Ольрик және Артур Стилле Скене солтүстік-батысында Старкад туралы көптеген жаңа дәстүрлерді жазды.

Қазіргі заманғы сілтемелер

Даниялық-американ жазушысы Пол Андерсонның «Фландри энсин» ғылыми-фантастикалық романының оқиғасы «Старкад» деп аталатын планетада өтеді. Андерсон өзінің «Миллион жылдық қайық» кітабында Норнагест пен Старкадтың кездесуі туралы әңгімені де қамтыды, онда Норнагест пен Старкад ерекше сирек кездесетін генетикалық жағдаймен туған адамдардың шағын тобының мүшелері болып табылады, бұл оларды өлмейтін етеді. Қазіргі Данияда «Старкоддер» атауы Корольдік теңіз күштерінің темір кемелеріне берілген. Канадалық автор Гай Гавриил Кейдің «Фионавар тоқымасы» трилогиясында Старкад бекінісі зұлым құдай Ракот Могримнің бастионы болып табылады. Вильгельм Мобергтің «Жаңа жерлер» романында басты кейіпкер Солтүстік Америкаға көшіп келгеннен кейін алғашқы сатып алған өгізін Старкоддер деп атайды. Старкад (немесе «Starkadder») - Бернард Кингтің фантастикалық романдар трилогиясының орталық тұлғасы, ол дәстүрлі Старкад әңгімелерінен және скандинавия мифологиясы мен аңыздарының басқа да элементтерінен мол шабыт алады. Трилогияға «Starkadder» (1985), «Vargr Moon» (1986) және «Death Blinder» (1988) романдары кіреді. Старкад, Starkaðr the Mighty ретінде, 2018 жылғы «God of War» видео ойынында Jotnar халқының құрметіне сақталған, көне Jotunn ретінде еске алынады. Мимир Тордың оның алты қолын жұлып өлтіргенін айтады.