Кіріспе

Британдық шығыстанушы және филолог Натаниел Брасси Халхед (25 мамыр 1751 – 18 ақпан 1830) – ағылшын шығыстанушысы және филологы. Халхед Вестминстерде дүниеге келді және Харроу мектебінде білім алды, онда ол Ричард Бринсли Шериданмен жақын достық қарым-қатынас орнатты. Оксфордта Уильям Джонстың ықпалымен шығыс тануды оқыды. Шығыс Үндістан компаниясының қызметіне жазушы болып орналасып, Үндістанға барды, онда Уоррен Хейстингстің ұсынысымен ежелгі санскриттің парсы тіліндегі нұсқасынан үнділік заң кодексін аударды. Бұл аударма 1776 жылы «Генту заңдарының кодексі» деген атпен жарияланды. 1778 жылы ол «Бенгал тілінің грамматикасын» жариялады, оны басып шығару үшін Үндістанда алғашқы бенгал баспасын құрды. 1785 жылы Халхед Англияға оралды, ал 1790 жылдан 1795 жылға дейін Лаймингтон, Хантс округінен парламент депутаты болды. Біраз уақыт бойы ол Ричард Бразерстің ізбасары болды, ал парламентте Бразерсті қорғап сөйлеген сөзі оның Парламентте қалуына кедерес келтірді, ол 1795 жылы депутаттықтан бас тартты. Кейін ол Шығыс Үндістан компаниясында кеңседе жұмыс істеді. 18 ақпан 1830 жылы Лондонда қайтыс болды. Халхед 1768 жылдың 13 шілдесінде 17 жасында Оксфордтағы Крайст-Черч колледжіне түсті. Ол үш жыл бойы онда оқыды, бірақ академиялық дәреже алған жоқ. Уильям Джонс одан бұрын Харроудан Оксфордқа келген және олар зияткерлік байланыста болды. Оксфордта ол парсы тілін меңгерді.

Үндістанда

Халхед алғаш рет Лионель Даррелл басқарған бас бухгалтер кеңсесіне орналастырылды. Кейін ол парсы тіліне аудармашы болып жұмыс істеді, ал Уильям Альдерси оны практикалық тәжірибе алу және жібек саудасын зерттеу үшін Касимбазарға жіберді. Халхед Касимбазарда аурунгтармен (тоқымашылық аудандарымен) жұмыс істеу үшін бенгал тілін үйренді. Бенгалияда оның Элизабет Плейделл, Нэнси, Диана Рошфорт және Генриетта Йорк сияқты бірнеше романтикалық байланыстары болды. Халхед Уоррен Хейстингстің жақын адамына айналып, оның үндістер мәселелеріне қатысты ұстанымын қолдады. 1774 жылдың 5 шілдесінде губернатор муншилерден өзге парсы құжаттарымен жұмыс істеу үшін көмекші сұрады, және Халхед осы қызметке тағайындалды.

Неке

Бірнеше талантты әйелдердің көңілін жеңгеннен кейін, Халхед Касимбазардағы голланд фабрикасының басшысы Иоганн Маттиас Ростың келіншегі, Луиза Рибаутқа (Гелена) үйленді. Олардың никелесуі шамамен 1775 жылы болған.

Уоррен Хейстингспен байланысы

Кейін Гастингс оны 1776 жылдың қазан айында Бас комиссар лауазымына ұсынғанда, күшті қарсылық болды, және Халхед өзінің орнын сақтап қалуға шамасы келмейтінін түсінді. Бенгалияны қалдырған Халхед Голландияға, содан кейін Лондонға барды. Қаржылық қиындықтар оны Үндістанға қайта оралуды ойлауға мәжбүр етті, бірақ ол Гастингстің тікелей қолдауысыз осыны істеуге тырысты. 18 қарашада 1783 жылы ол компания директорларынан Калькуттадағы Кіріс комитетіне тағайындауды сұрады. Ол мұнда сәтті болды, бірақ Гастингстен толығымен алыстай алмады. Әйелі мен қара қызметшісімен бірге беделді ағылшын ретінде Үндістанға оралды, бірақ Калькуттаға келгенде Гастингс Лакхнауда еді. Халхед өзінің сенім грамоталарын әрекет етуші генерал-губернатор Эдвард Уилерге тапсырды, бірақ комитетте бос орын болған жоқ, және Гастингстің рұқсатысыз басқа тағайындамалар жасау мүмкін емес еді. Содан кейін Гастингс оны Лакхнауға шақырды, бірақ ол Англияға кетіп бара жатқандықтан, сапар бекер болды. Гастингс Англияға жақтастарды алып келуді жоспарлап, Халхедті Оуд Наваб Вазирінің өкілі ретінде көргісі келді. Осы сәтте Халхед Гастингстің жағына қосылды. "Бенгал тобы" – бұл, ең алдымен, Парламент мүшелерінің тобы. Олар Ұлыбританияға оралған Ост-Инд компаниясының қызметкерлерінің мүддесін қорғады. Осыдан бастап олар Компанияның да қорғаушыларына айналды. Гастингспен бірге Англияға барғандар: Халхед, Дэвид Андерсон, майор Уильям Сэндс, полковник Суини Туун, доктор Клемент Френсис, капитан Джонатан Скотт, Джон Шор, подполковник Уильям Попхэм және сэр Джон Д’Ойли. Розан Рошер бұл топты "Гастингс тобы" немесе "Бенгал тобы" деп атайды. Бұл "Шығыс үндістерін" Гастингстің қолдаушыларымен байланыстырудың сол кездегі қалыпты тәсілі еді. Халхед парламенттік мансап іздеуді бастады: оның таңдаған қарсыластары оны торишілдерге жақын қылды. 1790 жылы оның алғашқы сайлау әрекеті сәтсіз аяқталып, оған үлкен шығын әкелді. 1791 жылдың мамырында Гэмпширдегі Лаймингтон округінде орын алуға қол жеткізді. 1795 жылы Ричард Бразерс және оның болжамдары оның өмірін өзгертті. Пайғамбарлықтар мен уақыт туралы ашылған білім Халхедке ұнады және ежелгі индуистік мәтіндердің стилімен үйлесті. Ол қылмыстық ақылсыздық үшін тұтқындалғанда, парламентте Бразерстің жақтаушысы болды. Бұл әрекеті оның беделін түсірді.

Жасалма өмір және одан кейінгі өмір

ХХ ғасырдың басында Халхед 12 жыл бойына усақ-айдаққа тығылып өмір сүрді, жалпы алғанда осылай 12 жыл өтті. Ол шығыстану тақырыптарында жазды, бірақ ештеңе жариялаған жоқ. 1804 жылдан бастап ол Джоанна Сауткоттың жақтасы болды. Қаржылық қиындықтарға тап болған ол, Шығыс Үндістан компаниясында жаңа ашылған азаматтық хатшы лауазымына үміттәнді және 1809 жылы тағайындалды. Сот процесінен кейін бұрынғы "Хэстингс тобының" ықпалы азайды, бірақ 1813 жылы Хэстингс Үндістан мәселелері жөніндегі сарапшы ретінде куәлік беруге шақырылды. Ол 1818 жылдың 22 тамызында қайтыс болды. Халхед екі өлең жазды, сонымен қатар оған қабір тасының мәтінін жазу міндеті де жүктелді. 1819 жылдың көктемінде Халхед он жыл қызмет еткен соң компаниядан кеткісі келетінін мәлімдеді. Оған 500 фунт стерлинг зейнетақы төленді және ол бұрынғы инвестицияларының бір бөлігін қайтарып алды. Ол қайтыс болған кезде оның мүлкі шамамен 18 000 фунт стерлингке бағаланды. Луиза Халхед бір жылдан астам өмір сүрді және 1831 жылдың 24 шілдесінде дүние салды.

Мұра

Халхедтің шығыс қолжазбалары жинағын Британ мұражайы сатып алды, ал оның аяқталмаған Махабхарата аудармасы Бенгалияның Азия қоғамының кітапханасына жеткізілді. Аударма жұмыстары жүргізіліп, 11 сарапшы салынды. Гастингс жергілікті заңдарды қамтитын ағылшын тіліндегі мәтін жасауды көздеді. Ол үнді заңдарын қолданудың тиімділігін көрсетуді ниеттенді. Ғалымдар көптеген дереккөздерден «Вивадарнавасету» (дау-дамайлар теңізі) атты мәтінді жинақтады. Ол бенгал тіліндегі ауызша нұсқасы арқылы Зайд-уд-Дин ‘Али Расаи’ тарапынан парсы тіліне аударылды. Содан кейін Халхед Хастингспен бірлесіп парсы мәтінін ағылшын тіліне аударды. Аяқталған аударма 1775 жылғы 27 наурызда қолжетімді болды. Ост-Инд компаниясы оны 1776 жылы Лондонда «Генту заңдарының кодексі» немесе «Пандиттердің қағидалары» деп басып шығарды. Бұл Шығыс Үндістан компаниясы таратып жүрген ішкі басылым еді. Келесі жылы Дональдсон пираттық басылымды шығарды, одан кейін 1781 жылы екінші басылым жарық көрді; 1778 жылға дейін француз және неміс тілдеріндегі аудармалар пайда болды. Бұл кітап Халхедтің атағын арттырды, бірақ ағылшын аудармасы түпнұсқадан алшақтығы себепті дау тудырды. Ол ағылшын-үнді сот жүйесінің ресми мәтініне айнала алмады. Оның ықпалы заңдардың өзінен гөрі Халхедтің алғы сөзі мен санскритке кіріспесі арқылы болды. 1777 жылғы қыркүйекте Лондондағы «Критикалық шолу» журналында былай деп жазылды: «Бұл өте ұлы туынды. Біз осы жарықтанған дүниеде де мұндай биікке көтерілген, ықылым заманнан бері қалыптасқан көңіл көшіру мен дін қызметкерлерінің ықпалынан арылған нәрсені кездестіре алмаймыз. Қазіргі заманғы философияның ең жақсы жақтары, бірнеше қарапайым, білімсіз индус браминдердің кеңпейілділігі мен мейірімділігімен салыстыруға келмейді. Халхед мырза осы елге, жалпы әлемге осы еңбегі арқылы, осы кедей елді тонаған барлық набббтардың байлығынан гөрі зор қызмет етті. Байлық – Британия Үндістаннан импорттай алатын жалғыз емес, сонымен қатар ең құнды тауар емес». Халхед алғы сөзінде «санскрит сөздерінің парсы және араб тілдерімен, тіпті латын және грек тілдерімен ұқсас екенін көріп, таң қалдым: бұл техникалық және метафоралық мағынада емес, бірақ тілдің негізгі құрылымында, бір буынды сөздерде, сандардың атауларында және өркениеттің алғашқы кезеңінде анықталатын нәрселердің атауларында байқалды». Бұл байқау жақын арада үнді-еуропа тілдер отбасын ашуға жасалған маңызды қадам ретінде жарияланды.

Бенгал тілінің грамматикасы

Шығыс Үндістан компаниясында жақсы бенгал тілін білетін қызметкерлер жетіспеді. Халхед Сауда кеңесіне бенгал тілінде аудармашылық қызметін ұсынды, сондай-ақ бенгал тілінің грамматикасын жасады, оған көмектескен сарапшылар мен хатшының жалақысын Хейстингс төледі. Бірақ бенгал шрифтімен мәселе туды. Чарльз Уилкинс осы жұмынды өз мойнына алды, Хюглиде алғашқы бенгал баспаханасы ашылды, ал шрифттерді жасау жұмысын Уилкинстің жетекшілігімен Панчанан Кармакар атқарды. Грамматика компанияның меншігіне өтті, ал Уилкинс 1778 жылғы 13 қарашада кеңеске баспа жұмысы аяқталғанын хабарлады, сол кезде Халхед Бенгалияны тастап кеткен еді. Халхедтің грамматикасы сол кезде бенгал тілінің алғашқы грамматикасы деп есептелді, себебі 1743 жылы Лиссабонда жарық көрген Мануэль да Асумпасионың португалдық еңбегі көбінесе ұмытылып қалған.

Басқа жұмыстар

Халхедтің Ричард Бринсли Шериданмен алғашқы ынтымақтастығы толыққанды табысқа жетпеді, бірақ олар «Crazy Tales» және кейін «Юпитер» деп аталған «Ixiom» фарсы сияқты туындылардың үстінде жұмыс істеді, алайда олар қойылған жоқ. Халхед Үндістанға кетіп қалды. Оның бір туындысы – «Аристонеттің махаббат хаттары», грек тілінен ағылшын өлеңіне аударылған, Халхед жазып, Шеридан өңдеген және анонимді түрде жарияланған еңбек, қысқа ғана қызығушылық тудырды. Достық аяқталды, Элизабет Линли Шериданды Халхедтен жоғары қойды, ал кейін олар саяси қарсыластарға айналды. 1773 жылдың қараша айында Калькутта театрының ашылуы Халхедке прологтар жазуға мүмкіндік берді. «Король Лир» қойылымы да оны қосымша шығармалар жазуға ынталандырды. Ол әзіл-қалжың өлеңдер жазды: «Калькуттаға арналған әйелдің қоштасуы» – мофуссилде қалуға өкінгендерге арналған ағым. 1779 жылы Халхед Маратха соғысына қатысты Хастингстің саясатын қорғайтын анонимді трактат жазды. Ол сонымен қатар өлең жаза бастады, губернаторға деген құрметін білдіретін, мысалы, 1782 жылғы Гораций стиліндегі ода. «Детектор» псевдонімімен ол газеттерде, жеке памфлеттерде және жинақтарда жарияланған ашық хаттар сериясын жазды. Бұл хаттар 1782 жылдың қазан айынан 1783 жылдың қараша айына дейін бір жылдан астам уақытқа созылды. Гастингстің импичменті кезінде Халхед памфлеттер соғысына қатысты. «Упанисад» (1787) Дара Шикохтың парсы тіліне аудармасына негізделген. Ол Ричард Бразерстің болжамдарының рас екендігі және оның яһудилерді қайтару жөніндегі миссиясы туралы куәлік жазып, таратып берді. Ол Лондонды Вавилонмен және Содоммен теңестірді, нәтижесінде эксцентрик немесе ақылдан адасқан деп танылды.