Кіріспе

Сүндеттелу тарихы

Сүндеттелудің нақты түрі мен ауқымы әртүрлі болғанымен, оның Африканың экваторлық аймағындағы, Египет және Арабиядағы бірнеше этникалық топтар арасында көне тамырлары бар деп саналады. Ритуалдық сүндеттелуді Оңтүстік теңіз аралдарының халқы, Австралияның аборигендері, Суматралықтар, Инкалар, Ацтектер, Майялар және Ежелгі Египеттіктер жасаған. Бүгінде оны яһудилер, мұсылмандар, копт христиандары, Эфиопиялық православие, Эритреялық православие, друздар, самариялықтар және Шығыс және Оңтүстік Африканың кейбір тайпалары, сондай-ақ АҚШ, Оңтүстік Корея және Филиппин елдерінде орындауды жалғастыруда. Сүндеттелудің төрт түрі бар. Яһуди дінінде сүндеттелу дәстүрлі түрде ұлдардың туғаннан кейін сегізінші күні жасалады (Бірінші ғибадатхана дәуірінен кейін). Жаратылыс кітабында сүндеттелу, Яхве (Израильдің Құдайы) -мен жасалған Ыбырайымдық келісімнің бір бөлігі ретінде көрсетілген. Б.з.д. V ғасырда жазған Геродот, ең алдымен, египеттіктерді сүндеттелуді ең көне практикалаған халық ретінде, содан кейін колхиялықтарды, эфиопиялықтарды, финикиялықтарды және сириялықтарды сүндеттелу мәдениеттері ретінде тізімдейді. 1 Маққабилер кітабының авторы Селевкидтер тұсында көптеген яһуди еркектері сүндеттелуін жасыруға немесе кері қайтаруға тырысқандарын, осылайша грек гимназияларында жалаңаш жаттығулар жасауға мүмкіндік алғандарын жазды, онда жалаңаш болу қалыпты жағдай болған. Бірінші Маққабилер сонымен қатар Селевкидтердің брит-мила (яһудилердің сүндеттелуі) практикасын тыйым салғанын және оны орындағандарды, сондай-ақ осы рәсімнен өткен нәрестелерді өлім жазасына кескенін хабарлайды. (1 Маққабилер кітабының 60-тарауын қараңыз).

Орталық және Шығыс Африка

Біздің эрамыздың 300 жылына дейін еркек сүндеттелу, еркектердің ересек болу рәсімдерінің бір бөлігі болып табылатын мәдени амал, Африкада 9000 жылдан астам уақыттан бері бар болған деп саналады. 300 жылы біздің эрамызға дейін Шығыс Африка мен Орталық Африкада аналық желі бойынша туыстық байланыс жасайтын банту тілінде сөйлейтін халықтар арасында еркектерді ересек ету рәсімдері мен сүндеттелу тоқтатылды.

Оңтүстік Африка

19 ғасырда зулу патшасы Шака еркектердің сүндеттелуіне тыйым салған, себебі сүндеттелген жас еркектердің оның Оңтүстік Африка аймағында құрап жатқан әскери күштеріне сарбаз болып қосылуға қызығушылық танытпауы және жыныстық қатынас мүмкіндіктерін іздеуге көбірек бейімделуі мүмкін деп ойлаған. Бұл пікірді көркем туындылар мен мүсіндердегі бейнелер растайды, олардың кейбіреулерінде кірпішпен кесу іздері бар, толыққанды сүндеттеу емес. Сүндеттеу рәсімін дін қызметкерлері тас пышақпен ашық түрде орындаған. Бұл әдет әлеуметтік жағдайы жоғары топтарда кең таралған, бірақ ол міндетті емес еді және төменгі топтағы адамдар да осы рәсімді жасағандығы белгілі. Ежелгі Египет мумияларында б.з.д. 4000 жылға дейін сүндеттеудің іздері табылды. Саққарадағы Анхмахордың мастабасындағы қабырғадағы жазуда б.з.д. 23 ғасырда өмір сүрген Уха және оның замандастарының сүндеттелгені айтылады. [[Файл:Египеттік дәрігер папируста жұмысшыларды емдеуі. Ежелгі Египетте сүндеттеу немесе кесу бейнесі. Дэвид Голлахер ежелгі Египетте сүндеттеуді балалықтан ересекке өту рәсімі деп қарастырған. Ол денедегі өзгерістер мен сүндеттеу рәсімінің тек қана белгілі бір киелі білімге ие болғандарға ғана қол жеткізуге мүмкіндік беретінін айтқан. (Сондай-ақ, Александриялық Климент, Stromateis 1.15) Бұл киелі білімнің мазмұны белгісіз, бірақ ол египеттік діннің негізгі мифтері, дұғалары және сиқырларынан тұрған болуы мүмкін. Мысырлық өлілер кітабында, мысалы, күн құдайы Раның өзін-өзі кескені және қаннан екі кішігірім қорғаушы құдайдың пайда болғаны туралы айтылады. Египтолог Эммануэль Виконт де Руже мұны сүндеттеу актісі ретінде түсіндірген. Страбон мен Александриялық Филон ежелгі египеттіктердің сүндеттеуді орындағанын көрсеткен. Мысырлық "Екі бауыр туралы әңгімеде" бір бауырдың сүндеттеліп жатқан көрінісі бейнеленген. Диодор Сицилий және Лидиялық Ксант әйелдердің сүндеттелуінің де ежелгі Египетте кең таралған әдет болғанын көрсеткен. Алайда Геродоттың мәлімдемесіне сәйкес, "финикиялықтар гректермен сауда жасағанда, египеттіктердің осы әдетінен бас тартып, балаларын сүндеттемейтін". Финикиялықтар туралы айтатын болсақ, Геродот және Аристофан сияқты оның ізбасарлары еврейлерді олармен шатастырған болуы мүмкін, өйткені Киелі кітапта финикиялықтар мен филистиндер сияқты басқа халықтар сүндеттелмеген деп сипатталған. Рим авторлары Карфагенде немесе Африкадағы басқа финикиялық елді мекендерінде сүндеттеу туралы ештеңе айтпаған. Басқа авторлар финикиялықтар бұл әдеттен бір кезде бас тартқандығын айтады, бірақ Филонның жазбаларында көрсетілгендей, ол толығымен жойылмаған болуы мүмкін. Киелі кітаптағы келісімдер көбінесе жануарды сойып бекітілген, бұл келісімді бұзған жақтың сол жануардың тағдырымен аяқталуын білдіреді. Еврей тілінде келісімді бекіту дегенді білдіретін "карат берейт" сөзі сөздік мағынасында "келісімді кесу" дегенді білдіреді. Яһуди ғалымдарының пікірінше, сүндеттеу рәсімі келісімнің осындай бекітілуін символдық түрде көрсетеді. Мұса пайғамбардың өзі де, оның ұлдары да, тіпті шөлде саяхат еткен оның ізбасарларының бір бөлігі де сүндеттелмеген болуы мүмкін. Мұсаның әйелі Сипфора Құдай Мұсаны өлтірумен қорқытқанда, оның ұлын сүндеттеді.

Эллиндік әлем

Ыбырайымның ұлы Ысқақты сүндеттеген кез. Регенсбург пентатухы, Израиль мұражайы, Иерусалим (шамамен 1300 ж.). Ходжестің айтуынша, ежелгі грек эстетикасы адам денесін сүндеттеуді бұрыннан кемелді пішінді ағзаны қию деп қарастырған. Сол кезеңдегі грек өнерінде пенистерді жапсырмамен (кейде өте егжей-тегжейлі) бейнелеген, бірақ сатирлер, азғындықшылар мен варварлар бейнеленген. Сүндеттелген жыныстық мүшелердің көрінісін ұнатпайтындықтан, грек дәуірінде бұрын сүндеттеуді жүзеге асырған көптеген халықтар арасында сүндеттеудің азаюына әкелді. Мысырда тек діни қызметкерлер ғана сүндеттеуді сақтады, ал 2 ғасырда Рим империясындағы сүндеттелген топтар тек яһудилер, самариялықтар, яһуди мәсіхшілері, мысырлық діни қызметкерлер және набат арабтары болды. Сүндет яһуди еместер арасында өте сирек кездесетін болғандықтан, сүндеттелген адам римдік соттарда яһудиліктің (немесе ерте христиандықтың және басқа да яһудилер деп аталатын басқалардың) нақты дәлелі ретінде қарастырылды. Суэтоний Домициан 12.2-де сот ісін («жастық шағынан бастап») сипаттады, онда тоқсан жастағы адам сот алдында жалаңаш етуге мәжбүр болды, оның еврейлерге және яһудилерге салынатын басты салықтан қашып басып отырғанын анықтау үшін. Грек әлемінде сүндеттеуге мәдени қысым болды: Иудея патшасы Иоанн Гиркан Идумеялықтарды жеңген кезде, оларды сүндеттелуге және иудаизмге кіруге мәжбүр етті, бірақ олардың ата-бабалары эдомдықтар сүндеттеуді грек дәуірінен бұрын қолданған. Кейбір яһудилер сүндеттелгендіктерін жасыруға тырысты, бұл туралы 1 Мақабилерде айтылған. Бұл негізінен әлеуметтік және экономикалық пайда үшін, сондай-ақ олар спорт залдарында жаттығулар жасап, спорттық жарыстарда бәсекелесе алу үшін жасалды. Ескірген жыныстық мүшелердің сыртқы түрін қалпына келтіру әдістері б.з.д. 2 ғасырда белгілі болды. Мұндай әдістердің бірі - сүндеттелген адамның бет-жүзінің қалған бөлігін мыстан жасалған салмақпен (иудаиялық салмақ деп аталады) іліп қою. Бірінші ғасырдағы жазушы Цельс өзінің «Медицина» атты еңбегінде екі хирургиялық әдісті сипаттаған. Олардың бірінде, ұрық тұяғының түбінде кесу арқылы ұрық тұяғының терісі босатылды. Содан кейін терісі құрғақ жақтың үстіне жайып, оны қалпына келтіріп, сүндеттелмеген жыныстық мүшеге айналдырады. Бұл мүмкін болды, өйткені Киелі кітаптағы Ыбырайымдық келісім салыстырмалы түрде кішігірім сүндеттелуді сипаттаған; яһуди дін қызметкерлері 1 Мақабилер мен Талмудта Ыбырайыммен жасалған келісімді бұзатын осындай әрекеттерді айыптады. 2 ғасырда сүндеттеу рәсімі өзгеріске ұшырап, қайталанбайтын болды. Кейіннен Талмуд дәуірінде (500-625 жж.) үшінші қадам, Метзица деп аталатын, жүзеге асырыла бастады. Бұл кезде мохел сүндеттелу жарасынан қанды аузымен сорып, артық қанды алып тастайды. Бұл ауру туберкулез және жыныстық аурулар сияқты инфекциялардың пайда болу ықтималдығын арттырады, сондықтан қазіргі заманғы мохелдер қанды сору үшін нәрестелердің жыныстық мүшелерінің үстінде орналасқан шыны түтікшелерді қолданады. Көптеген яһудилер сүндеттелу рәсімінде Метзицаның бұл қадамы алынып тасталды. Бірінші Маккабилерде Селевкидтер брит мила практикасын тыйым салғанын және оны орындағандарды, сондай-ақ оны өліммен өткізген нәрестелерді жазалағанын айтады. І ғасырдағы яһуди жазушысы Филон Иуда (б.з.д. 20 – 50 ж.) яһуди сүндеттелуін денсаулық, тазалық және құнарлылық сияқты бірнеше себептерге байланысты қорғады. Ол сондай-ақ сүндеттеуді мүмкіндігінше ертерек жасауы керек деп ойлады, өйткені ол адамның өз еркімен жасалуы мүмкін емес. Ол бұл тері сперманың нәрестеге жетуіне кедергі келтіретінін және халық санын ұлғайту үшін осылай істелуі керектігін айтты. Ол сондай-ақ сүндеттеуді жыныстық ләззат алуды азайтудың тиімді құралы ретінде қолдану керектігін атап өтті: «Заң шығарушылар мұндай қатынасқа қызмет ететін мүшелерді тоқтатуды жақсы деп тапты, осылайша сүндеттеуді шамадан тыс және артық ләззат алуды жоюдың символы етті».

Ағылшын тілді әлемдегі қайта өрлеу

XIX ғасырдың көп бөлігінде теріс көзқарас басым болғанымен, ғасырдың соңына қарай, әсіресе ағылшын тілді елдерде бұл өзгере бастады. Бұл өзгеріс «Британ энциклопедиясындағы» сүндеттеу туралы мәліметтерде көрінеді. 1876 жылы жарық көрген тоғызыншы басылымда бұл амал яһудилер, мұсылмандар, ежелгі египеттіктер және әлемнің әртүрлі аймақтарындағы тайпалық халықтар арасында діни ғұрып ретінде талқыланады. Мақала авторы процедураның гигиеналық түсіндірмелерін қабылдамай, діни себептерге басымдық берді: «басқа дене мүшелерін кесу сияқты, бұл – символдық құрбандық сипатында». Германияда туған король Георг Ганновердің сайлаушы князі де болды, және сайлаушы князьдер сүндеттелген деген әңгімелер тарады.

Медициналық мәселелер

Джонaтaн Хатчинсон сүндеттеуді қолдаған алғашқы белгілі дәрігер болды. Сүндеттеуді қолдаған тұңғыш дәрігер – аты әйгілі ағылшын дәрігері Джонaтaн Хатчинсон. 1855 жылы ол Лондон қаласындағы джентльмендер мен еврейлер арасындағы жыныстық аурулардың таралу деңгейін салыстырған зерттеу жариялады. Оның деректерді манипуляциялауы және пайдалануы кейіннен бұрмаланғаны анықталды (еврейлердің қорғанысы мәдени факторларға байланысты болуы мүмкін), бірақ зерттеуі сүндеттелген ерлердің мұндай ауруларға қабығу қаупі төмен екенін көрсетті. (2006 жылғы жүйелі шолу сүндеттелген ерлерде шанкроид және сифилис ауруларының қаупі төмен екенін нақты көрсетеді.) Хатчинсон келесі елу жыл бойы медициналық сүндеттеуді қолдау науқанының жетекшісі болды, 1890 жылы «Британдық медициналық журналында» «Сүндеттеуге шақыру» атты мақала жариялады. Онда ол маңдай терісін «ластану ошағы және тұрақты тітіркенудің көзі» деп сипаттады. «Ол мастурбацияға ықпал етеді және жыныстық ұстанымды сақтауды қиындатады. Ол жас кезінде сифилис, ал қарт жаста қатерлі ісікке шалдығу қаупін арттырады». Көрініп тұрғанындай, ол сүндеттеу мастурбацияны болдырмайды деген идеяны да қабылдады, бұл Виктория дәуірінің маңызды мәселесі болды. 1893 жылғы «Сүндеттеудің мастурбацияны алдын алу ретіндегі рөлі» атты мақаласында ол: «Менің ойымша, [сүндеттеу] әдетті тоқтатуда (мастурбация) және оған құмарлықты азайтуда тиімді болуы мүмкін» деп жазды. Шығыс Лондон балалар ауруханасының педиатры Натаниел Хекфорд 1865 жылы «Сүндеттеу – эпилепсия, хорея және т.б. аурулардың кейбір жағдайларында емдеу шарасы» атты еңбегінде сүндеттеудің эпилепсия мен хореяның кейбір түрлерін алдын алуда тиімді емдеу шарасы екенін дәлелдеді. Бұл кең таралған медициналық сенімдер тіпті әйелдерге де қатысты. 1858 жылы хирург Айзек Бейкер Браун әйелдерге арналған Лондондық хирургиялық үйін құрды, онда ол хирургиялық процедураларды жетілдірумен айналысты. 1866 жылы Бейкер Браун клиторидэктомияны, яғни клиторды алып тастауды эпилепсия, каталепсия және мания сияқты бірнеше ауруларды емдеу үшін қолданғанын сипаттады, оларды мастурбациямен байланыстырды. «Әйелдерде ақылсыздық, эпилепсия, каталепсия және истерияның кейбір түрлерін емдеу мүмкіндігі» атты еңбегінде ол осы емді қолданудың 70% тиімділігін көрсетті. Бейкер Браунның идеялары АҚШ-та кеңінен қабылданды, онда 1860 жылдардан бастап операция истерияны, нимфоманияны және жас қыздарда «насихатқа қарсылық» немесе «әйел емес агрессия» деп аталатын ауруларды емдеу үшін қолданылды. Нью-Йорктік ортопед-хирург Льюис Сайр Америкада сүндеттеуді жақтаған белгілі тұлға болды. 1870 жылы ол аяқтарын туралай алмаған бес жасар баланы қарады, оның жағдайы осы уақытқа дейін емдеуге бағынбады. Баланың жыныс мүшелері қабынғанын байқаған Сайр баланың маңдай терісінің созылмалы тітіркенуі рефлекстік невроз арқылы тізелерін сал болып қалдырғанын болжады. Сайр баланы сүндеттеді, бірнеше аптадан кейін ол сал болудан айықты. Сүндеттеудің параличтелген буындарды емдеуде де тиімді болып көрінген бірнеше жағдайдан кейін, Сайр сүндеттеуді күшті ортопедиялық ем ретінде насихаттай бастады. Сайрдың медицинадағы беделі оған көптеген адамдарға жетіп, өз ойын жеткізуге мүмкіндік берді. Көптеген дәрігерлер сүндеттеуді басқаша емдеуге келмейтін ауруларды емдеу үшін қолданғанда, кейде оң нәтижелерге қол жеткізсе, сүндеттеу арқылы емделетін аурулар тізімі ұзарды. 1890 жылдары кілегей, қуық инфекциясы, бүйрек тастары, ұйқысыздық, созылмалы ас қорыту, ревматизм, эпилепсия, астма, төсек шөлдеу, Брайт ауруы, эректильді дисфункция, сифилис, ақылсыздық және тері қатерлі ісігі – барлығы маңдай терісімен байланысты болды, және көптеген дәрігерлер жалпы сүндеттеуді денсаулық сақтаудың алдын алу шарасы ретінде қолдады. Медициналық аргументтерден басқа, нәрестелерді сүндеттеуді профилактикалық медицина ретінде қабылдауын түсіндіру үшін бірнеше гипотезалар айтылды. Аурудың микробтық теориясының табысы дәрігерлерге операциядан кейінгі көптеген асқынулармен күресуге ғана мүмкіндік бермей, сонымен қатар жұртшылықты лас және дене сұйықтықтарына күдікпен қарауға итерді. Сондықтан, маңдай терісінің астына жиналатын смегма денсаулыққа зиянды деп саналды, ал сүндеттеу пенисті тазалау үшін жасалатын шара ретінде қарастырылды. Екіншіден, сол кездегі моральдық көзқарас мастурбацияны күнәлі деп қана емес, сонымен қатар физикалық және психикалық денсаулыққа зиянды деп есептеді, маңдай терісін осы аурулардың туындауына себепкер деп санады. Осы жағдайда сүндеттеу мастурбацияны болдырмау үшін қолданылды. 1890 жылдардағы танымал ата-аналарға арналған «Бала туралы барлығы» кітабы осы мақсатта нәрестелерді сүндеттеуді ұсынды. (Дегенмен, 1992 жылы АҚШ-та 1410 ер адамды қамтитын сауалнамада Лауманн сүндеттелген ерлердің ай сайын кемінде бір рет мастурбация жасайтынын жиірек хабарлағанын анықтады.) Қалаларда ауруханалар көбейген сайын, бала туу, кемінде жоғары және орта тапта, ауруханаларда дәрігерлердің қарауында, үйлерде емес, акушерлердің қарауында жүзеге асты. Ауруханада сүндеттелген нәрестелердің саны белгілі бір деңгейге жеткенде, сүндеттеу ауруханада тууға қол жеткізе алатын байлардың белгісіне айналды деген болжам бар. Осы кезеңде сүндеттеу жасау оңайырақ болды. Уильям Стюарт Халстедтің 1885 жылы ашылған кокаиннің жергілікті жансыздандырушы ретіндегі қасиеттері хлороформ және басқа да жалпы жансыздандырушыларды қолдану тәжірибесі жоқ дәрігерлерге шағын операциялар жасауды жеңілдетті. Сонымен қатар, 1890 жылдардағы медициналық әдебиетте жарияланған бірнеше механикалық сүндеттеу әдістері, қазіргі заманғы қысқыштарға негізделген сүндеттеу әдістерінің алға басушылары, хирургтарға сүндеттеуді қауіпсіз және сәтті жүргізуге мүмкіндік берді. 19 ғасырдың соңында Ұлыбританияда дүниеге келген Джон Мейнард Кейнс және оның інісі Джеффри бала кезінде ата-аналарының мастурбациялық әдеттеріне алаңдауы себепті сүндеттелді. Кейбір стандартты педиатриялық нұсқаулықтар 1950 жылдарға дейін сүндеттеуді мастурбацияға қарсы кедергі ретінде ұсынуды жалғастырды. АҚШ-тағы нәрестелерді сүндеттеу көрсеткіштері бойынша статистика 1900 жылы американдық жаңа туған ұлдардың 30%-ы, 1925 жылы 55%-ы, 1950 жылы 72%-ы, 1975 жылы 85%-ы және 2000 жылы 60%-ы сүндеттелгенін көрсетеді. Оңтүстік Кореяда сүндеттеу 1945 жылы АҚШ-тың қамқорлығы орнағанға дейін және американдық ықпал тарағанға дейін көбінесе белгісіз болды. Қазір Оңтүстік Кореядағы жоғары мектеп оқушыларының 90%-дан астамы 12 жасқа жеткенде сүндеттелген, бұл Оңтүстік Кореяны ерекше жағдайға айналдырады. Дегенмен, Оңтүстік Кореяда сүндеттеу көрсеткіштері төмендеп барады. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде сүндеттеудің төмендеуі соғыстан кейінгі кезеңде басталды. Британдық педиатр Дуглас Гэрднер 1949 жылы «Маңдай терісінің тағдыры» атты атақты зерттеу жариялады, ол «көре білу және өткір жазу үлгісі» деп сипатталды. Онда 1942–1947 жылдары Англия мен Уэльсте сүндеттеу салдарынан шамамен 16 баланың қаза болғаны, яғни әр 6000 сүндеттеуге 1 баланың қаза болғаны көрсетілді. 1949 жылы медициналық қоғамдастықта сүндеттеудің денсаулыққа қандай да бір пайдасы бар-жоғы туралы консенсус болмауы Ұлыбританияның жаңадан құрылған Ұлттық денсаулық сақтау қызметін нәрестелерді сүндеттеуді қамтудан алып тастауға итерді. Осыдан бері сүндеттеу ата-аналар үшін қалтадан төленетін шығынға айналды, ал сүндеттелген ерлердің үлесі шамамен 9% құрайды. Ұқсас тенденциялар Канадада да байқалды (онда мемлекеттік медициналық сақтандыру жалпыға ортақ, ал жеке сақтандыру мемлекеттік қордан төленетін қызметтерді көшірмейді), провинциялық денсаулық сақтау жоспарлары 1980 жылдары терапиялық емес сүндеттеуді тізімнен шығара бастады. Манитоба терапиялық емес сүндеттеуді тізімнен шығарған соңғы провинция болды.