Кіріспе

Ерлер шотландтық жоғары таулық киімімен дәстүрлі түрде тағылатын белдік қалтасы. Споран (шотланд тілінде "қалта" деген мағынада), ерлер шотландтық жоғары таулық киімінің дәстүрлі бөлігі, килт үшін қалта қызметін атқарады. Тері немесе жүннен жасалған споранның әшекейлері, онымен тағылатын киімнің ресмилігіне сәйкес таңдалады. Споран былғары бау немесе тізбек арқылы тағылады, әдетте киген адамның шатқасының алдында орналасады. Дәстүрлі килтта қалталары болмағандықтан, споран әмиян және басқа да қажетті жеке заттарды сақтауға арналған ыдыс ретінде қызмет етеді. Бұл – киімге қалталар қосылғандықтан басқа жерлерде қолданыстан шыққан, бірақ дәстүрлі киімде осы аксессуарлардың болмауына байланысты Шотландияның жоғары таулы аймақтарында сақталған ортағасырлық еуропалық белдік қалтасының қалдығы. Споран белбеудің токасынан төмен ілінеді және олардың стилі мен дизайнына ұқсас болуы үшін көп күш жұмсалады. Килттің белбеуінің токасы өте әсем болуы мүмкін және споранның артқы бөлігі мен сгиан дубқа ұқсас мотивтерді қамтуы мүмкін. Ертедегі спорандар белбеуден немесе жамбастардың бірінен ілінген, киген адамның алдында бөлек баудан ілудің орнына. Автомобиль жүргізу, билеу, барабан ойнау немесе ауыр қалта киген адамға қиындық тудыруы мүмкін кез келген іс-әрекет кезінде споранды белге айналдырып, жамбасқа ыңғайлырақ ілуге болады.

Күндізгі споран

Күндізгі спорандар әдетте қарапайым әшекейленген қоңыр былғарыдан жасалған қапшықтар болып табылады. Бұл "күндізгі" спорандардың көбінесе үш немесе одан да көп былғары шашақтары болады және былғарыға оюланған немесе рельефті түрде салынған келт түйіндері жиі кездеседі. Бұл дәстүрлі әмиянды күнделікті пайдалануға ыңғайлы. Бұл стиль көбінесе толығымен былғарыдан жасалады, былғары қақпағы, алдыңғы жағы және үш немесе одан да көп шашақтары болады. Олардың қақпағы мен денесіне келт, қызыл гүл немесе басқа да ою-өрнектер бедерленген немесе қолмен түсірілген, және түйреуіш немесе ілгек арқылы бекітіледі.

Спорранды киім

Киімдік спорандар күндізгі спорандардан үлкен болуы мүмкін және көбінесе өте әшекейлі болады. Виктория дәуірінің үлгілері әдетте өте мақтаншақты және 17-18 ғасырлардағы қарапайым былғары қалтадан әлдеқайда күрделі болған. Оларда қалтаның үстіңгі жағын әшекейлейтін стерлинг күміс немесе күміс жалатылған кранцылдар болуы мүмкін, ал беті жүн немесе шаштан жасалған мақпаштармен жабылған. Кранцылда күрделі филигрань немесе кельт түйіндерінің кескіштері болуы мүмкін. Кранцылдың үстіңгі жағында орнатылған тас, әшекей тас немесе Әулие Андрей, қызыл гүл, тайпа немесе масондық белгілер сияқты эмблемалар орналасуы мүмкін.

Толық киіммен спорттық

Бұл стиль споранның ең ресми түрі болып саналады. Кильтті арнайы салтанаттар мен ресми шараларда киетін адамдар үшін бұл қажетті аксессуар. Ол әдетте жүнді алдыңғы бөліктен, жүнді тоқпақтан, 3-6 әшекейлі жүнді мақтанынан және металл қапшақтан тұрады. Қапшақ қаптың үстінен иіліп, әдетте, қалайы немесе күмістен жасалған бекіткішті жасырады. Ол арыстан, қызыл гүл, бұлан немесе Салтире сияқты кельт символдарымен безендірілуі мүмкін. Кейбір әшекейлі қапшақтарда гранат сияқты әшекей тастар да болуы мүмкін. Бұл стиль көбінесе споранның алдыңғы және артқы бөліктерін жалғайтын кішкентай жапсырмадағы шпилькамен артқы жағына бекітіледі. Бұл споранның үлкен көлеміне байланысты киген адамға түрлі заттарды алып жүруге мүмкіндік береді.

Жартылай киім спорлары

Жартылай киім споррандары күндізгі киім спорранының пішіні мен дизайнымен және толық киім спорранының кем формалды нұсқасымен ұқсас. Олар көбінесе Аргилль киімдерімен жартылай ресми шараларда тағылады. Бұл стильдің былғары қақпағын әр түрлі өрнектермен безендіруге болады, немесе қақпақта күміс клан символы немесе басқа да белгілер орналастырылуы мүмкін. Бұл стильдегі түк бөлігі әдетте, толық киім споррандарына арналған тығыз түк емес, қарапайым түкті теріден жасалады. Негізгі дизайнына көбінесе түкті алдыңғы бөлік, былғарыдан жасалған қаптама, үш әшекейленген түкті мақтаныш, тікелей немесе айқыш тізбектер және үстіңгі жағында былғары қақпақ кіреді. Кельт немесе шотланд өрнектері көбінесе қақпақта бейнеленеді, ал дизайнды ерекшелеу үшін қалайы белгішелермен әшекейленуі мүмкін.

Толық маскалы споран

Бұл стиль көбінесе бажер, сусар, түлкі, кенгуру егесі, қарағай мысығы немесе басқа да кішкентай жануарлардың басынан жасалады. Жануардың басы әдетте қаптың алдыңғы бөлігін құрайды, ал қаптың корпусы сол теріден тігіледі. Бұл стиль шотланд дәстүрін көрсетеді, себебі ең алғашқы қаптарға жануардың басы мен терісі бірге қосылған болуы мүмкін. Бүгінде адамдар бұл стильді күнделікті ресми шараларда жиі тақпайды, бірақ оны тарихи қайта жаңғыртулар мен фестивальдерде костюм аксессуары ретінде киюге болады.

Жылқы шашынан жасалған споран

Бұл стиль көбінесе флейташылар немесе барабаншылардың әскери формасының бір бөлігі ретінде тағылады. Жалпы, бұл өте ресми стильдегі ең әсерлі және ірі киімдік споррандардың бірі. Дәстүрлі түрде, жылқының қылынан жасалған қалта белден кiltтің шетіне дейін созылады. Көбінесе, ақ жылқы қылының фонында қара жылқы қылынан жасалған шашақтар кездеседі. Спорранға қалайы немесе күміс арқалық та бейнеленеді. Жылқының құйрық қылынан емес, терісінен жасалған бұл стиль, әлдеқайда қарапайым, жартылай ресми нұсқалардың берік пішіні мен әшекейін сақтап тұруға қабілетті.

Материалдар мен құқық

Спорандар көбінесе жануар терісінен жасалатындықтан, оларды өндіру, меншікке ие болу және мемлекеттік шекарадан тасымалдау қорғалатын және жоғалу қаупі төнген жануарлардың саудасын реттеуге бағытталған заңнамамен реттелуі мүмкін. 2007 жылы BBC шотланд үкіметі қабылдаған заңнама туралы хабарлағанда, споран иелері өз қалталарын жасау үшін қолданылған жануарлар осы ережелерге сәйкес екенін растау үшін лицензия алуы қажет болуы мүмкін екені айтылды. 2009 жылы еуропалық саясаткерлер ителгілердің өнімдерін сатуға тыйым салды, осылайша споран өндірісінде ителгі терісін пайдалану тоқтатылды.

Дәстүр

Әскерлер күнделікті өмірде споранды жиі кимейтін. Споранның басты қызметі – ол саяхатшының қабы, себебі әрбір жоғарғы жерлік өзімен біршама кепкен бидай ұнын алып жүретін. Қажет болған жағдайда, оны шикі күйінде жейтін немесе аздап суық сумен араластырып қоректенетін, дәл осылай Монтроз Инверлохи шайқасынан бұрынғы таңда жасаған. Әскердің ыңғайлы жүруі үшін споранды мүмкіндігінше жоғары тағу қалыпты жағдай еді. Әскерлер әдетте полк кеңсесінен споранды тегін ала алатын, бірақ полктен шыққанда оны қайтарып беру керек болатын. Дегенмен, кейбір офицерлер мен сержанттар өздерінің ерекше стильдегі спорандарын сатып алып, тіркеуге міндетті болды. Мұндай споран олардың жеке меншігі еді, тіпті олар полкте қызметін жалғастырса да. Көптеген жоғарғы жерлік полктер өздерінің ерекше белгілерін ажырату үшін әртүрлі мөлшердегі мақтаны қолданды. Мысалы, Аргилл және Сатерленд жоғарғы жерлік полкі басқа жоғарғы жерлік полктерден ерекшелену үшін спорандарына алты мақтан қойды. Алты мақтанға қатысты жалпы ережелер: екі мақтан жоғары жағында бір қатарда, екі мақтан олардың астында бір қатарда және екі мақтан ортасында, осылардан төмен ілінгендей, яғни бүйірлік мақтанның төменгі жағынан жүргізілген сызық орталық мақтанның ортасынан өтуі керек. Споран белдігін ер адам киген кезде, қауыштан үш дюймге дейін кесіп, аяқ киім шеберінің дүкенінде нүктелі кесу керек, оны екі еселеп бүктеудің қажеті жоқ, бір қауыш жеткілікті, ал белбеудің ұшы оң жамбасқа қарай бағытталған болуы керек, ал қауыш тікелей омыртқаның үстінен, еңкеймей киілуі керек. Аргилл және Сатерленд жоғарғы жерлік полкінде споран тағу дәстүрі басқа жоғарғы жерліктердің күнделікті киюінен сәл өзгеше. Формальды споранның ресми сипаттамасы: "алтынмен қапталған, бес бұрышты, тік бұрышты, ортасы қара эмальмен безендірілген. Ортасында – қабан басы және орама. Үстінде – Принцессаның коронасы және оның әріптері, мысық және толық киімдегі бас киімге ұқсас орама. Алты кішкентай алтын мақтан." Киім ережелерінде көрсетілгендей, формальды споранның ұзындығы он бір дюймнан аспауы керек, ал бадгер терісінен жасалған споранның ұзындығы он үш дюймнан аспауы керек. Формальды споранда алтыдан артық мақтан болмауы керек еді. Офицерлерге қарапайым споранды, қатардағы әскерлердікіндей киюге рұқсат етілді. Күміс мақтаны бар ешкі терісі офицерлердің споранының стилінен ерекшеленді. Офицерлік қалтадағы тұмсықтар (яғни қоңыраулар) алтынмен қапталуы керек еді. Қатардағы әскерлердің қалтасы қара шаштан жасалған, ақ мақтаны бар және бұрынғыдан гөрі үлкен және кең болды.

Типтік түрлері

Тарихи деректер бойынша, полк шараларында қолданылған алты түрлі споран болған. Бадджер басы спорандарын әдетте офицерлер мен сержанттар қолданған. Жылқы шашынан жасалған спорандар түрлі шенде кеңінен қолданылған. Алты шұңғырлы спорандар сарбаздар үшін ерекше танымал болған. Бадджер басы споран әдетте қалтаның алдыңғы жапқышы ретінде жасалады, ал қалтаның корпусы соның терісінен тігіледі. 1800 жылдан бастап бадджер терісі спорандар үшін кеңінен қолданылатын материал болды және офицерлер мен сержанттар үшін жаңа сәндер трендіне айналды. Көптеген жоғарғы корпус полктеріндегідей, алдыңғы жағы түзу, тар күміс немесе мыс түсті, қызыл былғарымен жиектелген, екі қатар ақ шашақ және күміс қоңыраулармен әшекейленген, қызыл былғарыға бекітілген және бұралған ақ былғары шнурлармен немесе баулармен ілінген. Күнделікті жағдайларда офицерлер мен сержанттар бадджер терісінен жасалған, басы және тар мыс иілген жоғарғы жағы бар, қара былғарымен жиектелген және мыс кеселердегі алты ақ шашақтары бар споран кие бастады. Қатардағы сарбаздар қара немесе сұр ешкі терісінен жасалған ұқсас спорандарды киді, бірақ ақ шашақтары қызыл баулармен бекітілген. Споранның ақ былғары белдігі болған, ол қазіргі үлгіге қарағанда кішкентай және төртбұрышты болған. Ол ескі үлгіде, жағаға жақын бекітіліп киілген. Бұл спорандардың қазіргідей кең қалтасы болған, ал ашылуы жалпақ жоғарғы жағымен жасырылған. Жылқы шашынан жасалған споранды әдетте полк музыкалық тобының суырауыштары мен барабаншылары киген. Ең көп таралған үлгіде ақ жылқы шашының фонында қара жылқы шашы бар. Спорранның үстінде күміс немесе қалайыдан жасалған ою-өрнектер де кестеленген. Кейде өрнектегі қызыл гүлдер мен шашақтардың ұштары безендірілген. Бұл офицер споранының ең танымал үлгісі ретінде кеңінен танылған, ақ жылқы шашының фонымен, ал қатардағы сарбаздың спораны қара жылқы шашының фонымен. Алты шұңғырлы споран әдетте алты ақ жылқы шашы шашағынан ілінгендіктен «алты шұңғырлы» деп аталды, ол қара ешкі терісінен жасалған. Мыс қаптаманың артында ақша мен жеке заттарды сақтауға арналған былғары қалта бар. Бұл споран стилі 1823 және 1826 жылдар аралығында Сатерленд жоғары таулы әскерлерінің формасының бір бөлігі ретінде қабылданды және кейіннен 93-ші және 91-ші полктер 1881 жылы біріккеннен кейін Аргилл және Сатерленд жоғары таулы әскерлері полкінің формасының бір бөлігі ретінде киілді. Бұл споран түрін сержанттар мен сарбаздар жиі киген. Ақ споран ақ түсті сұйықтықпен жабылып, кепкеннен кейін ақ беткейді құрайтын ақ былғары споран ретінде берілді (бұл көбінесе килттің алдыңғы жағына өткен). Содан кейін полк споран белгісі алдыңғы жағына бекітілді. Бұл стиль тек шектеулі жағдайларда киілді және алты шұңғырлы спорандарды немесе басқа қарапайым былғары споранды алмастырмады, олар осы кезеңде киіліп жүрді. Көптеген сарбаздар Аргилл және Сатерленд жоғары таулы әскерлерінің формасының бір бөлігі ретінде ақ споран берілмейтін болғандықтан қуанды. Лохнеллдің генерал Дункан Кэмпбелл киген азаматтық споран. Споранда күміс қаптама, қызыл гүлдермен безендірілген жиек және Кэмпбелл отбасының гербы; алты күміс жіптен жасалған шашақтар; және қара былғарымен жиектелген ақ/ақшыл қоңыр тері споранның үстінде ақ ешкі шашы бар. Қарапайым былғары споран бүгінде өте танымал, себебі оны күнделікті киюге ыңғайлы. Бұл стиль эстетикалық құндылықтан гөрі практикалық функцияға көбірек назар аударады, ол тек полк белгісін сақтайды, алты шашақ және басқа да сәндік элементтер жоқ. Бұл стиль килт үшін ақша, кілттер және т.б. сақтауға арналған маңызды аксессуар болып табылады.