Финдік пышағы: дәстүрлі аялдама пышақ

Кіріспе

Дәстүрлі фин сыртқы қолданысқа арналған пышақ

Пуукко – фин халқының дәстүрлі, көп мақсатты белбеуге ілінетін, бір ғана иілген кескіш жиегі, берік жасырын таңдақшасы және көбінесе жалпақ омыртқасы бар шағын пышағы. Пуукконың әскери үлгілері 20 ғасырдан бері Ресейдегі қылмыстық әлемде "фин пышағы" немесе "финка" деген атпен танымал болды. Өзгертілген нұсқалары совет әскери пышағы NR 40-тың негізіне алынып, бұл пышақ бейресми түрде "финка" деп аталды.

Дизайн

Пуукконың негізгі компоненттері – тұтқа мен пышақ, сонымен қатар қаптама, оны әдетте белбеуге, кейде жейдеге немесе пальтоның түймесіне бекітуге болады. Пуукконың жалпақ қырқасы оны кесу, тілу және жоңқалау үшін табиғи таңдау етеді, ал жалпақ омыртқасы пайдаланушыға бас бармағын немесе екінші қолын қолдана отырып, қолдағы жұмыстың қиындығына қарай күш салуға мүмкіндік береді. Пуукко көбінесе әсемдік үшін және от жағу мақсатында, сондай-ақ балық пен аңды тазалау үшін ою құралы ретінде қолданылады. Кейбір пуукко дизайндары пышақтың мақсатына байланысты сәл жоғары немесе төмен қарай иілген ұшына ие. Аң аулауға арналған пуукконың ұшы көбінесе төмен қарай иілген, бұл жануардың терісін және ішегін тазартуды жеңілдетеді және ыңғайлырақ жасайды. Балықшылардың пуукколарында кейде балықты ішін шығаруға көмектесетін кішкентай тік бұрышты ойық болады. Көптеген пуукколарда шағын иық бар, бірақ рикассо (тұтқаға жақын өткірленбеген бөлік) жоқ, себебі пышақтың аяқталып, тұтқаның басталатын жері – ең көп күш салуға болатын нүкте. Пуукконың әдетте саусақ қорғанысы жоқ, өйткені ол негізінен кесу құралы ретінде қарастырылады, ал шаншу құралы емес. Егер пышақ пен қол ылғалдануы мүмкін болса, мысалы, пуукко балық немесе аңды ішін шығару үшін қолданылса, тұтқасына қорғаныш түрінде ою жасалады. Пуукконың дәстүрлі ұзындығы адамның алақанының енімен шамалас, әдетте оюшылар, аңшылар және былғары шеберлері қысқарақ пышақтарды жақсы көреді, ал ағаш өңдеушілер, сағана жасаушылар және құрылысшылар ұзақ пышақтарды таңдайды. Тарихи väkipuukko (“күшті пышақ”) 1500 жылдарға дейін қолданылған. Фабрикада жасалған және қолмен жасалған пышақтардың екеуі де ламинатталған болуы мүмкін: өте қатты болаттан жасалған жұқа қабат (дәстүрлі түрде лимонит темірінен жасалған) екі жұмсақ металл қабатының арасына орналасады, бұл пышақтың сынуын азайтады және қайталауды жеңілдетеді. 19 ғасырға дейін Финляндиядағы темірдің көбісі лимониттен, көмірмен қыздырылатын доменді пештерде жасалған, нәтижесінде өте таза және жоғары сапалы темір алынған, ол балқыту болат жасауға жарамды. Неміс күміс болатты материал да кеңінен қолданылды. Бүгінде көміртекті болат және тот баспайтын болат қолданылады. Пышақтың салмағын азайту және күшін арттыру үшін оған ойық жасалады. Тұтқаның дәстүрлі материалы – бұйралы (масур) қайың. Сонымен қатар, үлкен сары түбір, қайың қабығы, мүйіз (әсіресе, бұғы және марал), сүйек және ою өнері қолданылады. Көбінесе тұтқа әртүрлі материалдардан жасалған аралықтармен біріктіріледі. Дегенмен, қазіргі кезде зауытта жасалған пуукколардың тұтқалары көбінесе пластиктен жасалады. Финляндия мен Солтүстік Скандинавияда көптеген ер адамдар пуукко тұтқасын өздері ойып жасаумен мақтанады. Ұрпақтар бойы бұл пышақ скандинавиялық мәдениетпен тығыз байланысты болып, көптеген ұлттық костюмдердің бөлігіне айналды. Жақсы пуукко – бұл көркемдік өрнек пен құралдың үйлесімі. Оны жасау үшін көптеген дағдылар қажет: тек пышақ шебері ғана емес, сонымен қатар оюшы, зергер, дизайнер және қаптама жасаушы да қажет. Кейбір жақсы пуукколарда өрнекті дәнекерленген болаттан жасалған пышақтар болады, ал балқыту болаттан жасалған пышақты жасау – шебер шебердің белгісі саналады.

The basic components of a puukko are a handle and a blade along with a sheath, which can usually be attached to a belt, but sometimes to a shirt or coat button. The blade is usually short, typically no longer than the handle and can often be less than
The flat grind makes the puukko a natural choice for slicing, cutting and whittling, and the flat spine allows the user to use a thumb or the other hand to bring more force to bear on the task at hand. Puukkos are most often used as carving tools for decorative and fire making purposes, and to clean fish and game. Some puukko designs have a slightly upwards or downwards curving point, depending on the knife's purpose. A hunting puukko's tip is often curved downwards, to make the skinning and gutting of an animal easier and less messy. Fishermen's puukkos sometimes have a small dovetail on point, to help in gutting a fish. Most puukkos have a slight shoulder but no ricasso (an unsharpened section nearest the handle), because the point where the blade ends and the handle begins is also the point where most power can be applied. A puukko typically has no finger guard, since it is primarily considered a cutting tool, not a stabbing weapon. Where the knife and the hand are expected to get wet, such as when the puukko is intended for gutting fish or game, a form of guard is carved into the handle. The traditional length of the puukko blade is the same as one's palm width, usually Carvers, huntsmen and leatherworkers favour shorter blades; woodworkers, carpenters and constructors longer ones. The blade of the historical väkipuukko ("strongknife") may be up to The väkipuukko more closely resembles a seax or short sword than a true puukko, although it has inspired the leuku of the Sámi people. Both factory forged and hand forged blades may be laminated: a thin layer of very hard steel (traditionally crucible steel made from limonite iron) is sandwiched between two layers of softer metal, which makes the blade less brittle and facilitates repeated sharpening. Before the 19th century, almost all iron in Finland was made from limonite on charcoal blast furnaces, which yield very pure and high quality iron suitable for crucible steel. German silver steel was and is a popular core steel material. Today both carbon steel and stainless steel are used. The blade can be lightened and strengthened by a fuller. The traditional material for the handle is curly (masur) birch. Also great sallow root, birch bark, antler (especially elk and reindeer), scrimshaw and bone are used. Often the handle is made from various materials between spacers. Today, however, industrially made puukkos often have plastic handles. In Finland and northern Scandinavia, many men take great pride in carving their puukkos' handles themselves. Over generations, this knife has become intimately tied to Nordic culture and, in one version or another, is a part of many national costumes. A good puukko is equal parts artistic expression and a tool. Making it requires many different skills: not only those of a bladesmith, but also those of a carver, a jeweller, a designer, and a leatherworker to make the sheath. Some fine puukkos have blades of pattern welded steel, and forging a blade using crucible steel was considered the hallmark of a master smith.

Қолданылуы

Ерлер мен әйелдердің пуукколары өлшемдерінен басқа едәуір айырмашылық жоқ, себебі пуукко сабының мөлшері иесінің қолына сай болуы керек. Әйелдер пууккосы көбінесе қысқа болады, оның қабындамасы әшекейлі, және ол көбінесе азық-түлік дайындауға арналған. Ұлдар мен қыздар скауттары пуукконы өздерінің скауттық символы және қолға ұстауға ыңғайлы құрал деп есептейді. Солтүстік елдерінде пуукко – аң аулау, балық аулау, бағбандалықпен айналысу, тіпті қоймадағы қораптарды ашу сияқты күнделікті қолданылатын «күнделікті пышақ». Көптеген дәстүрлі пуукколар қазір көптеген компаниялармен өнеркәсіптік немесе жартылай өнеркәсіптік масштабта шығарылады, олардың ішінде Marttiini және Iisakki Järvenpää Oy ең танымалдары. 1977 жылы Финляндияда қару ретінде пайдалануға болатын өткір заттарды тасымалдауға тыйым салынды. Содан бері пуукко көпшілік орындарында сирек кездеседі және оның қолданылуы үй шаруасымен, аң аулаумен және балық аулаумен шектелді. Көптеген салаларда Mora пышағы қолданылады, ол әлдеқайда арзан құрылымға ие. Mora пышағының сабы әдетте пластиктен жасалған, ал жапырағы тот баспайтын болаттан немесе ламинатталған болаттан жасалады; кескіш шетін құрайтын қатты болат, жұмсақ болатпен қапталған. Фин тілінде осы пышақтарды да «пуукко» деп атайды. Финляндияда жұмысқа байланысты себепсіз (әдетте) ашық түрде пышақ тасымалдауға тыйым салынған, және ашық пышақ тасымалдау күнделікті көрініс болатын жалғыз қалалық аймақтар – әскери гарнизондар ғана. Ашық тасымалдау заңсыз болғамен, бұл қатаң түрде сақталмайды. Құрылысшылар көбінесе тамақтануға барар кезде пууккосын жұмыс киімдеріне іліп алады, ал елдің ауылдық және солтүстік аймақтарында ауылдық дүкендерге аңшылық киімдерімен, соның ішінде пууккосымен бару да жиі кездеседі. Мысалы, балықшылықпен айналысып, өзін асыраған терең эколог, орнитолог және жазушы Пентти Линкола көптеген жағдайларда пууккосымен жұрт алдына шығатын. Дәстүрлі түрде пуукко – фин әскерінің ережелерін бұзбай, әскери киімнің бөлігі ретінде ашық түрде тасымалдауға болатын жалғыз азаматтық зат болды. Жақсы пуукко – ауылдық өмірге қажетті құрал саналады, сондықтан ол әскер үшін де өте маңызды. Пуукко қысқы соғыс және жалғасу соғысында жақын арадағы шайқасқа қолданылатын жақсы қару болып танылды. Қызығы, Қорғаныс күштерінде жалпы қолданысқа пышақтар қарастырылмаған, себебі пуукко өте жеке зат болды және бүгінгі күнге дейін көптеген салдастар өздерінің пышақтарын әскери қызметке әкелу дәстүрін сақтайды. Фин салдатары, әсіресе кіші офицерлер мен офицер курсанттары, әскери мектебінің немесе курсының естелік пууккосын, оны әскери формасының бөлігі ретінде тасымалдау қалыпты жағдай. Rk 62 автоматтарының байонеті, M/39 Mosin Nagant автоматтарының сирек кездесетін байонеті сияқты, пуукко ретінде де қолданылуы мүмкін еді. Финляндияда пуукконы сыйлық ретінде алу – құрметтің белгісі саналады, себебі сыйлық беруші алушыға ағаш өңдеуге, тамақ дайындауға және қару ретінде қолдануға қажетті құралды сыйға тартады, сондай-ақ алушының жай-күйін ойлайды. Тапио Вирккала, танымал фин дизайнері, Gutmann пышақтары үшін пуукко жасады. Пуукко фин тіліндегі «пуукотта» етістігінің де түбірі болып табылады, яғни «пышақтап жаралау» немесе сөзбе-сөз «пышақпен ұру».

Men's and women's puukkos do not significantly differ, except in size, as the size of a puukko handle should match the hand of its owner. Women's puukkos are often shorter, with more decorative sheaths, and are more oriented towards working with foodstuffs. Both boy and girl Scouts consider the puukko their scouting symbol, as well as a handy tool. In the Nordic countries, the puukko is an "everyday knife" used for everything from hunting, fishing, and gardening to opening boxes in a warehouse. Many traditional puukkos are now manufactured on an industrial or near industrial scale by many companies, Marttiini and Iisakki Järvenpää Oy being the most notable. Carrying sharp objects which could be used as weapons on one's person was banned in Finland in 1977. Since then, the puukko has lost much of its visibility in public places and been restricted to household work, hunting and fishing. In many industries the Mora knife, which has a much cheaper construction, is in use. The mora knife's handle is typically plastic, and the blade is either stainless steel or of laminated construction; harder steel, which forms the edge, is clad in softer steel. In Finnish, these knives are also usually referred to as "puukko." In Finland, carrying a knife in public without an acceptable (usually job related) reason is prohibited, and the only urban areas where open knife carrying is an everyday sight are military garrisons. Although open carry is illegal, this is not vigorously enforced. Construction workers often go to diners with a puukko hanging from their overalls, and in the rural and northern parts of the country, it is not uncommon to go shopping in village stores in hunting gear, including a puukko. For instance, the deep ecologist, ornithologist and writer Pentti Linkola, who supported himself as a fisherman, often appeared in public wearing his puukko. A puukko was traditionally the only civilian item that could be openly carried as a part of a soldier's combat gear without breaching the Finnish Defence Forces' regulations. A good puukko was considered an essential outdoorsman's tool, and thus vital for a soldier in the field. Puukkos proved to be good close combat weapons in the Winter War and Continuation War. Paradoxically, the Defence Forces do not have knives on general issue, due mainly to the puukko having been a highly personal item — and even today, most conscripts follow the age old tradition of bringing their own knives into service. It is a custom of Finnish conscripts, especially non commissioned officers, and officer cadets to carry a decorated and/or engraved commemorative puukko of their military school or training course as a part of their uniform, not unlike a commemorative dagger. The bayonet of the Rk 62 assault rifle was designed to also function as a puukko, as was the rare bayonet for the M/39 Mosin Nagant. In Finland, receiving a puukko as a gift is considered an honour, the idea being that the presenter is giving the recipient a tool which is essential for woodworking, preparing food and as a weapon, and that the presenter is thinking of the well being of the recipient. Tapio Wirkkala, a famous Finnish designer, designed a puukko for Gutmann cutlery. The puukko has also given the root for the Finnish language verb puukottaa, "to stab (with a knife)" or literally "to knife".