Кіріспе
1930 жылы Дашиэлл Хамметтің романы. "Мальталық соқыр" – американдық жазушы Дашиэлл Хамметтің 1930 жылы жарық көрген детективтік романы, алғаш рет 1929 жылдың қыркүйек айындағы "Black Mask" журналында жарияланды. Оқиға толығымен үшінші жақта, сырттан баяндалады; ешқандай кейіпкердің ойлары мен сезімдері сипатталмайды, тек олардың айтқандары мен істегендері, сондай-ақ сыртқы келбеті ғана көрсетіледі. Роман бірнеше рет киноға түсірілді. Басты кейіпкер Сэм Спейд (кейіннен, көбінесе танылмаған әңгімелерде де пайда болды) Хамметтің аты-жөні жоқ детективі, "Континенттік оператордан" өзгеше. Спейд бұрынғы детективтердің бірнеше қасиеттерін біріктірді, атап айтқанда, оның салқынқандылығы, егжей-тегжейге назар салуы, өзінің әділдігін орнатуға деген жіті және кейде аяусыз құлшынысы, сондай-ақ сезімталдықтан толықтай мүгеде болуы. 1990 жылы роман Криминалдық жазушылар қауымдастығының "Барлық уақыттың 100 үздік криминалдық романы" тізімінде 10-шы орынды иеленді. Бес жыл өткен соң, Американың сырлы жазушыларының ұқсас тізімінде роман үшінші орынға шықты.
The Maltese Falcon is a 1930 detective novel by American writer Dashiell Hammett, originally serialized in the magazine Black Mask beginning with the September 1929 issue. The story is told entirely in external third person narrative; there is no description whatsoever of any character's thoughts or feelings, only what they say and do, and how they look. The novel has been adapted several times for the cinema. The main character, Sam Spade (who also appeared later in some lesser known short stories), was a departure from Hammett's nameless detective, The Continental Op. Spade combined several features of previous detectives, notably his cold detachment, keen eye for detail, unflinching and sometimes ruthless determination to achieve his own form of justice, and a complete lack of sentimentality. In 1990 the novel ranked 10th in Top 100 Crime Novels of All Time list by the Crime Writers' Association. Five years later, in a similar list by Mystery Writers of America, the novel was ranked third.
Сюжет
Сэм Спейд – Сан-Францискодағы жеке детектив, Майлс Арчермен серіктес. "Мисс Уондерли" оларды Флойд Терсбиді іздеуге жалдайды, ол оның қарындасымен қашып кеткенін айтады. Арчер іздеудің бірінші кезегін алады, бірақ сол түні атып өлтірілгені анықталады. Терсби де кейіннен өлтіріледі, ал Спейд күдікке ілігеді. Ертесі күні Спейд кеңсе хатшысы Эффи Перинге кеңсе есігін жаңадан бояп, тек "Samuel Spade" деп жазуды бұйырады. "Мисс Уондерли" жақын арада Бригид О’Шонесси есімді, өте құнды қара мүсінді табуға мүдделі, авантюрист екені белгілі болады. Бұл мүсінді табуға тағы да біреулер тырысады, олардың ішінде әйелшелік мінезді қылмыскер Джоэл Каиро және жас, қатыгез қарулы Уилмер Кукпен бірге жүретін семіз Каспер Гатман бар. О’Шонесси Спейдтен қорғауды сұрайды, бірақ оған мүмкіндігінше аз мәлімет береді. Олар Каирмен Спейдтің пәтерінде кездеседі, Спейд О’Шонессиден толыққанды мәліметтерді талап етеді, бірақ ол кешігіп, Спейдты сүйіп алады. Ертесі күні таңертең ол оның төсегінде ұйықтап жатыр. Оны сол жерде қалдырып, Спейд оның пәтерін іздеуге шығады. Эффи О’Шонессидің "жақсы екеніне" сенеді және Спейдтің оған көмектесуі керек деп ойлайды. Эффи оны өз үйінде жасыруға келіседі, бірақ О’Шонесси қайтадан жоғалып кетеді. Спейд Гатманмен қонақ үйде кездескенде, екеуі де білгендерін айтпайды. Спейд өзінің қауіпсіздігін ойлап отырғанын, О’Шонессиге көмектеспейтінін білдіреді. Алдаулар көп. Полиция Спейдты атыс ісінде күдіктейді: ол Арчердің әйелі Ивамен бірге ұйықтаған. Аудандық прокурор атыс оқиғасын Чикагодан келген ойыншы Дикси Монаханмен байланыстырады, ол Терсбиді алыс Шығыста күзетші ретінде жұмысқа алған. Екінші кездесуде Гатман Спейдке Мальталық соқырдың тарихын айтады. Ол 16 ғасырдағы Мальта рыцарлары тарапынан Испания короліне сыйлық ретінде алтын мен асыл тастардан жасалған, бірақ кейін қарақшылардың қолына тиген. Иесінен иесіне ауысып, бір кезде құндылығын жасыру үшін қара эмальмен қапталған. Гатман соқырды Константинопольдегі орыс эмигранттық генерал Кемидовке дейін іздейді және оны алу үшін О’Шонессиді жалдады, ол Каирді көмекке шақырды. О’Шонесси мен Терсби соқырмен Гонконгқа, содан кейін Сан-Францискоға қашып кетті. Осы әңгіме барысында Гатман Спейдты есірткіге салады, ол еденге құлайды. Спейд жалғыз оянып, кеңсесіне оралады, онда жараланған кеме капитаны соқырды бар пакетімен әкеліп, қаза табады. О’Шонесси кеңсеге қоңырау шалып, Спейдтен көмек сұрайды, бірақ оны бекер ізденіске жібереді. Ол келгенде О’Шонесси Спейдтің үйінің алдында күтіп тұр. Спейдтің пәтерінде олар Гатман, Уилмер және Каирді қарумен күтіп отыр. Гатман соқыр үшін 10 000 доллар ақша ұсынады, бірақ Спейд полицияның кісі өлтірушілерді қамауы керек екенін айтады. Ұрыс кезінде Спейд Уилмерді нокаутқа жібереді, ал Гатман Уилмерді полицияға беруге келіседі. Спейд Эффиге соқырды әкелуді бұйырады, бірақ Гатман оның жалған екенін біледі (генерал Кемидов жасаған көшірме, немесе аңыз бойынша соқыр ешқашан нақты болмаған). Қызығушылықтың арасында Уилмер қашып кетеді. Гатман нақты соқырды табу үшін Константинопольге баруға шешім қабылдайды, Каир оған қосылады және олар кетеді. Спейд полицияға хабарласып, оқиғаны айтады, сондай-ақ Уилмердің қарулары мен басқа да дәлелдері бар екенін қосады. Олар күтіп тұрғанда, ол О’Шонессиді оның нағыз рөлін мойындауға мәжбүрлейді. Арчерді Терсбидің қаруынан атқан, бірақ оны О’Шонесси атқан. Ол оған өтірік айтқан және оны алдаған. О’Шонесси мұның бәрін мойындайды, бірақ Спейдке ғашық екенін айтады. Мүмкін, ол оған қамқорлық жасайды, бірақ Спейд оған "Мен сен үшін ақымаққа салынбаймын" дейді, жеке себептермен және өлген серігі үшін әділет іздеумен. Егер ол ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылса, ол оны күтеді, бірақ егер ол асылса, ол оны әрқашан есінде сақтайды. Полиция келгенде, ол оны ұстап береді, ал полиция Уилмер Гатманды өлтіргенін айтады.
Өмірбаян
Хаммет өзі Сан-Францискодағы Пинкертон детективтік агенттігінде жеке детектив ретінде жұмыс істеген (және әңгіменің басты кейіпкері үшін өзінің аты Сэмюэлді қолданған) болса да, Хаммет: «Спейдтің нағыз үлгісі жоқ. Ол – арман адам, себебі ол мен жұмыс істеген көптеген жеке детективтердің қалай болғысы келгенінің бейнесі, және олардың өрескел сәттерінде оған жақын екендерін ойлағандары» деді. Хэммет «Мальтийлік соқұм» романында көптеген кейіпкерлерді жасау үшін детектив ретінде өткен жылдарының тәжірибесін пайдаланды. Роман 1925 жылы «Black Mask» журналында жарияланған «Кім?» және «Коффиньялды қирату» деген шағын әңгімелерінен алынған элементтерді қайта өңдеген. Роман 1929 және 1930 жылдары «Black Mask» журналында бес бөлімнен тұратын серия ретінде жарияланды, ал 1930 жылы Альфред А. Кнопф баспасы кітап түрінде шығарды.