Тарихи детективтер: тарих пен құпияны үйлестіретін әдеби жанр. Кітаптарда өткен шақтардағы қылмыстар ашылады. Эллис Питерстің «Кадфаэл» сериясы жанрды дамытты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Әдеби жанрдың бір түрі
Literary subgenre
Тарихи детектив немесе тарихи құпия – тарихи көркем әдебиет және детектив жанрларының бірі. Бұл туындылар автордың көзқарасы бойынша тарихи саналып есептелетін кезеңде жарық көреді, ал негізгі сюжет құпияны немесе қылмысты (көбінесе кісі өлтіруді) ашуға байланысты болады. Осы екі жанрды біріктіретін туындылар 20 ғасырдың басынан бері болғанымен, көптеген адамдар Эллис Питерстің "Cadfael Chronicles" (1977–1994) шығармасы тарихи детектив жанрының танымалдылығын арттырды деп санайды. Бұл типтегі көркем әдебиеттің келесі онжылдықтардағы өсуі және кең таралуы нәтижесінде баспа индустриясы мен кітапханалар мойындаған жеке жанр пайда болды. Publishers Weekly журналы 2010 жылы осы жанр туралы былай деп жазды: "Соңғы он жылда сандық және сапалық тұрғыдан үлкен өсім болды. Бұрын мұндай көптеген тарихи детективтер, осыншама дарынды авторлар және осыншама кең ауқымды уақыт пен орындарды қамтитын кітаптар жарық көрген емес". Left Coast Crime конференциясы 2004 жылдан бері 1950 жылға дейінгі оқиғаларға арналған Брюс Александр атындағы тарихи детектив сыйлығын табыс етіп келеді.
The historical mystery or historical whodunit is a subgenre of two literary genres, historical fiction and mystery fiction. These works are set in a time period considered historical from the author's perspective, and the central plot involves the solving of a mystery or crime (usually murder). Though works combining these genres have existed since at least the early 20th century, many credit Ellis Peters's Cadfael Chronicles (1977–1994) for popularizing what would become known as the historical mystery. The increasing popularity and prevalence of this type of fiction in subsequent decades has spawned a distinct subgenre recognized by the publishing industry and libraries. Publishers Weekly noted in 2010 of the genre, "The past decade has seen an explosion in both quantity and quality. Never before have so many historical mysteries been published, by so many gifted writers, and covering such a wide range of times and places." The Left Coast Crime conference has presented its Bruce Alexander Memorial Historical Mystery award (for mysteries set prior to 1950) since 2004.
Шығу тегі
"Уақытша" термині 1930 жылдардың басында пайда болғанмен, детективтік әңгімелердің бастауы 429 жылғы Софоклдің "Эдип патша" пьесасымен және 10 ғасырдағы "Үш алма" ертегісімен (Мың бір түндік жырлар) байланысты екені айтылады. Қытайдың Мин әулеті (1368–1644) тұсында "ғонган" ("қылмыстық іс") атты халық романдары жазылды. Онда үкімет шенеуніктері – әсіресе Тан әулетінен Ди Ренжие (618–907) және Сун әулетінен Бао Чжэн (960–1279) тарихи тұлғалары – істерді тергеп, содан кейін кінәліні анықтап, жаза тағайындады. Бұл оқиғалар өткенде болғанмен, көптеген дәуірлерге қатысты қателіктер кездеседі. Роберт ван Гулик 18 ғасырда жазылған, авторсыз қытай қолжазбасы "Ди Гонг Ан" табысты. Ол бұл қолжазбаның Батыс детективтік әдебиеті дәстүріне жақындығын, басқа "ғонган" ертегілерінен гөрі қытай емес оқырмандарға көбірек ұнайтынын айтты. 1949 жылы ол оны ағылшын тілінде "Судья Дидің танымал істері" деген атпен жариялады. Кейін ол сол стильде және уақыт аралығында "Судья Ди" әңгімелерін өзі жазды (1951–1968). Десе де, тарихи фантастика және детектив жанрларының бірінші қазіргі заманғы ағылшын үлгісі 1911 жылғы Мелвилл Дэвисон Посттың "Иеміздің періштесі" әңгімесі болуы мүмкін. Бұл әңгімеде Америка Азамат соғысына дейінгі Батыс Вирджиниядағы әуесқой детектив Аберн ағасы бейнеленген. Американың Детектив жазушылар қауымдастығының өкілі Барри Земан Аберн ағаның әңгімелерін "нағыз тарихи детективтердің бастауы" деп атады. 1944 жылы Агата Кристи "Өлім келеді" романын жариялады. Бұл ежелгі Египетте орын алатын детективтік роман және толық көлемді тарихи детективтердің алғашқысы. 1950 жылы Джон Диксон Карр Наполеон соғыстарының соңында орын алатын "Ньюгейт келіні" атты екінші толық көлемді тарихи детективтік романын жариялады. Умберто Эконың "Гүлдің аты" (1980) романы да осы жанрды танымал етуге көмектесті. 1979 жылдан бастап Энн Перри Томас Питт (1979–2013) және Уильям Монк (1990–2013) кейіпкерлерін бейнелейтін Виктория дәуірінің екі детективтік романын жазды. Алайда, жанрдың танымалдығы 1990 жылдарға дейін Линдси Дэвистің Фалько және Флавия Альбия романдарымен (1989–2022) Веспасианның Рим империясында орын алған шығармаларымен едәуір артты. Диана Габалдон 1998 жылы Лорд Джон сериясын бастады, онда оның "Шет елдік" сериясынан Лорд Джон Грей екінші реттік кейіпкер ретінде 18 ғасыр Англиясындағы дворян әскери шенеунік және әуесқой детектив ретінде бейнеленген. Ариана Франклин псевдонімімен Диана Норман 2007 және 2010 жылдар аралығында "Өлім өнерінің шебері" атты төрт роман жазды, онда 12 ғасыр Англиясының сот медициналық сарапшысы Аделия Агуилар бейнеленген. Publishers Weekly журналы 2010 жылы осы жанр туралы: "Соңғы он жылда сандық және сапалық тұрғыдан үлкен өсім болды. Бұрын-соңды мұндай көптеген тарихи детективтер, сондай-ақ көптеген дарынды авторлар, сондықтан кең ауқымды уақыт пен орынды қамтитын кітаптар жарық көрген емес" деп жазды. Left Coast Crime конференциясы 2004 жылдан бері Брюс Александр еске алу сыйлығын (1950 жылға дейінгі детективтер үшін) табыс етіп келеді. Джорджетт Хейердің 1793 жылы Англияда орын алатын "Талисман сақинасы" (1936) романы Джейн Айкен Ходж "дәуірлік костюмде детективтік әңгіме" деп атаған құпия элементтері бар Регент романсы. Хейердің басқа да тарихи романдарының көптеген сюжеттерінде триллер элементтері бар, бірақ олардың әсері одан да аз.
Though the term "whodunit" was coined sometime in the early 1930s, it has been argued that the detective story itself has its origins as early as the 429 BC Sophocles play Oedipus Rex and the 10th century tale "The Three Apples" from One Thousand and One Nights (Arabian Nights). During China's Ming dynasty (1368–1644), gong'an ("crime case") folk novels were written in which government magistrates—primarily the historical Di Renjie of the Tang dynasty (618–907) and Bao Zheng of the Song dynasty (960–1279)—investigate cases and then as judges determine guilt and punishment. The stories were set in the past but contained many anachronisms. Robert van Gulik came across the 18th century anonymously written Chinese manuscript Di Gong An, in his view closer to the Western tradition of detective fiction than other gong'an tales and so more likely to appeal to non Chinese readers, and in 1949 published it in English as Celebrated Cases of Judge Dee. He subsequently wrote his own Judge Dee stories (1951–1968) in the same style and time period. Perhaps the first modern English work that can be classified as both historical fiction and a mystery however is the 1911 Melville Davisson Post story "The Angel of the Lord", which features amateur detective Uncle Abner in pre American Civil War West Virginia. Barry Zeman of the Mystery Writers of America calls the Uncle Abner short stories "the starting point for true historical mysteries." In 1944, Agatha Christie published Death Comes as the End, a mystery novel set in ancient Egypt and the first full length historical whodunit. In 1950, John Dickson Carr published the second full length historical mystery novel called The Bride of Newgate, set at the close of the Napoleonic Wars. Umberto Eco's one off The Name of the Rose (1980) also helped popularize the concept, and starting in 1979, author Anne Perry wrote two series of Victorian era mysteries featuring Thomas Pitt (1979–2013) and William Monk (1990–2013). However it was not until about 1990 that the genre's popularity expanded significantly with works such as Lindsey Davis's Falco and Flavia Albia novels (1989–2022), set in the Roman Empire of Vespasian; Diana Gabaldon began the Lord John series in 1998, casting a recurring secondary character from her Outlander series, Lord John Grey, as a nobleman military officer amateur detective in 18th century England. Using the pen name Ariana Franklin, Diana Norman wrote four Mistress of the Art of Death novels between 2007 and 2010, featuring 12th century English medical examiner Adelia Aguilar. Publishers Weekly noted in 2010 of the genre, "The past decade has seen an explosion in both quantity and quality. Never before have so many historical mysteries been published, by so many gifted writers, and covering such a wide range of times and places." The Left Coast Crime conference has presented its Bruce Alexander Memorial Historical Mystery award (for mysteries set prior to 1950) since 2004. Georgette Heyer's The Talisman Ring (1936), set in 1793 England, is a Regency romance with elements of mystery that Jane Aiken Hodge called "very nearly a detective story in period costume". Many of Heyer's other historical romances have thriller elements but to a much lesser extent.