Кіріспе
Қылмысқа негізделген көркем әдебиет жанры. "Қылмыс әдебиеті", "детектив", "қылмыстық құпия", "құпия роман" және "полиция романы" терминдері қылмыстық әрекеттерге, әсіресе қылмысты тергеуге – кәсіби немесе әуесқой детектив арқылы, көбінесе кісі өлтіруге қатысты әңгімелерді сипаттау үшін қолданылады. Бұл жанр әдетте классикалық әдебиеттен және тарихи немесе ғылыми-фантастикалық сияқты басқа жанрлардан ерекшеленеді, бірақ шекаралары айқын емес. Қылмыс әдебиетінің бірнеше қосалқы түрлері бар, оларға детективтік әдебиет (мысалы, "кім жасады?"), соттағы драма, "қатал қайнатылған" әдебиет және құқықтық триллерлер жатады. Көптеген қылмыстық драмалар қылмыстық істі тергеуге бағытталған және сот процесін көрсетпейді. Кернеу мен құпия – бұл жанрға тән, кең таралған негізгі элементтер.
Crime fiction, detective story, murder mystery, mystery novel, and police novel are terms used to describe narratives that centre on criminal acts and especially on the investigation, either by an amateur or a professional detective, of a crime, often a murder. It is usually distinguished from mainstream fiction and other genres such as historical fiction or science fiction, but the boundaries are indistinct. Crime fiction has several subgenres, including detective fiction (such as the whodunit), courtroom drama, hard boiled fiction, and legal thrillers. Most crime drama focuses on crime investigation and does not feature the courtroom. Suspense and mystery are key elements that are nearly ubiquitous to the genre.
Тарих
"Мың бір түн" (Араб түндері) кітабында қылмыс туралы көркем әдебиеттердің ең көне үлгілері бар. Бұл жанрдағы әңгіменің бір мысалы – Араб түндерінде Шехерезада айтып берген ертегілердің бірі – "Үш алма" атты ортағасырлық араб ертегісі. Бұл әңгіменің басында балықшы Тигр өзенінің бойында ауыр құлыпталған сандықты тауып алады да, оны Аббасид халифасы Харун әл Рашидке сатады. Халифа сандықты бұзып ашады да, оның ішінде жас әйелдің өлтірілген денесін табады. Харун өзінің уәзирі Жафар ибн Яхьяға қылмысты шешуді және үш күн ішінде өлтірушіні табуды немесе тапсырмасын орындамаса, өлтіруді бұйырады. Бұл оқиға бірнеше сюжеттік бұрылыстармен "кім өлтірді?" қылмыс сыры ретінде сипатталған. Бұл әңгіменің детективтік көркем элементтері бар. Араб түндерінің тағы екі әңгімесінде, "Саудагер мен ұры" және "Әли Хуаджа", ең алғашқы ойдан шығарылған детективтердің екеуі бар, олар қылмыскерді ұстап алу немесе айыптау үшін іздер табады және дәлелдер ұсынады, әңгіме қалыпты хронологияда өрбіп, қылмыскер аудиторияға белгілі. Соңғысы басты детектив Әли Хуаджаның сот алдында сарапшы куәгерлердің дәлелдемелерін ұсынған кульминациясын қамтиды. "Көкіректің ертегісі" – бұл тағы бір ертедегі сот залындағы драма, ол күмәнді комедия ретінде ұсынылады. Оның керемет және эксцентрикалық детективі К. Огюст Дупин, Артур Конан Дойлдың Шерлок Холмсінің бастауы, "Рю Моргтағы кісі өлтірулер" (1841), "Мари Рожеттің құпиясы" (1842) және "Жоғалған хат" (1844) сияқты шығармаларда пайда болды. По өзінің "Дюпин" повестерімен классикалық детективтер повестерінің негізін қалады. Детективтің аты аталмаған серігі – әңгіменің баяндаушысы және кейінірек Шерлок Холмс әңгімелеріндегі доктор Уотсон кейіпкерінің прототипі. Уилки Коллинздің "Ақ киімдегі әйел" атты эпистолярлық романы 1860 жылы жарық көрді, ал "Ай тасы" (1868) көбінесе оның шедеврі деп саналады. Француз жазушысы Эмиль Габорианың "Мсье Лекок" (1868) әуенінде әдістемелік, ғылыми көзқарасты детективтің іргетасы қаланды. Қабылдалған бөлмедегі құпиялардың дамуы криминалистика тарихындағы маңызды оқиғалардың бірі болды. Дойлдың Шерлок Холмс туралы сырлары осы жанрдың үлкен танымалдығына ерекше жауапты болды. Алдыңғы қатарда Пол Февал болды, оның "Жарамсыз әдеттер" (1862-67) сериясында Скотланд-Ярд детективтері мен қылмыстық заговорлар бейнеленген. 19-ғасырдың ең көп сатылған криминалды романы Фергус Хьюмның Австралияның Мельбурн қаласында орналасқан "Хансом таксисінің құпиясы" (1886) романы болды. Ұлыбритания мен АҚШ-тағы баспа бұқаралық ақпарат құралдарының 19-ғасырдың екінші жартысындағы эволюциясы қылмыс фантастикасын және оған байланысты жанрларды танымал етуде маңызды болды. Strand, McClure's және Harper's сияқты әдеби "түрлі" журналдар тез арада қоғамдағы танымал көркем әдебиеттің жалпы құрылымы мен қызметіне басты орын берді, бұл негізінен бір рет қолдануға болатын арзан, суретті басылымдарды ұсынатын жаппай өндірілетін ортаны қамтамасыз етті. Өз заманының көптеген көркем әдебиет жазушыларының шығармалары сияқты, мысалы, Уилки Коллинз бен Чарльз Диккенс, Артур Конан Дойлдың Шерлок Холмс туралы әңгімелері алғаш рет Ұлыбританиядағы Strand айлық журналында сериялы түрінде жарық көрді. Сериал Атлантиканың екі жағында да кең және құмарлықпен көпшілікке танылды, ал Дойл Холмсты "Соңғы проблема" романында өлтірген кезде, көпшілік наразылығы соншалықты зор болды, ал баспаның қосымша әңгімелер туралы ұсыныстары соншалықты тартымды болды, сондықтан ол оны қайта тірілтуге мәжбүр болды. Италияда ағылшын және американдық әңгімелер мен жергілікті шығармалардың алғашқы аудармалары арзан сары қаптамада басылып шықты, сондықтан жанр libri gialli немесе сары кітаптар деген терминмен шомылдыру рәсімінен өтті. Жанр Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистермен заңсыз болды, бірақ соғыстан кейін танымалдылығы көбейді, әсіресе американдық қылмыс фантастикасының қатты қайнатылған мектебінің әсерінен. Негізгі ағыстағы итальяндық жазушылардың тобы пайда болды, олар детектив форматын детективтер кемелсіз, қылмыстар әдетте шешілмеген және оқырманның шешуіне сылтаулар қалдырылған антидетектив немесе постмодерн роман жасау үшін қолданды. Белгілі жазушылар арасында Леонардо Сиашиа, Умберто Эко және Карло Эмилио Гадда бар. Испанияда Педро Антонио де Аларкон 1853 жылы "Біреудің тырнағы және құпия мен қылмыстың басқа да әңгімелері" атты кітабы жарық көрді. Испаниядағы қылмыс фантастикасы (франколық Испанияда да қысқартылды) елдің мәдениетін көрсететін ерекше сипаттарға ие болды. Испан жазушылары полицияның жемқорлығы мен тиімсіздігін баса көрсетіп, билік пен байларды өте теріс бейнеледі. Чэн Сяоцин, 20-ғасырдың қытай детективтік фантастикасының "Ұлы шебері" деп есептеледі, Шерлок Холмсты классикалық және халықтық қытай тіліне аударды. 1910-жылдардың соңында Чэн өзінің детективтік фантастикалық сериясын, "Шанхайлық Шерлокты" жаза бастады, Конан Дойлдың стилін еліктеп, бірақ қытай аудиториясына жақын болды. Мао дәуірінде қылмыс фантастикасы басылып, негізінен совет стиліндегі және капитализмге қарсы болды. Маодан кейінгі дәуірде қытайдағы қылмыс фантастикасы Мао дәуіріндегі жемқорлыққа және қиын тұрмыс жағдайларына (мәдени революция сияқты) назар аударды. Алтын ғасырдың тамыры АҚШ-та да болды. С. С. Ван Дайн қолданған ойдан шығарылған кейіпкер Фило Вэнс өзінің үлкейтілген тұлғасы мен жоғары сыныптық тегімен көптеген романдарда пайдаланды. 1929 жылы әке Рональд Нокс «Детективтік әңгіме декалогын» жазды, онда дәуірдің кейбір шарттары айтылды. Кейіпкерлердің ерте хабарлау және атқарушы рөлдері талқыланды, сондай-ақ басқа да мәселелер көтерілді. Фредерик Данней мен Манфред Ли жазған бірнеше романдарда Эллери Куин кейіпкер ретінде де, қалам ретінде де пайда болды. Мұндай романдарда оқырманмен бірге басты кейіпкердің серпілістерін талдауға болады, бұл кітапта ашылғанға дейін оқиғаны түсіну мүмкіндігін тудырады. Қатты қайнатылған романдарға және олардың реализм бейнелеуіне көшу болды. Дэшиэлл Хэмметт және оның "Қызыл егін" (1929) сияқты шығармалары қылмыс фантастикасына әлдеқайда реалистік әлеуметтік перспективаны ұсынды, мысалы, Ұлы депрессия сияқты оқиғаларға сілтеме жасады. Джеймс М. Кейн "Почташы әрқашан екі рет қоңырау шалады" (1934) романын жазды. Бұл романға үйленген әйелдің өз күйеуін әлеуетті күйеушінің көмегімен өлтіруге тырысуы кіреді. Бұл тақырып оның басқа шығармаларында да жалғасады, "Қос өтеу" (1934). Кітаптың мұндай элементтері Грей мен Снайдердің ісіне сілтеме жасады. Рэймонд Чандлер фильмдерге түсірілген кейбір шығармаларды жазған маңызды автор болды. 1944 жылы ол "Қатілдіктің қарапайым өнері" атты эссесінде жанрды сын тұрғысынан қарауға шақырды. Қылмыс фантастикасы оқырманның жеке өмірінен күшті оқиға арқылы ыңғайлы қашықтықта алаңдатудан құтылуға көмектеседі. Қалалық сыр жанрда қала ішіндегі зұлым жағдайларды тергеу көрсетіледі. Гильотин жанрындағы оқиғалар қолға түскен қылмыскерлердің дарға асылуына байланысты болады. Қылмыс фантастикасында әртүрлі түрде серийлі кісі өлтірушілер мен сенімсіз баяндаушылар да қолданылады. Алтын ғасырда жиі кездесетін сюжеттік оқиғалардың формуласы, оқиғаны ашу үшін әртүрлі қызығушылықтар мен шешімдерді пайдаланады. Сонымен қатар, детективтердің ерекшелігі Эгар Аллан По және Конан Дойлмен танымал болды. Бұл шындықтың бейнелеуі әртүрлі жолдармен көрініс табуы мүмкін. Мысалы, Испаниядағы қылмыс фантастикасы билікке наразылық білдірді, ал Жапондағы жағдай үкіметтің функционалдығын мақтатты. Қазіргі заманғы, сәтті болмаған авторлардың кейбіреулерінің ертерек шығармалары да қазіргі уақытта қылмыс фантастикалық мәтіндерге деген үлкен қызығушылықтың арқасында қайта басылып шықты. Мысалы, Вал МакДермидтің алғашқы кітабы 1987 жылы жарық көрді; тағы бір мысал – Флоридада тұратын Карл Хиасен, ол 1981 жылдан бері кітаптар шығарып келеді, олардың барлығы қолжетімді.
Қайта өрлеулер
Кейде баспалар коммерциялық мақсаттармен ұзақ уақыттан бері ұмытылған авторларды қайта жаңғыртуға және олардың ең табысты романдарының бірін-екісін қайта басып шығаруға шешім қабылдайды. Penguin Books-тан басқа, олар осы мақсат үшін ескі жасыл мұқабаларын пайдаланып, кейбір авторларын қайта жариялады. 1999 жылы Pan "Pan Classic Crime" атты серияны бастады, оған Эрик Амблердің бірнеше романдары, сондай-ақ американдық Хиллари Уоның "Соңғы рет киген" (Last Seen Wearing) романы енді. 2000 жылы Эдинбургтегі Canongate Books "Canongate Crime Classics" сериясын іске қосты – әртүрлі детективтер мен амнезия мен ақылсыздық туралы қара прозалар мен басқа да романдар. Дегенмен, Canongate Books сияқты кішірек баспалардың кітаптары көбінесе ірі кітап дүкендерінде және шетелдегі кітап сатушыларда табылмайды. Британ кітапханасы 2012 жылдан бері "жоғалған" детектив классикасын қайта басып шығаруды бастады, олардың веб-сайтында бұл жинақ "British Library Crime Classics сериясы" деп аталады. Кейде ескі детектив романды баспалар емес, сценарийшілер мен режиссерлер қайта жаңғыртады. Мұндай жағдайлардың көпшілігінде баспалар олардың қадамдарына ілесіп, кісінің мұқабасында фильмнен кадр, ал кісінің артқы жағында фильмнің титрлері бар "фильмге байланысты" басылым шығарады – бұл кинотеатрға барып, кітапты оқып, содан кейін фильмді көруді қалайтын адамдарға бағытталған тағы бір маркетингтік стратегия (немесе керісінше). Жақындағы мысалдарға Патриция Хайсмиттің "Талантты мистер Рипли" (алғаш 1955 жылы жарияланған), Ира Левиннің "Sliver" (1991) романы, мұқабасында 1993 жылғы фильмнен Шарон Стоун мен Уильям Болдуиннің құмарлық көрінісі бейнеленген, және тағы да Бретт Истон Эллистің "Американдық психо" (1991) кіреді. Bloomsbury Publishing PLC "Bloomsbury Film Classics" деп аталатын, фильмге негізделген түпнұсқа романдардан тұратын серияны іске қосты. Бұл серияға, мысалы, Этель Лина Уайттың "Дөңгелек айналады" (The Wheel Spins) романы (1936) кіреді, оны Альфред Хичкок Голливудқа барғанға дейін "Леди жоғалып кетті" (The Lady Vanishes) (1938) атты сүйікті фильмге айналдырды, сондай-ақ Ира Левиннің (1929 жылы туған) ғылыми-фантастикалық триллері "Бразилиялық жігіттер" (The Boys from Brazil) (1976), ол 1978 жылы түсірілді. Көне романдарды көбінесе үнемі кеңейіп келе жатқан Project Gutenberg дерекқорынан табуға болады.