Кіріспе
Детективтік әңгіменің түрі. "Кім жасады?" (кейде қате жазылатын "Кім білді?" деген сөздің қысқартылған түрі) – қылмысты кім жасады деген сұраққа жауап табуға бағытталған, күрделі сюжеттік детективтік әдебиеттің бір түрі. Оқырманға немесе көрерменге қылмыстың себептерін анықтауға қажетті ақпараттар беріледі, осы ақпараттардың негізінде оқиғаның мән-жайы ашылатын кульминациялық сатқа дейін қылмыскердің кім екенін анықтауға болады. Тергеуді әдетте ерекше, әуесқой немесе жартылай кәсіби детектив жүргізеді.
A whodunit (less commonly spelled—or misspelled—as whodunnit; a colloquial elision of "Who [has] done it?") is a complex plot driven variety of detective fiction in which the puzzle regarding who committed the crime is the main focus. The reader or viewer is provided with the clues to the case, from which the identity of the perpetrator may be deduced before the story provides the revelation itself at its climax. The investigation is usually conducted by an eccentric, amateur, or semi professional detective.
Тұжырымдама
Кімнің оқиғасы дәстүрлі детективтік әңгіменің парадигмасына сәйкес келеді, оның мәнісінде қылмыс детективтің қоятын сұрақтар тізбегі арқылы шешілетін жұмбақ ретінде ұсынылады. Бірақ, кімнің оқиғасында көрерменге де қылмысты тергеу барысында басты кейіпкер сияқты логикалық қорытынды жасауға мүмкіндік беріледі. Бұл оқырмандарды қызықтырады, сондықтан олар сарапшы тергеушімен бәсекелесуге немесе одан озып кетпек болады. Кімнің оқиғасының ерекшелігі – екі қабатты повествование. Мұнда бір повествование жасырынып, бірте-бірте ашылады, ал екіншісі – ашық повествование, ол көбінесе оқиғаның қазіргі уақытында дамиды. Бұл ерекшелік орыс әдебиетіндегі сюжет және фабула терминдерімен байланысты. Біріншісі – автор оқырманға ұсынған повествование немесе оқиғаның хронологиялық ретпен дамуы, ал екіншісі – повествованиедегі негізгі мазмұнға немесе материалдық жаққа назар аударады. Осы жерде диегезис, яғни кейіпкерлердің тергеу деңгейіндегі өмір салты, көзге көрінбейтін повествование құрайды, онда заттар, денелер және сөздер детектив пен оқырман үшін интерпретация жасап, қорытынды шығаруға арналған белгілерге айналады. Бұл түсіндіру дискурсы қылмыстың өзіне қатысты негізгі оқиғадан бөлек екінші повествование құрайды. Цветан Тодоровтың сөзіне сүйенсек, уақыт логикасы тұрғысынан алғанда, кімнің оқиғасы – жалпы әдебиет үшін парадигма болып саналады, себебі оқиға болашақ оқиғаға емес, бұрыннан белгілі және күтіп тұрған оқиғаға қатысты дамиды.
Тарих
Merriam Webster сөздігіне сәйкес, "WhoDunIt" термині 1930 жылы News Of Books шолушысы Дональд Гордонның Милвард Кеннедидің "Half Mast Murder" детективтік романына жазған рецензиясында пайда болды. Журналист Вольф Кауфман 1935 жылы Variety журналында жұмыс істеген кезде "whodunit" сөзін өзі ойлап тапқанын мәлімдеді. Дегенмен, журнал редакторы Абель Грин оны өзінің ізашары Симе Сильверманға жатқызды. "Whodunit" сөзі Variety журналында алғаш рет 1934 жылдың 28 тамызында "Recipe for Murder" пьесасының киноға бейімделуіне сілтеме жасап пайда болды, мақаланың тақырыбы: "U's Whodunit: Universal 'Recipe for Murder' пьесасын, Арнольд Ридлидің пьесасын түсіріп жатыр". Фильм ақырында "Blind Justice" деп аталды. "Кім өлтірді?" жанры, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығындағы детективтік әдебиеттің "Алтын ғасыры" кезеңінде кең тарады, сол кезде ол қылмыстық әңгімелердің басты түрі болды. Осы кезеңдегі "кім өлтірді?" жанрындағы ең танымал авторлардың көпшілігі британдықтар болды, атап айтқанда Агата Кристи, Николас Блейк, Г.К. Честертон, Кристианна Брэнд, Эдмунд Криспин, Майкл Иннес, Дороти Л. Сейерс, Глэдис Митчелл және Жозефина Тей. Басқалары – С.С. Ван Дайн, Джон Диксон Карр және Эллери Куин – американдықтар болғанмен, "британдық" стильді ұстанды. Рекс Стоут, Клейтон Роусон және Эрл Дерр Биггерс сияқты авторлар одан да "американдық" стильге ұмтылды. "Алтын ғасыр" кезеңінде осы жанрдағы шығармалардың көп бөлігі әйел авторларға тиесілі болды. 1948 жылы Солтүстік Америкада Clue деп аталған Cluedo ойыны – алғашқы қылмыстық құпияны ашуға арналған үстел ойыны. Ойын барысында ойыншылар сарайға келген қонақтар рөлінде болып, жасырын картада көрсетілген кісі өлтірушіні анықтауға тырысады. Қылмыстық құпияны ашу ойыны – бұл "кім өлтірді?" жанрындағы тікелей қатысумен өтетін оқиға, онда жеке кеште қонақтар күдіктілер, детектив және кісі өлтіруші рөлін ойнау үшін белгілі бір тапсырмалар алады. Сондай-ақ, қылмыстық құпияны ашуға арналған кешкі ас театрлары да бар, онда кәсіби немесе жергілікті театр актері рөлдерді ойнап, көрермендерге қылмыстық құпияны ұсынады, әдетте тамақпен бірге. Әдетте, соңғы тағам алдында немесе одан кейін көрермендерге құпияны шешуге көмектесуге мүмкіндік беріледі.
Қалай ойлайсыз?
Кім жасады деген жұмбақтың маңызды бір түрі – кері детективтік әңгіме (кейде «қалай ұстау» немесе «қалай жасау» деп те аталады), онда кінәлі тарап пен қылмыс оқырманға немесе көрерменге бастапқыда белгілі болады, ал оқиға тергеушінің шындықты анықтауға жасаған әрекеттерін және қылмыскердің оған кедергі келтіру талпырысын көрсетеді. «Коломбо» телесериалы осы детективтік әңгімелердің классикалық мысалы болып табылады («Заң мен тәртіп: Қылмыстық ниет» және «Сан-Франциско көшелері» де осы жанрға жатады). Бұл дәстүр Р. Остин Фрименнің кері детективтік әңгімелерімен басталып, Фрэнсис Айлстың (Антони Берклидің псевдонимі) «Malice Aforethought» романында өзінің шыңына жетті. Айлстың «Fact Before the Fact» (1932) романы да осы бағыттағы туынды, ол кейіннен Хичкок режиссерінің «Күдік» фильміне негіз болды. Психологиялық саспенс романдарының жалғасы ретінде Патриция Хайсмиттің «This Sweet Sickness» (1960), Саймон Бретттің «A Shock to the System» (1984) және Стивен Добинстің «The Church of Dead Girls» (1997) романдары бар.
Пародия және пародия
Стандартты юмордан басқа, пародия, спуф және пастиш қылмыстық әдебиет саласында ұзақ тарихқа ие. Пастиш мысалы – Джон Диксон Каррдың Шерлок Холмс туралы әңгімелері, сондай-ақ Э.Б. Гринвуд сияқты авторлардың жүздеген ұқсас туындылары. Ал пародияға келсек, Конан Дойл алғашқы әңгімелерін жариялағаннан кейін көп ұзамай Шерлок Холмс спуфтары пайда болды. Сол сияқты, Агата Кристидің де көптеген пародилері бар. Мақсаты – түпнұсқаның ең айқын ерекшеліктерін күшейте түсіп, мазақтап, осы түпнұсқамен таныс оқырмандарды көңіл көтеру. Сондай-ақ, «кері айналдыру» детективтері де бар, онда дәстүрлі құрылым қасақана өзгертіледі. Мұның ерте мысалдарының бірі – Э.С. Бентлидің (1875–1956) «Тренттің соңғы ісі» (1914). Трент, өте қабілетті әуесқой детектив, Зигсби Мандерсонның өлімін тергеп жатыр. Ол көптеген маңызды іздерді табады, бірнеше жалған іздерді жоққа шығарады және күдіктіге қарсы айғақтар жинақтайды. Бірақ кейіннен ол күдіктінің кісі өлтіруге қатысы жоқ екенін біледі және барлық шындықты тапқанмен, оның қорытындысы дұрыс емес. Романның соңында тағы бір кейіпкер Трентке екінші күдіктінің әлдеқашан кінәсіз екенін білгенін айтады, себебі «Мен Мандерсонды өзім атып өлтірдім». Бұл Тренттің кісі өлтірушіге айтқан соңғы сөздері: «Мен емделдім. Енді ешқашан қылмыстық құпияға қол тигізбеймін. Мандерсон ісі Филип Тренттің соңғы ісі болсын. Оның мақтанышы соңында құлайды». Тренттің күлімсіреуі қайтадан пайда болды. «Мен адам ақылының әлсіздігінің соңғы ашылуынан басқаның бәріне шыдай алар едім. [ ] Менде айтар ештеңе қалмады, тек мынаны айтайын: сіз мені жеңдіңіз. Өз-өзімді төмендете отырып, сіздің денсаулығыңызға көтерілемін. Ал кешкі асқа да өзіңіз төлейсіз». Серіктік құпия мен оның пародилері арасындағы шекараның бұрмаланғанын көрсететін спуфтың тағы бір мысалы – АҚШ-тың детектив жазушысы Лоуренс Блоктың «Кітапханадағы ұры» (1997) романы. Романның ұрысы – Берни Роденбарр, ол ағылшын стиліндегі ауылдық үйге демалысқа брондап, тек қолтаңбаланған, сондықтан өте құнды Чендлердің «Ұлы ұйқы» кітабының бірінші басылымын ұрлауды жоспарлаған. Ол кітап жарты ғасырдан бері сөреде тұрғанын біледі. Бірақ ол келгеннен кейін кітапханада өлі дене табылады, бөлме жабылады, ал Роденбарр бағалы кітапты іздеу үшін кітапханаға қайта кірер алдында, кісі өлтірушіні табуға мәжбүр болады. «Өліммен өлтіру» – Нил Саймонның ең танымал детективтер мен олардың серіктерінің пародилері. 1976 жылғы фильмде Сэм Спейд («Мальтийлік соколдан») Сэм Даймондқа, Геркуль Пуаро Мило Перриерге айналады және т.б. Кейіпкерлердің барлығы үлкен ауылдық үйге жиналады және құпияны шешу үшін іздер іздейді. Том Стоппардтың «Нағыз инспектор ит» романы қылмыстық романдардың пародилерінен тұрады және шатақ детективті бейнелейді. 2019 жылғы «Кеуектер» фильмі классикалық «Кім өлтірді?» романының қазіргі заманғы нұсқасы болып табылады, ол повестволық форманы бұзу арқылы және ирониялық юморды қосу арқылы жасалған.
'[ ] I'm cured. I will never touch a crime mystery again. The Manderson affair shall be Philip Trent's last case. His high blown pride at length breaks under him.' Trent's smile suddenly returned. 'I could have borne everything but that last revelation of the impotence of human reason. [ ] I have absolutely nothing left to say, except this: you have beaten me. I drink your health in a spirit of self abasement. And you shall pay for the dinner.' Another example of a spoof, which at the same time shows that the borderline between serious mystery and its parody is necessarily blurred, is U. S. mystery writer Lawrence Block's novel The Burglar in the Library (1997). The burglar of the title is Bernie Rhodenbarr, who has booked a weekend at an English style country house just to steal a signed, and therefore very valuable, first edition of Chandler's The Big Sleep, which he knows has been sitting there on one of the shelves for more than half a century. Alas, immediately after his arrival a dead body turns up in the library, the room is sealed off, and Rhodenbarr has to track down the murderer before he can enter the library again and start hunting for the precious book. Murder by Death is Neil Simon's spoof of many of the best known whodunit sleuths and their sidekicks. In the 1976 film, Sam Spade (from The Maltese Falcon) becomes Sam Diamond, Hercule Poirot becomes Milo Perrier, and so on. The characters are all gathered in a large country house and given clues to solve the mystery. Tom Stoppard's The Real Inspector Hound is a send up of crime fiction novels and features a bumbling detective. The 2019 film Knives Out is a modern take on the classic whodunit by deconstructing the narrative form and adds a tongue in cheek sense of humor.
Қылмысты тергеу
Қылмыстық тергеушілер арасында кім өлтірді деген сұраққа жауап беру қиын жағдайды сипаттау үшін "кім өлтірді" термині қолданылады. Көптеген адам өлтірулер құрбанның таныстары немесе туыстары жасағандықтан, мұндай істерді шешу әдетте қиынырақ болады.