Кіріспе

"Жоғалған хат" – американдық жазушы Эдгар Аллан Поның қысқа әңгімесі. Бұл оның құрамындағы К. Огюст Дюпен қабілетін көрсететін үш детективтік әңгімесінің үшіншісі, ал қалған екеуі – "Рю Моргтағы кісі өлтірулер" және "Мари Роже құпиясы". Осы әңгімелер қазіргі детективтік әңгімелердің пайда болуына ықпал еткен маңызды туындылар саналады. Алғаш рет 1845 жылғы (жазылған жылы 1844) әдеби жинақта жарияланып, одан кейін көптеген журналдар мен газеттерде қайта басылды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Аты аталмаған баяндаушы атақты париждік әуесқой детектив К. Огюст Дюпенмен бірге, оларға Париж полициясының префекті Г қосылады. Г Дупиннің назарына корольдік будоардан корольге арналған хаттың ұрлануы туралы хабар береді. Ұры - патшайыммен кездесу кезінде хатты маңызды емес хатқа ауыстырған және содан бері оның мазмұнын патшайымды шантаж үшін пайдаланған адал емес министр Д. Дюпин Г жасаған екі қорытындымен келіседі: хат әлі жарияланбаған, өйткені бұл әлі орын алмаған белгілі бір жағдайларға әкеледі; және Д оны қол жетімді етіп, кез келген уақытта жариялауға дайын болуы керек. Полиция хатты іздеу үшін Д-дің үйін (осы кездегі париждік сөзді қолдануды сақтай отырып, "мейманхана" деп аталады) және адамды мұқият тексерді, оның ішінде жиһаздарды, қабырғаларды және кілемдерді кез-келген жасырын жерлерді тексеруді қамтыды, бірақ ештеңе таппады. Дюпин Г мен оның адамдарына іздестіруді қайталауды ұсынады және Г беретін хаттың сипаттамасын сұрайды. Бір айдан кейін полиция өздерінің күш-жігеріне ештеңе көрсете алмады және ренжіген G хатты табуға көмектесетін адамға 50,000 франк төлейтінін мәлімдейді. Дюпин Г-ге сол сомаға чек жазуды айтады; Дюпин хатты жазу үстелінен шығарып, қуаныштан Г-ді патшайымға қайтару үшін жүгіреді. Содан кейін Дюпин баяндамашыға полиция іздестіру кезінде қарсыласының психологиясын ескеруге болмайтынын түсіндіреді, ол сыныптастарының ойлау әдістерін пайдаланып, Odds and Evens ойынында барлық түйіршіктерді жеңу үшін бір кездері білген мектеп оқушысымен салыстырады. Полиция хаттың саяси жағынан сезімтал екендігін ескеріп, Д оны жасыру үшін көп күш жұмсайтынын болжаған еді; Дегенмен, Дюпин оның орнына оны ашық жерде жасыратынын болжады. Ол Д-ге үйіне барып, көзін жасыл көзілдіріктің артына жамылып, бөлмелерді жасырын тексеруді ойлап тапты. Шатырдың жанында арзан карточкалар тігілген, оның бір ойығында кіршік, жартылай жыртылған хат бар еді. Дюпин бұл жоғалған хат екенін анықтады, оны Д сыртына қарай бүктіріп, қайтадан адрестеп, мөрмен бекітіп, табиғатын жасыру үшін зақымдады. Ол кетіп бара жатқанда, келесі күні қайтып келуге сылтау ретінде, өзінің тыныштандыратын қорабын қалдырды. Екінші рет келгеннен кейін көп ұзамай көшеде тәртіпсіздік орын алды, ол алдын ала келісілген. Д алаңдаған кезде Дюпен хатты алып, оны өзі дайындаған көшірмемен ауыстырды. Дюпен хатты ашық түрде ұстап алуға тырыспады, өйткені Дюпэн оны өлтіреді деп қорқады. Ол патшаны саяси жағынан қолдайтындықтан және Д-ге қарсы ескі кек сақтағандықтан, ол Д-нің дубликатты шантаж схемасында пайдалануға тырысатынын және осылайша өзінің құлдырауына әкелетінін үміттенеді. Д-ді бос қалдырып, оны қорлаудың орнына, Дюпин Проспер Жолио де Крепиллонның "Атрее и Тиесте" пьесасынан үзінді жазып, түпнұсқаны алғанын білдірді: Un dessein si funeste, / S'il n'est digne d'Atrée, est digne de Thyeste ("Егер мұндай зұлым жоба Атрейге лайық болмаса, ол Тиестеге лайық").

Жариялану тарихы

Бұл әңгіме алғаш рет 1844 жылдың желтоқсанында Филадельфияда Кэри мен Харт баспасынан шыққан "The Gift: A Christmas and New Year's Present for 1845" кітабында жарияланды. По оның алғашқы басылымы үшін 12 доллар гонорар алды. Кейіннен ол 1845 жылғы Эдгар А. Поның "Әңгімелер" жинағына қосылды.

Талдау

По Сенекаға жатқызылған "Nihil sapientiae odiosius acumine nimio" ("Даналыққа шамадан тыс өткірліктей жаман ештеңе жоқ") эпиграфы Сенеканың белгілі туындыларында табылған жоқ. Ол Петрарканың "De remediis utriusque fortunae" трактатынан алынған. По, бұл сілтемені Сэмюэл Уорреннің "Жыл сайын он мың" романынан алған болуы мүмкін. Дюпен кәсіби детектив емес. "Ру Моргтағы кісі өлтірулер" повесінде Дюпен осы істі көңіл көтеру үшін қабылдайды және ақшалай сыйлықтан бас тартады. Алайда, "Жоғалған хат" повесінде Дюпен осы істі қаржылық пайда және жеке кек алу үшін қолға алады. Ол шындықты іздеуге ұмтылмайды, бұл ұрланған хаттың мазмұны туралы мәліметтің болмауымен нақтыланады. Дюпеннің құпияны шешудегі жаңа тәсілі – қылмыскермен өзін теңестіруге тырысу. Министр мен Дюпеннің ой-қиялы тең, олар математик және ақын қабілеттерін үйлестіреді, ал олардың зиялы шайқасы тоқтап қалу қаупі бар. Дюпен моральдық күшінің арқасында жеңіске жетеді: министр "принципсіз", басқалардың кемшіліктерін пайдаланып билікке ие болатын шантажші. "Жоғалған хат" Дюпеннің әртүрлі орталарды аралау сапарын аяқтайды. "Ру Моргтағы кісі өлтірулер" повесінде ол қала көшелерімен жүреді; "Мари Роже туралы құпия" повесінде ол кең далада болады; ал "Жоғалған хат" повесінде ол жабық, жеке кеңістікте жүреді. Француз тіл білгірі Жан-Клод Милнер Дюпен мен Д— ағайынды екенін, Атрей мен оның егіз інісі Тиестке жасалған соңғы сілтемеге сүйене отырып, болжайды.

Әдеби мәні және сын

1944 жылдың мамыр айында, алғашқы жариялануға аздай қалғанда, По Джеймс Рассел Лоуэллға "Жоғалған хатты" "менің ой-қиялыммен байланысты әңгімелерімнің ең жақсысы деп санаймын" деп жазды. 1845 жылы "The Gift" журналында қайта басылғанда, редакторы оны "бір адамның екі ойын арасындағы ерекше ойынды бейнелейтін ең орынды мысалдардың бірі" деп атады. Поның әңгімесі 1960-1970 жылдары әдебиет теорияшылары арасында пікірталас тудырды. Жак Лакан "Ecrits" еңбегінде патшайымның хатының мазмұны әңгіме үшін маңызды емес екенін, ал белгінің (хаттың өзі) дұрыс "орны" оның бар және орын ауыстырылатын символдық құрылыммен анықталатынын, бірінші министр, содан кейін Дюпен арқылы анықталатынын айтты. Жак Деррида Лаканның "Le Facteur de la vérité" ("Шындықты жеткізуші") тұжырымына жауап беріп, Лаканның структуралистік болжамдарына күмән келтірді. Лаканның айтуынша, үшбұрышты қарым-қатынастар әңгіменің негізі болып табылады, бірақ шындығында, олар басқа құрылымдалған қарым-қатынастардан гөрі негізгі емес. Деррида Лаканның тұжырымын тағы бір структурализм ретінде қарастырады, ол әңгімеге соңғы, іргелі шындықты орнатуға тырысады. Шын мәнінде, Дерриданың пікірінше, әңгімедегі ешбір құрылымдық схема басқаларынан артық негізді емес. Лаканның структуралистік оқуы және Дерриданың деконструктивті оқуы Барбара Джонсонның жауабын тудырды, ол хаттың бастапқыда патшайымға тиесілі екенін, фаллустың орнына қолданылатынын ұсынды. Дональд Пиз Лаканның "жазуды" "мәңгілік" кастрацияға қарсы "әдеби" мазмұнның "жетіспеушілігі" ретінде қарастыратынын айтады, сондықтан әйелдік иіс сезіледі. Басқаша айтқанда, тілмен ауыстырылған кемшіліктің "иесі" иеленушіні "ол" иеленгенін ойлаған кемшілікпен теңестіреді. Осылайша, әйелдік кемшіліктің иеленуінің қателігінің "әсері" ретінде бар (еркектік әсер ретінде?) хаттың үздірілмейтін ұрлануынан. 1980 жылдардың ортасына дейінгі пікірталастар "Қорылған По" атты пайдалы, бірақ толық емес жинақта жинақталған. Мысалы, бұл жинаққа Ричард Халлдың Мишель Фуконың еңбегіне негізделген оқуы кірмейді, онда ол ""Жоғалған хат" - суретшілердің қадағалаудан қашуы мүмкін емес деген метатілдік талапты сұраққа салу үшін жақсы мәтін, өйткені бұл поэзияның қадағалаудан басымдығы туралы әңгіме" дейді. Славой Жижек: "Ендеше, хат неге әрқашан өз орнына жетеді? Неге кейде ол сонда жетпей қалуы мүмкін?" Холлис Роббинс Дерриданы "Жоғалған хатты" оқыған кезде "Императордың жаңа киімдері" оқыған кезде патриотизмге көз жұмып қарағаны үшін сынады: "Дерриданың пікірінше, Поның да, Андерсеннің де әңгімесінде ерлігі қауіпте болған, әдетке батып, тиімсіз мемлекеттік қызметкерлермен қоршалған патша бейнеленген. Оны анық көре білетін адам құтқарады. Екеуі де патшаны одан әрі ұятқа қалдырмайды. Патшаның құлдырауы мүмкін емес".

Бейімделулер

1948 жылы NBC Университет театры Адольф Менжудың С. Огюст Дюпен рөлінде ойнаған бейімделуін көрсетті. "Ұрланған хат" 1950-ші жылдардағы "Саспенс" телесериалының бір эпизодына бейімделді, бірақ оқиғалар тікелей ретпен баяндалды. 1995 жылы оқиға балалар телебағдарламасы "Уишбон"ның бір бөліміне бейімделді. Эпизод "Ұрланған қағаз" деп аталды. 2013 жылы Ланс Тейттің оқиғасының театрлық бейімделуі жарияланды. Ава Каридад "Ұрланған хат" бір актілік пьесаға өте ыңғайлы" деп жазды.