Кіріспе

1888 және 1895 жылдар аралығында болған Гавай аралдарындағы көтерілістердің бір бөлігі – Уилкокс көтерілістері. 1888 жылы қарулы көтеріліс, 1889 жылы көтеріліс және 1895 жылы Роберт Уильям Уилкокс басшылығымен монархияны құлатуға қарсы төңкеріс болып өтті. Бұл көтерілістер 1888 және 1889 жылдары қабылданған «Штықтың конституциясына» қарсы және 1895 жылы монархияны құлатуға қарсы бағытталған еді. Уилкокс Гавай Королдығының монархиясына адал патшалықшыл саналды. Уилкокс көтерілістері Гавай аралдарындағы көтерілістердің бір бөлігі болды.

Уилкокс бүлігі

Бұл жоспар Гавайи патшасы Дэвид Калакауаны құлатып, оның орнына оның қарындасын мемлекеттік төңкеріс арқылы билікке келтіруді мақсат еткен.

Өмірбаян

1887 жылы заң шығарушы орган мен патша арасындағы саяси шиеленістің күшеюіне жауап ретінде, ішкі істер министрі Лоррин А. Терстон бастаған үкімет министрлері, Гонолулу атқыштарының қолдауымен, патша Дэвид Калакауаны «Штықтың конституциясын» қабылдауға мәжбүр етті. Конституция азиялықтарды сайлау құқығынан айырды, сонымен бірге сайлау құқығын бай гавайлықтар, американдықтар және басқа еуропалықтармен шектеді. Патшаның өкілеттіктері де айтарлықтай шектелді. Негізінен, ақ емес қарапайым халықтың құқықтары мен билігін шектеген жаңа конституцияға наразылық күшейді. Калакауаның қарындасы, ханшайым Лилиуокалани және оның әйелі, королева Капиолани, Ұлыбританияда бұл жаңалықты естігеннен кейін бірден королева Викторияның Алтын юбилейінен оралды.

Сюжеті мен нәтижесі

1887 жылы сәуірде ханшайым Лилиуокалани Калакауа делегациясының құрамында Виктория патшайымының Алтын мерейтойына қатысты. Мерекелік шаралардан кейін делегация Калакауаға өлім жазасымен қол қоюға мәжбүр етілген Байонет конституциясы туралы білді. Еуропаға жоспарланған сапар тоқтатылып, делегация Гавайиге қайтып оралды. Лилиуокалани ағасы Калакауаның патшалыққа лайықты емес деп ойлады. 1887 жылдың қазан айында, Лилиуокаланимен шамалас уақытта Калакауаның алыс туысы, гавайлық офицер және итальян әскери қызметкері Роберт Уильям Уилкокс Гавайиге оралды. Уилкокс жаңа конституцияға қол қойылғаннан кейін оқу бағдарламасына қаржы тоқтаған соң оралды. Уилкокс, Чарльз Б. Уилсон, ханшайым Лилиуокалани және Сэм Ноулейн Калакауа патшаны құлатып, оның орнына оның қарындасы Лилиуокаланиді тағайындауды жоспарлады. Олар Иолоани казармасында 300 гавайлық құпия серіктерін және Корольдік гвардиямен келісімді жасырды, бірақ 1888 жылдың қаңтарында, көтеріліс басталуға 48 сағаттан аз уақыт қалғанда, жоспар кездейсоқ ашылды. Ешкім сотталған жоқ, бірақ Уилкокс жер аударылды. 1888 жылдың 11 ақпанында Уилкокс Гавайиден Сан-Францискоға аттанды, әйелімен бірге Италияға қайтуды ниеттенді.

Екінші сюжет

Лилиуокалани ханшайымына миссионерлік партия, олар оның бауырына Байонет конституциясын күштеп таңған, бірнеше рет тәжді ұсынды, бірақ ол өзінің бауыры сияқты әлсіз қуыршақтай болады деп ойлап, ұсыныстарды түгелдей қабылдамады.

1889 жылғы Уилкокс көтерілісі

1887 жылы заң шығарушы орган мен патша арасындағы саяси шиеленістің күшеюіне жауап ретінде, ішкі істер министрі Лоррин А. Терстон бастаған үкімет министрлерінің тобы, қарулы жасақтардың қолдауымен, Дәуіт Калакауаны 1887 жылғы Гавай Корольдігі Конституциясын қабылдауға мәжбүр етті. Конституция азиялықтарды сайлау құқығынан айырды, ал сайлау құқығын бай гавайлықтарға, американдықтарға және басқа еуропалықтарға ғана шектеді. Патшаның өкілеттіктері де айтарлықтай шектелді. Гавайлық офицер және итальян әскери қызметкері Роберт Уильям Уилкокс 1889 жылдың 30 шілдесінде монархтың басқару билігін қалпына келтіру мақсатында көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс патшаның ʻИолани сарайында болмауынан (жаңа конституцияны қабылдау үшін қажет болғандықтан) және Гонолулу атқыштарының араласуынан сәтті болмады. Уилкокс мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталды, бірақ айқын кінәлі екеніне қарамастан ақталды.

Бурлесктік құпия

Бурлесктік заговор "Қом қапшығы оқиғасы" деп те аталады. Заговордың аты, Бурлеск, негізінен Корольдіктің маршалы Чарльз Уилсонды еш себепсіз Корольдікті жоғары дабыл күйге келтіріп алданып қалғандай етіп көрсету үшін мазақ ету мақсатында болды.

Өмірбаян

Лилиуокалани патшайым билікке келгеннен кейін, Гавай корольдігінің Ұлттық либералдық партиясының мүшелері Байонет конституциясын жоюға назар аудармағаны үшін оған наразылық білдірді. Уилкокс 1892 жылы Джон Эдвард Буш, Волни В. Эшфорд және Дж. У. "Белловинг" Бипиканды қоса, Гавай патриоттық лигасы деген ұйым құру арқылы тағы бір қастандық ұйымдастырды. Осы топтың ниеті монархияны құлатып, республика құру болды.

Құм мүшесі оқиғасы

Уилкокс пен Буштың сөздері Чарльз Уилсонның назарын аударды. Ол өз агенттерін топқа сіңіріп, Лиганың қызметі туралы оған хабар берді. 1892 жылдың наурыз айында Уилсонға төңкеріс жақын арада болатыны туралы мәлім болды. Оған жауап ретінде ол Королдық мемлекетін жоғары дабылға келтіріп, ʻИолани сарайын құм қаптармен нығайтты (содан оқиғаның аты шықты), бұл әрекет төңкеріс талпынысын тиімді түрде жоққа шығарды. Королдықтың жабылуына жауап ретінде Лига төңкерістен бас тартып, ешқандай оқиға болмады. Халыққа жоғары дабылдың себебі түсініксіз болды, себебі ешқандай қақтығыс болған жоқ, бұл Уилсонды ойсыз параноик ретінде көрсетті (соның салдарынан бұл құпия жоспардың аты қалыптасты).

Салдары

Уилсон 20 мамырда Лигаға шабуыл жасап, оннан астам заговоршыны, оның ішінде Уилкоксты, үкіметті құлатуға қастандық жасағаны үшін тұтқындады және түрмеге қамады. Уилкокс 36 күн түрмеде отырды, бірақ сотталмады және босатылды. Патшайымның кеңесшілері бұл қастандықтың әшкереленуі оны қауіпсіз етеді деп ойлады. Лилиуокалани бұл қастандықты 1887 жылғы Конституцияны жоюды талап ететін көптеген талаптардың бірі ретінде қабылдады, содан кейін ол 1893 жылғы Конституцияны жазды.

1895 Гавайидегі қарсы революция

1895 жылы Уилкокс тағы бір әрекетке қатысты, бұл жолы Гавайи Республикасын құлатуға және Лилиуокаланиді билікке қайтаруға бағытталған. Патшалық жақтастар Калифорния штатының Сан-Франциско қаласынан Гонолулудағы құпия орынға қару-жарақ пен оқ-дәрілерді әкелді. 1895 жылдың 6 қаңтарында сол жерде патшалық жақтастардың тобы жиналып, үкіметтік ғимараттарды күтпеген шабуылмен басып алу жоспарларын жасады. Полиция жасағымен ерте кездесу Гонолулу қаласын сарсаң қалдырды және жоспарлар патшалық жақтастардың жылдам жеңіліске ұшырауы салдарынан тоқтатылды. Уилкокс тұтқындалғанға дейін бірнеше күн тауларда жасырынды. Аннексияны қолдамағандардың бірінің ұлы қаза болды. Келесі аптада бірнеше шайқас болды, нәтижесінде жетекші заговоршылар мен олардың ізбасарлары қолға түсті. Үкімет Лилиуокаланидің жеке резиденциясы – Вашингтон Плейсте қару-жарақ, оқ-дәрі және оның қатысуын көрсететін құжаттар тапты деген хабар бар.

Уилкокстың қарсылық көрсетуі

Бірнеше жыл өткен соң, Уилкокс соңғы көтерілісінен кейін Гавайи Тәуелсіз партиясын құрды, кейіннен оған "Үй билігі партиясы" деген ат берілді және заң шығарушы органда көпшілік орындарды жеңіп алды. Уилкокс 1900 жылдың 6 қарашасынан 1903 жылдың 3 наурызына дейін Конгресс депутаты болып сайланды және Гавайи құқықтары мен тәуелсіздігі үшін, сондай-ақ аннексияға қарсы күресті. Бірақ губернатор Санфорд Б. Доулдың (вето құқығымен) және "Үй билігі" партиясы арасындағы шиеленіс заңдардың қабылдануына кедергі келтірді. Уилкокс қызметтен кеткен жылы қайтыс болды. Уилкокс Гавайи егемендігі қозғалысы тарапынан қаһарман ретінде құрметтеледі.