Кіріспе

Анунд Якоб немесе Яков (швед. Anund Jakob; шамамен 25 шілде 1008/10 – шамамен 1050) – 1022 жылдан шамамен 1050 жылға дейін Швеция королі. Ол 1008 немесе 1010 жылдың 25 шілдесінде король Олоф Скотконунг пен королева Эстридтің ұлы Якоб ретінде дүниеге келген деп саналады. Швеция патшалығының екінші христиан королі болғандықтан, оның ұзақ және ішінара даулы билігі христиан дінінің кеңіреюіне және Скандинавиядағы билік тепе-теңдігіне ықпал етуге жасалған көптеген әрекеттерге куә болды. Ол билік еткен жылдар бойы Норвегия монархиясын қолдау арқылы Скандинавиядағы Данияның күшейіп келе жатқан гегемониясын әлсіретуге тырысты. Сонымен қатар, ол Киев Русіндегі өз күйеу інісі Ярослав Зиялының билігін де қолдады. Ол туралы неміс және скандинавия тарихи дереккөздерінде жағымды пікірлер кездеседі. Оның билігі викинг дәуірі мен орта ғасырлардағы Швециядағы ең ұзақ биліктердің бірі болды.

Кiру

Анунд Якобтың билік етуінің негізгі деректері – Бремендік Адамның дерлік замандас шіркеулік хроникасы және 12-13 ғасырлардағы бірнеше норвегия тарихтары, әсіресе Снорри Стурлусонның «Хеймскрингла» еңбегі. Адам мен Снорри екеуі де Анунд Якобтың әкесі Олоф Скотконунның (шамамен 995–1022) билігінің соңында өзінің поддандыларымен қиындыққа тап болғанын хабарлайды. Адамның сөзіне қарағанда, әлі де христиан дінін қабыланбаған Свеаланд халқы ынталы христиан патшаны Вестергётландқа көшуге шақырған. Ал Снорри, Олоф патшаның билігінің жоғарылығы шведтерді оған қарсы көтерілуге итергенін, соның салдарынан оның жас ұлы Якоб патша ретінде жарияланғанын айтады. Шведтер оны Швецияның билеушісі етіп сайлауға келгенде, халық оның скандинавиялық емес атына наразылық білдірді. Содан кейін оған Анунд есімі берілді. Олоф пен Анунд Якоб ақырында келісімге келді: Олоф өмірінің соңына дейін патшалық атағын сақтап қалуға тиіс еді, бірақ Анунд Якоб бірлесіп билеуші болып, мемлекеттің бір бөлігін басқаратын болып, Олоф одан әрі мәселе тудырса, шаруаларды қолдауға міндетті болды. Снорридің хронологиясы бойынша бұл шамамен 1019 жылы болды. Үш жылдан кейін Олоф қайтыс болып, Анунд Якоб жалғыз билеуші қалды.

Саяси күн тәртібі

Швецияның жергілікті тарихшылары 1250 жылға дейінгі билеушілер туралы аз ғана естелік сақтап қалған, бірақ Анунд Якобты қатал билеуші деп сипаттайды. Вестготия заңына (шамамен 1240 жыл) қосылған патшалар тізімінде оның «Көлкөмір өртеуші» (Kolbränna) деген лақабы болғаны айтылады, себебі ол қарсыластарының үйлерін өртеп тастауға бейімділік танытқан. Бұл орта ғасырлық Швецияда билікке қарсы шыққандардың үйлерін заңмен өртеу практикасымен байланысты болуы мүмкін. Адам Бремен оның мінезі туралы басқаша пікір білдіреді: «Шүбәсіз, ол жас болған, бірақ ол барлық алдыңғыларынан даналық пен ізгілікте басым түсті. Анундқа сияқты швед халқының сүйікті патшасы болған жоқ». Норвегия сагалары оның корольдік норвегиялық туыстарына деген достық және көмекші қатынасын ерекше атап көрсетеді. Анунд Якоб Орталық Швециядағы Сигтунада монета соғуды жалғастырды; алайда, оның билігі кезінде монета шығару тоқтатылып, тек 12 ғасырдың соңында I Канут патша қайта бастады. Снорри Анунд Якоб билеген аймақтардың арасында Орталық Швеция, Вестергётланд және Смоландты атады, бірақ оның Швеция туралы түсініктеріне жоғары орта ғасырлардағы жағдайдың әсер еткен болуы мүмкін. 1040 жылдардағы бір өлең норвегиялықтардың даниялықтар мен шведтерге қарсы шайқасын сипаттайды, ол Геаттардың бір бөлігі Анунд Якобтың туында болғанын көрсетеді: «Геаттық қалқан мен зәрлік / мен шайқастан әкелдім». Адам Бременнің мәлімдемесіне сәйкес, Анунд Якобтың билігінде христиан діні кеңінен тарады, 1030 жылға дейін Вестергётландтағы Скара епископы Тургот басқаруымен миссионерлік жұмыс жүргізілді, содан кейін Готскалк оны алмастырды. Екеуі де Гамбург-Бремен архиепископтығымен тағайындалды. Алайда, Готскалк Германияда қалуды ұнататын белсенді емес шіркеу басшысы болды. Ағылшын миссионері Сигрид бұл орынды біршама толтырды. Норвегиялық базадан ол Швецияға, Гёталандқа және «солтүктік жердің арғы жағындағы барлық аралдарға» сапар жасады. Король Анунд Якобтың саяси мақсаты Скандинавиядағы күш тепе-теңдігін сақтау болды, сондықтан ол 1020 және 1030 жылдары Дания және Англия королі I Кнутқа қарсы Норвегия корольдері II Олаф (Әулие Олаф) және I Магнусты қолдады. Снорридің айтуынша, 1025 жылы Олафпен дау туған кезде Кнут Анунд Якобты бейтарап етуге тырысты, оған құнды сыйлықтар мен достық ұсыныстар жіберді. Алайда, елшілер Анунд Якобтың Олафқа деген берілгенін байқады, ол оның әпкесі Астридке үйленген еді. Шындығында, Анунд Якоб үлкен сүйемелдемемен Кунгахеллаға сапар жасады, онда ол Олафпен достық келіссөздер жүргізді. Біраз уақыттан кейін, Кнут өзінің ағылшын патшалығын басқаруға кеткен кезде Олаф Шелландқа шабуыл жасап, оны қиратты, ал Анунд Якоб Свеаландтан флотпен Сканнияға шабуыл жасады. Одақтастар күштерін біріктіріп, 1026 жылы Англиядан басым флотымен оралған Кнутты күтті. Кейінгі скандинавтық есептер өте сенімді болмаса да, соғыс туралы кейбір мәліметтер заманауи скальд өлеңдерінде айтылады және Анунд Якобтың араласуын растайды.

Хелгео шайқасы

Снорридің Хелгеа шайқасы туралы баяндауына сәйкес, швед және норвегиялық флоттар Сканнияның шығыс жағалауындағы Хелгео сағасына жетті. Олар бұлақ сағасына жақын жерде ағаш бұтақтары мен шөптерден бөгет жасап, тұзақ құрды. Кнуттың флоты жақындағанда, бөгет бұзылды, ал судың ағып кетуі мен жүзіп тұрған ағаштар Дания флотында тәртіпсіздік тудырды. Бірақ көп ұзамай даниялық кемелер шведтер мен норвегиялықтарға қарсы тұруға дайын болды. Жаудың басымдылығына қарамастан, Анунд Якоб пен Олаф шегінді. Кейін Олаф өзінің сүйіктілерімен бірге Смоланд пен Вестергётланд арқылы Норвегияға қайта оралды. Хелгеа шайқасының нақты жағдайлары тарихшылар арасында әртүрлі деректерге байланысты талқыланып келді. 1025 жылы (кейбір деректерде 1026 жыл) Англо-саксон жылнамасында былай делінген: «Бұл жылы Кнут патша флотымен Данияға, қасиетті өзеннің [Хелгео] жанындағы аралға келді; оған қарсы Ульф пен Эйлаф, Швециядан құрлық және теңіз арқылы үлкен күшпен келді. Кнут патшаның жағынан даниялық және ағылшын сарбаздарының көп саны қаза тапты, ал шведтер шайқас алаңын басып алды». Ульф пен Эйлафтың (вероятно, Анунд Якобтың бағынышты офицерлері) кім екені белгісіз – олар швед немесе геат ақсүйегі Рагнвальд Ульфссонның ұлдары болған осы есімді екі бауырмен бірдей болуы мүмкін. Сонымен қатар, олар ағылшын-даниялық Ульф Ярл мен оның інісі Эйлаф болуы да мүмкін, себебі кейбір кейінгі деректерде Ульф соғыста швед-норвегиялық жақта болғаны айтылады. Сигват Тордарсонның замандас скальдикалық өлеңі Снорридің айтқандарымен ішінара сәйкес келеді, ол Кнут швед шабуылын тойтарғанын немесе тоқтатқанын (Svíum hnekkðir Þu) және өзінің мемлекетін екі патшадан қорғағанын мәлімдейді. Алайда, бұл Кнутты мақтауға арналған өлең, сондықтан ол әділ дерек көзі емес. Сондықтан Анунд Якоб пен Олаф Кнуттан жеңіске жеткені немесе жеңілгені толыққанды белгісіз. Тіпті, бұл шайқас солтүстік-шығыс Уппландта, орта ғасырларда Хельга деп аталған өзеннің жанында болған деген болжам бар. Бұл гипотезаға сәйкес, бұл орын Снорридің баяндамасындағы топографиялық ерекшеліктерге шығыс Сканниядан гөрі жақсы сәйкес келеді. Осылайша, соғыстың нәтижесі екі деректе де нақты емес. Алайда, швед-норвегиялық шабуыл сәтсіз аяқталғаны анық, себебі Кнут өзінің мемлекетінің билеушісі болып қалды және 1027 жылы Римге қажылық жасауға мүмкіндік алды. Данияға қайтып келе жатып, ол хат жазып, өзінің патшалығы мен өмірін тартып алуға тырысқан, бірақ Құдай оларды күштен айырғандықтан сәтсіз аяқталған халықтармен және елдермен бейбітшілік орнатуға ниеттенгенін айтты. Келесі жылы Олаф II Норвегиядан қуылды, ал Кнут оның орнына үстемдікке ие болды. Кнут сол жылдары шведтердің бір бөлігіне де патшалық құрған. Осы кезеңде Швеяландта Кнуттың есімімен монеталар соғылды. Мұның бәрі Меларен көлінің маңындағы халықтар Анунд Якобты біраз уақытқа қуғандығын және Кнутты билікке көтергендігін көрсетеді. Орталық Швецияда қысқа мерзімге Данияның билігі болуы мүмкін деген мәселе кең пікірталас тудырды. Бір жағынан, Кнуттың монеталары ағылшын-даниялық монеталардан механикалық түрде көшірілген болуы мүмкін, бірақ екінші жағынан, көптеген нумизматтар монеталар көшірме ретінде қарастырылмайтындай жасалғанын дәлелдеді. Қызығы, Сигтунадан швед патшасы Олаф Скотконунның Англия королі болғанын көрсететін монеталар да табылған. Қалай болғанда да, король Анунд Якоб шамамен 1030 жылы қайтадан билікке келді.

Магнус жақсыны қолдау

Кнуттан қуылғаннан кейін Норвегияның Олаф II ұлы Магнуспен бірге Швеция арқылы Киев Русіне барды. 1030 жылы ол тағын қайтаруға тырысты. Анунд Якоб оған 400 дағдылы сарбаздық күш берді және өз мемлекетінен мүмкіндігінше көп адамды жинауға рұқсат берді. Олафтың жоспары, әдетте, Эресуннаға жақын орналасқан Дания флотын айналып өтіп, сол кездегі Норвегияның Нидарос астанасын Жемтланд арқылы тікелей басып алуға тырысу болған сияқты. Снорри Стурлусон Анунд Якобтың Олафқа Даларнаның қиын-қыстау аймақтары арқылы сол кездегі Норвегияның Херједален провинциясына жол көрсетушілерді ұсынғанын айтады. Бірақ Олаф 1030 жылы Стиклестад шайқасында норвегиялық шаруалар әскерімен шайқасып қаза тапты. Бес жылдан кейін оның ұлы Магнус Русьтен Швециядағы Сигтунаға келіп, Анунд Якобтың қарындасы Астрид Олофсдоттермен кездесті. Снорридің баяндамасына сәйкес, бірнеше замандас скальд өлеңдерімен расталған Астрид Ханграрда Магнустың ісін қолдады. 1035 жылы Хельсингланд арқылы Норвегияға жорық жасаған Магнус көптеген швед жауынгерлерін жинады. Бұл жорық сәтті аяқталды және талапкер патша (Магнус I, Магнус Жақсы) деп жарияланды. Сол жылы Ұлы Кнут қайтыс болды, ал оның ұлдары оның қабілеттеріне жете алмады. Соңғысы Хартакнут 1042 жылы қайтыс болғаннан кейін Магнус Данияны да мұра етті. Анунд Якобтың скандинавиялық билік тепе-теңдігін сақтау саясаты күн тәртібінің өзгеруінен көрінеді. Анунд Якоб Кнуттың туысы Свен Эстридсенді өсіріп-бағып, оның Дания тағына деген талабын қолдады. Снорри мен Бремендік Адамның айтуынша, Свен Данияда билігін орнатуға бірнеше рет тырысты, бірақ әр жолы король Магнус оны жеңді. Әр жеңілістен кейін ол Швецияда Анунд Якобтың қорғауына ішін тыныштырды. Магнус 1047 жылы қайтыс болып, Норвегияны өзінің туысы Харальд Хардрадаға мұра етті, ал Свеннің Дания тағына құқығы мойындалды. Осыған қарамастан, Свен мен Харальд арасында жаңа соғыс басталды, онда Анунд Якоб Свенді қолдауын жалғастырған сияқты. Анунд Якоб қайтыс болған кезде де бұл күрес тоқтамады.

Шығыс саясаты

Ресейлік "Нестор жылнамасы" 1024 жылы алтын жамылғы киген "варяг князі" Якунның шведтермен бірге шығысқа қарай Балтық теңізінің арғы жағына экспедиция ұйымдастырғанын айтады. Ол Черниговтың Мстиславқа қарсы шайқаста Ярослав I Ұлыға (Анунд Якобтың құдайы) әскери күшпен көмектесті. Шайқас дауылды кезде өтті және одақтастардың жеңілісімен аяқталды, содан кейін Якун теңіз арқылы қайтып келді. Швед академиясының Гудмунд Йоран Адлербет (1802) пікірінше, Якун король Анунд Якобтың өзі және ол соқыр болған. Басқа нұсқа бойынша, Якун есімі сол дәуір тарихында белгілі емес Хокан есімді адамға сәйкес болуы мүмкін. Анунд Якоб Балтық халқынан – Семигаллиандардан (немесе Йнгвар сагасында Балтық Сеймалирлерінен) салық жинады. Бұл тайпа біраз уақыттан бері Олоф Скотконунгке салық төлеуден бас тартып келгендіктен, Олоф салық жүйесін қайта орнату үшін ұлы Анунд Якоб пен Ингварды жіберді. Олар үш кемемен Семигаллиан басшыларын шведтерге салық төлеуді жалғастыруға көндіру үшін келді, себебі Балтық аймағындағы осы тайпалар ғана салық төлеуден бас тартқан. Көптеген Семигаллиан басшылары мен олардың патшасы Швецияға салық төлеуге келісті. Ингвардың ықпалды сөйлеуінің арқасында Семигаллиандар мен шведтер келісімге келді. Алайда, Семигаллианның үш басшысы салық төлеуден бас тартып, шведтерді қуу үшін әскерлерін жинады. Содан соң соғыс болды, онда шведтер жеңіске жетті. Семигаллиан патшасы Анунд Якоб пен Ингварға бүлікшілерді жеңу үшін әскер берді, ал ең іріткілі Семигаллиан көшбасшысы тұтқындалып, дарға асылды. Қалған екі басшы қашып кетті. Викингтер немесе шведтер соғыстан кейін Семигаллиан бүлікшілерінен көптеген алтын, күміс және құнды заттарды тартып алды. Ингвар патшадан кейін Швециядағы ең қуатты басшыға айналды. Олоф Скотконунг соғыстан кейін Семигаллиандардан салық алды. 1040 жыл шамасында Ингвар басқарған шығысқа қарайғы үлкен швед викингтері экспедициясы болды, осы экспедиция туралы Орталық Швециядан көптеген руналық тастарда айтылған. Жазбалардан көрініп тұрғанындай, бұл экспедиция Серклендте (Ресейдің оңтүстік-шығысындағы мұсылман елдері) апатты жағдайда аяқталды. Исландия сагаларының бірінде осы экспедиция туралы фантастикалық егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген.