Кіріспе
Гавайи тәуелсіз партиясы (кейіннен тәуелсіз үй билігі партиясы деп аталды) – 1900 жылдан 1912 жылға дейін Гавайиде белсенді болған саяси партия. Осы кезеңде Гавайи АҚШ-тың бақылауында болды және Гавайи территориясы ретінде басқарылды. Партияны Роберт Уилкокс 1898 жылы Ньюлендс резолюциясы арқылы Гавайи аралдарын аннексиялаудан және 1900 жылы Гавайи органикалық заңымен Гавайи территориясын құрудан кейін бірден құрды. Партияның мақсаты – тума гавайиліктердің құқықтары мен мүдделерін қорғау және олар үшін жақтаушылық ету болды. Көптеген гавайиліктер сол кезде Гавайидегі Демократиялық партияның да, Республикалық партияның да оларды тиімді түрде өкілдік ете алмайтынына сенді.
The Hawaiian Independent Party (later renamed the Independent Home Rule Party), was a political party active in Hawaii from 1900 to 1912, during which time Hawaii was controlled by the United States and administered as the Territory of Hawaii. The Party was established by Robert Wilcox, immediately after the United States annexed the Hawaiian Islands with the Newlands Resolution in 1898 and established the Territory of Hawaii with the Hawaiian Organic Act in 1900. The party was formed to represent and advocate for the rights and interests of Native Hawaiians, many of whom were then inclined to believe that both the Democratic Party of Hawai‘i and Hawai‘i Republican Party were yet incapable of representing them.
Құрылу
1900 жылы 6 маусымда Роберт Уилкокс АҚШ материгінен Гавайиге оралды, ол Гавайи азаматтарының құқықтарын Органикалық заңға қосу үшін барған еді. Оралғаннан кейін Уилкокс Хуй Алоха ʻĀина және Хуй Калаиаина ұйымдастырған митингте сөз сөйледі, бұл екі Гавайидің басты саяси клубы еді. Ол сөйлеген сөзінде: "Монархияны қайта орнату туралы мәселе енді біз үшін мәңгілікке жойылды. Бірақ қазір біз дауыс бере алатын халыққа айналдық. Сіздердің барлығыңыз білесіз, осы елде үштен екі бөлігі дауыс бізге тиесілі."
Заң шығарушы орган
1900 жылғы алғашқы сайлауда биліктегі Республикалық партия (бұрынғы Реформа партиясы) территориялық басқару аясындағы сайлаушылардың демографиялық құрамын дұрыс бағаламады. Жаңа үкімет азиялықтарды, әйелдерді және басқа да азшылықтарды шеттетуіне қарамастан, сайлауға қабілетті сайлаушылардың санын арттырып, дауыс берушілердің көпшілігін жергілікті гавайиліктерге бұрды. "Үй билігі" партиясы ұлттық платформада Аумақтық Сенатта көпшілік партияға айналды. Аумақтық Өкілдер палатасында "Үй билігі" партиясы көпшілік орындарды алды, бірақ көпшілік емес, тек басымдық ғана болды. Олар Роберт Уильям Уилкоксты АҚШ Конгресінде территорияны өкілдік етуге жіберді. 1900 жылдың 11 қарашасында "Тәуелсіз үй билігі" партиясы ресми түрде құрылды, ал оны құраған екі аннексияға қарсы топ – "Хуи Алоха ʻĀина" және "Хуи Кālаиāина" ресми түрде таратылды. Жаңадан сайланған делегат ретінде Уилкокс тиімді емес екенін көрсетті. АҚШ Өкілдер палатасында Уилкокс ағылшын тілін нашар білуі және негізгі партиялардың (Демократтар мен Республикалықтар) ешқайсысымен де байланыс орната алмауы сынға ілікті. Сайлау кезінде ол умеренный тонды ұстанғанмен, "Үй билігі" партиясы кедергі келтіруші болып шықты және территориялық заң шығарушы органда прогресс болмауына кінәланды. Оның саяси қателіктерінің бірі – Уилкокстың "жалаңаш" заң жобасын қолдауы болды, бұл оған туған гавайиліктерінен үлкен қолдауын жоғалтты. 1901 жылғы Аумақтық заң шығарушы органы "Үй билігі" партиясының бақылауында болды және Гавайи тарихында тиімсіз және хаотикалық деп сипатталды, бірақ соңғы зерттеулер басқаша картинаны көрсетті. Осы кезеңде олар заң шығарушы органның екі палатасын да бақылады. Олар жергілікті халықтың мүддесін қорғайтын жаңа заңдар қабылдауға тырысты, олардың ішінде гавайилік таро фермерлері, Калаупапа мазасыздық ошағының пациенттері және 1900 жылғы Қытай қаласындағы өрт құрбандары бар еді. Барлығы Сенатқа елу бір, ал Палатаға жүз жиырма алты заң жобасы ұсынылды, бірақ екі палата да ратификация үшін тек он тоғыз заң жобасын ұсынды. Олар король Калакауаның тұсында басталган Гавай жастарын шетелде оқыту бағдарламасына ұқсас, кедей гавайилік студенттер үшін мемлекеттік қаржыландырылатын білім беру бағдарламасын құруды ұсынды. Сондай-ақ, биліктен қуылған патшайым Лилиуокаланиға зейнетақы төлеу және Гавайи корольдік мазарының жөнделуіне қаражат бөлу ұсынылды. Олар заң шығарушы органда ағылшын тілінің ғана қолданылуын талап ететін Органикалық актіні ескермей, аудармашының көмегімен гавайи және ағылшын тілдерін қолдануды талап етті. Бұл сессияда көптеген заң шығарушылар ағылшын тілінде еркін сөйлей алмады. Алайда олардың күнтәртібін республикашылар және территориялық үкіметтің тағайындалған мүшелері, әсіресе губернатор Санфорд Б. Доул кедергі келтірді. Осы сессияда "Үй билігі" партиясы басқаруды губернатордан бөліп, жергілікті билікті күшейтуге тырысты, Гавайиде алғашқы округтерді құратын заң жобасын қабылдады. Заң жобасы бес округ құратын еді: Луналило округі (Кауаи және Ниихау), Лилиуокалани округі (Мауи, Молокай, Ланаи және Кахуолаве), Кауикеаули округі (Гавайи, оның ішінде Хило, Пуна және Кау), Камехамеха округі (Гавайи, оның ішінде Хамакуа, Солтүстік Кохала, Оңтүстік Кохала, Оңтүстік Кона және Солтүстік Кона), Калохана округі (Оаху). Доул бұл округтік заң жобасын тұрақты сессияны ұзарта отырып, "қалталық вето" арқылы жеңіп шықты. Заң шығарушы жиналыс кейіннен өкіл Саймон Х. Хаахео ұсынған, азаматтық заңдардың 59-тарауының 814-бабын өзгерту туралы №15 заң жобасы бойынша кең ауқымды пікірталас болғандықтан, "Мысықтар заң шығарушы органы" деп аталды, бұл заң жобасы 1898 жылғы әйел иттерге меншік құқығына салық салуды жоятын еді. Бұл лақап атау "Үй билігі" партиясының қарсыластары оларды қорлау үшін пайдаланды, ал 1901 жылғы заң шығарушы органның қиындықтары кейінірек жергілікті гавайилік саяси басшылардың қабілетсіздігінің дәлелі ретінде пайдаланылды.
Құлдырау
1902 жылдың 10 шілдесінде ханзада Кухио жергілікті басқару партиясынан бөлініп, съезде болған делегаттардың шамамен жартысымен бірге одан шығып кетті. Ол қысқа ғұмырлы Хуэй Куокоа партиясын құрды. Бірақ, 1902 жылдың 1 қыркүйегінде Кухио Республикалық партияға қосылуға шешім қабылдады, Конгресске кандидат ретінде ұсынылып, саяси жағдайды түбегейлі өзгертті. 1902 жылдың 4 қарашасында өткен сайлау күні жергілікті басқару партиясы үшін ауыр соққы болды. Республикалықтар 26 заң шығарушы орынды жеңіп алды, жергілікті басқарушылар 9 орынға, ал демократтар бір орынға ие болды. Уилкокс қайтыс болғаннан кейін партия Чарльз Кахильяулани Нотлиді Кухиоға қарсы келесі он жыл бойы сайлауға түсірді, бірақ әр сайлауда жеңіліске ұшырады. Партия заңнамалық және округтік сайлауларда Республикалық партияға қарсы үнемі үстемдік жойды. Дегенмен, олар әр сайлауда кандидаттарды тікелей ұсынып келді. Мысалы, Мауи саяхаткері Уильям Пуноху Уайт 1902 және 1914 жылдар аралығындағы барлық сайлауларда жеңіліске ұшырап, алғашқы аумақтық заң шығарушы органға қысқа ғана уақытқа енгеннен кейін сенат орынды қайтаруға тырысты. Соңында 1912 жылы жергілікті басқару партиясы таратылды.
Алоха ина партиясы
1997 жылы Гавайидегі Алоха ʻАина партиясы UH би оқытушысы Вики Холт Такамине тарапынан үй билеу партиясын қайта жаңарту мақсатында құрылды. Партияның философиясы – табиғатты қорғау және ұлттық сезім.