Кіріспе

Еммунд Ескі немесе Эдмунд (швед. Emund den gamle; көне швед. Æmunðær gamlæ, Æmunðær gammal, Æmunðær slemæ; шамамен 1060 ж. қайтыс болған) – шамамен 1050-1060 жылдар аралығында Швеция королі болған. Оның қысқа билеу мерзімі шіркеу саясаты мәселелері бойынша Бремен архиепископтығымен туындаған даулармен және швед-дандық шекараның тарихи тұрғыдан даулы айқындалуымен ерекшеленді.

Таққа жол

Эмунд Швецияның алғашқы христиан билеушісі Олоф Скотконның ұлы болды. Оның анасы Балтық теңізінің оңтүстік жағалауындағы славян басшысының қызы Эдла еді. Оның Астрид және Холмфрид есімді екі туған әпкесі болды. Олофтың заңды әйелі Эстрид Оботриттерден туған Анунд Якоб пен Ингегерд оның жартылай бауырлары еді. 13 ғасыр тарихшысы Снорри Стурлусонның сөзіне қарағанда, Эстрид жаман мінезді болған және өгей балаларына дұрыс қарамайтын. Кейін Олоф патша Эмунды анасының славян туыстарының арасында тәрбиелеуге жіберді. Сол жерде ол христиан дінінен бас тартып алды. Олофтың орнына басқа ұлы Анунд Якоб келді, бірақ оның өзінің ұлдары болған жоқ. Снорридің айтуынша, 1035 жылы Эмунд Швеция мемлекетінің маңызды орталығы – Сигтунада билік етіп отырған. Дегенмен, басқа дереккөздер Анунд Якобтың сол кезде әлі тірі болғанын көрсетеді; Анунд пен Эмунд есімдері шатасқан болуы мүмкін. Немец шіркеу тарихшысы Адам Бремендік өзінің «Гамбург шіркеуінің епископтарының істері» (Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum) еңбегінде Анунд Якоб 1049 жылы немесе одан кейін қайтыс болды және оның орнына Эмунд келді деп жазады; мұрагерлік заңды болмағанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ.

Бременмен қақтығыс

Біздің Эмундтың билігі туралы заманауи деректердің жалғыз көзі – Бремендік Адам, ол жаңа билеушінің өте жағымсыз бейнесін суреттейді. Бұл негізінен Эмундтың Бремен архиепископтығына қатысты өзіне сенімді мінез-құлқынан туындаған. Адамның айтуынша, Эмунд крещениеден өткен, бірақ христиан дініне аса қызығушылық танытпаған. Ол сондай-ақ Эмундқа *пессимус* (ең нашар) деген лақап ат қояды, бұл кейінірек шамамен 1240 жылғы Вестготия заңдарының қысқаша жылнамасында да көрінеді, онда патша Слемме, яғни жаман деп аталған. Вестготия заңдарында Эмунд мақсатына жету үшін жағымсыз адам болғандығы айтылады. Бременмен туындаған даудың себебі Эмундтың Осмунд есімді епископты сақтап қалуға талап етуі болды. Алғашқыда норвегиялық миссионер Сигридтің қолдауында болған Осмунд Бремендегі мектепте тәрбиеленген, бірақ Рим папасы оны епископ етіп бекітпеген. Соңында ол Гнезноның польшалық архиепископының қалауымен епископ болып тағайындалып, Швецияға барды, онда ол король Эмундтың сенімін жеңіп алды. 1050 жылдардың ортасында Бремен архиепископы Швецияға Адалвард Ескі бастаған елшілерді жіберді, ол жаңа епископ болуға ниеттенген. Шенеуніктер Осмундпен кездескенде қатты нарызылық білдірді, ол архиепископтың киім-кешегін киіп алып, "біздің дінімізге дұрыс емес білім беру арқылы әлі жақында ғана дінге келген жабайы халықтарды азғырып жүрген". Осмундтың талабымен Эмунд елшілерді жиыннан кері қайтарды. Алайда корольдің туысы, шведтік салтанатты тұлға Стенкиль, шенеуніктерді кері жолға шығарып салды.

Қасірет уақыты

Скизмадан кейін біраз уақыт өткен соң, король Эмунд өз ұлы Анунды әскермен "ұлысты кеңейту үшін" жіберді. Викингтер теңізден өтіп, Адам атаның айтуынша, Terra Feminarum, әйелдер еліне жетті. Адам мұны Скитияның бір жеріне орналастырды. Қазіргі ғалымдар бұл термин қазіргі Финляндиядағы Ботния шығанағының шығысында орналасқан Квенландқа сілтеме жасайды деп болжайды (Квен скандинавиялық kvinna, әйел сөзімен шатасқан болуы мүмкін). Адам ата былай дейді: "Олар бұлақ суына у қосып, осылай корольдің өзі мен оның әскерін өлтірді". Бұл мәтін Анундтың әкесімен бірге король атағын алғанын көрсетеді. Әскери апат қатаң құрғақшылық пен егін жинаудың сәтсіздігімен бірге келді. Басқа деректерге сүйенсек, бұл егін нашарлығы 1056 жылы болған. Дегенмен, осы апаттар шведтерді Бремен архиепископына жүгінуге және Адалвардты Бремен тағайындаған епископ ретінде қайта қабылдауға итермеледі. Адалвард Швецияға келді және Норвегия шекарасына жақын Вермландты дінге көшіруге күш салды. Осмунд соңында Адалвардқа бағынды, бірақ 1066 жылға дейін Швециядан Англияға кетті. Ол өте шартты түрде Уппландтағы рун жазуларын жасаған шебер Асмунд Карессонмен бір адам болған деп есептелді. Соңғысының бірінде: "Асмунд Карессон руналарды дұрыс кесіп жасады. Сосын Эмунд отырды" делінген. Бұл Эмундтың таққа отырғаны туралы болжамдарға орын берді.

Шекараны белгілеу

Король Эмундтың тұсында Швеция мен оның солтүстік көршілерінің арақатынасы туралы көп мәлімет жоқ. Ол, әжетте ағасы Анунд Якобтың Норвегияның Харальд Хардрадасына қарсы Дания патшасы Свейн Эстридсенді қолдауын жалғастырған болуы мүмкін. Швеция-Дания шекарасын ерте белгілеу туралы меморандум көптеген ортағасырлық швед қолжазбаларында сақталған. Мәтінде былай делінген: «Упсалада Эмунд Слем патша болды, ал Данияда Свейн Форкбард патшалық құрды. Олар Швеция [Суэрики] мен Дания арасына шекара белгіледі. Енді Тюндаландтың Рагнвальдысы, Хельсингландтың Ботвид, Фьярдхундраландтың Боте, Эстергётландтың Гримальд, Ютландияның Толе, Тоте және Токке, Зеландияның Гункиль, Сканияның Дан, Халландтағы Гриметонның Гримульфтары есімдері аталады. Олар екі мемлекеттің арасына алты тас қойды. Бірінші тас Снутруаседе, екіншісі Данабекке, үшіншісі – Киннастен, төртіншісі – Уракснаесте, бесіншісі – Витастен, алтыншысы – Блекинге мен Мёре арасындағы Брёмсестен орналасқан». Меморандумнан кейін Данахольмде үш солтүстік патшасының кездесуі туралы әңгіме келеді, онда Дания патшасы швед патшасының жылқысын бағып тұрса, норвегиялық патша оның қамшысын ұстап тұрған, осылайша Упсала патшасының үстемдігін мойындаған. Ескі тарихшылар Блекинге провинциясы осы оқиғада Швециядан Данияға өткен деп болжаған. 9 ғасырдың соңындағы бір дерек Блекинге сол кезде шведтерге тиесілі болғанын айтады, ал ортағасырлық деректер оның Данияға қарасты екенін көрсетеді. Қазіргі заманғы зерттеулер бұл мәлімдемеге күмән келтіреді, себебі 1060 жылдары Блекинге Данияға тиесілі деп есептелгеніне қатысты күмәндер бар. Сонымен қатар, Питер Сойер түрлі себептермен меморандумның сенімділігіне күмән тудырды. Эмунд Ескі және Свейн Форкбард бір замандас болмаған (сол кездегі патша басқа Свейн, Свейн Эстридсен [1047-1074] болған), және кейбір ерекшеліктер жоғары ортағасырлық жағдайларға көбірек сәйкес келуі мүмкін. Сойердің пікірінше, меморандум 13 ғасырдың бірінші жартысында Даниялықтар тарапынан Халланд пен Блекингеге қатысты Данияның ерте талаптарын дәлелдеу үшін жасалған болуы мүмкін. Дегенмен, кейбір тарихшылар мәтіннің түпнұсқалығын қорғап, оны шамамен 1050 жылға жатқызады.